Έντυπη Έκδοση
Ελευθεροτυπία, Παρασκευή 8 Ιανουαρίου 2010
Βραβείο Ζαχάρωφ 2009: Τιμή στην Αλλη Ρωσία
Στρασβούργο. Στο εντυπωσιακό αμφιθέατρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Πανηγυρική συνεδρίαση (16 Δεκεμβρίου) για την απονομή του «Βραβείου Ζαχάρωφ 2009».
Ο Σεργκέι Κοβάλεφ
Ολοι όρθιοι χειροκροτούν με ένταση τους τρεις Ρώσους υπέρμαχους των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που ήρθαν από τη Μόσχα ειδικά για την απονομή -τον Ολέγκ Ορλόφ, τη Λουντμίλα Αλεξέγιεβα, τον Σεργκέι Κοβάλεφ. Ο τελευταίος θα κάνει μια συγκλονιστική ομιλία και θα παραλάβει από τον πρόεδρο του Κοινοβουλίου το Βραβείο.
Το «Βραβείο Ζαχάρωφ, για την Ελευθερία της Σκέψης» (έτσι είναι ο πλήρης τίτλος του) δόθηκε φέτος σε μια σπουδαία ρωσική μη κυβερνητική οργάνωση: τη «Memorial».
Η «Memorial» δημιουργήθηκε στα χρόνια της περεστρόικα, τέλος της δεκαετίας του '80, και έχει παραρτήματα σε διάφορες περιοχές της Ρωσίας. Ο στόχος της; Διπλός.
Πρώτον, συμβάλλει ώστε να χυθεί άπλετο φως γύρω από τις διώξεις και τη βάρβαρη πολιτική καταστολή (στην τότε Σοβιετική Ενωση). Δεύτερον, ερευνά, αποκαλύπτει και καταγγέλλει τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (στη σημερινή Ρωσία). Ουσιαστικά, η «Memorial» είναι οργάνωση αφύπνισης της Μνήμης και δημοκρατικής αντίστασης.
Από το 1988, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει θεσμίσει και απονέμει κάθε χρόνο το «Βραβείο Ζαχάρωφ» σε προσωπικότητες ή οργανώσεις για την εξαιρετική δράση τους -σε συνθήκες αντίξοες, επικίνδυνες, ακραίες- υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών. Πηγή έμπνευσης του Βραβείου ήταν ο επιφανής Σοβιετικός (Ρώσος) φυσικός και αντιφρονών Αντρέι Ζαχάρωφ (1921-1989) και ο πρώτος στον οποίο απενεμήθη ήταν ο Νέλσον Μαντέλα.
Επιστροφή στο φετινό Βραβείο. Ο Σεργκέι Κοβάλεφ, που το παρέλαβε για λογαριασμό της «Memorial», είναι μια σπάνια και εξέχουσα μορφή. Ο εκπρόσωπος μιας άλλης Ρωσίας, μιας Ρωσίας δημοκρατικής.
Σεργκέι Κοβάλεφ. Βιολόγος. Παλιός αντιφρονών· πάντα αντιφρονών. Ηλικίας 78 ετών σήμερα. Η ζωή του, από τα νεανικά του χρόνια, είναι συνεχής ρήξη. Ρήξη με τη βαριά και ασήκωτη σταλινική παράδοση της χώρας του. Ρήξη με την «εγκληματική, αιματοβαμμένη ιστορία μας», όπως λέει ο ίδιος. Φυσικά, το πλήρωσε και το πληρώνει -συλλήψεις και στρατόπεδα (επί Σοβιετικής Ενωσης)· κατηγορίες για εθνική προδοσία (στη Ρωσία του Πούτιν).
Σεργκέι Κοβάλεφ. Είναι ο πρώτος και από την πρώτη στιγμή (1994), ο οποίος κατήγγειλε δημόσια την «ανάξια και καλυπτόμενη πίσω από ασύστολα ψεύδη» επέμβαση του Ρωσικού Στρατού στην τραγική Τσετσενία.
Δεν γνώρισα τον Σεργκέι Κοβάλεφ τώρα. Πριν δέκα χρόνια, η στήλη ήταν αφιερωμένη σε αυτόν («Ε» 25.11.1999), με αφορμή ακριβώς τη θαρραλέα στάση του στο θέμα της Τσετσενίας. Η απονομή του Βραβείου Ζαχάρωφ στη «Memorial» (ο Κοβάλεφ είναι εκ των ιδρυτών της) μου έδωσε την ευκαιρία, μετά από πρόσκληση του Γραφείου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην Ελλάδα, να τον συναντήσω στο Στρασβούργο.
Ο Σεργκέι Κοβάλεφ μιλά ελεύθερα, χωρίς να κρατά ισορροπίες. Τα πράγματα με το όνομά τους. Δίχως φόβο. Απαντά στις ερωτήσεις με καίριες παρατηρήσεις και θλιμμένη αισιοδοξία.
«Ο αγώνας για τα ανθρώπινα δικαιώματα -πρώτα στη Σοβιετική Ενωση, μετά στη Ρωσία- δεν ήταν ποτέ εύκολος. Τα τελευταία χρόνια όμως έχει γίνει τραγικός. Δολοφονίες. Δολοφονίες. Ο αριθμός των νεκρών φίλων ολοένα μεγαλώνει. Πού είναι η συνεργάτις μας Νατάλια Εστεμίροβα (τη δολοφόνησαν στην Τσετσενία το καλοκαίρι). Πού είναι ο δικηγόρος Στανισλάβ Μαρκέλοφ, ο εθνολόγος Νικολάι Γκιρένκο, η θαρραλέα δημοσιογράφος Αννα Πολιτκόφσκαγια;».
Πώς χαρακτηρίζει ο Σεργκέι Κοβάλεφ το πολιτικό σύστημα της Ρωσίας σήμερα;
«Παρωδία δημοκρατίας. Δεν χωρά αμφιβολία, πρόκειται για απόλυτη παρωδία. Στη Ρωσία, όλοι οι θεσμοί της σύγχρονης δημοκρατίας -το πολυκομματικό σύστημα, οι βουλευτικές εκλογές, η διάκριση των εξουσιών, η ανεξάρτητη δικαιοσύνη κ.λπ.- είναι ιμιτασιόν. Αλλά ξέρετε, τέτοιοι ιμιτασιόν θεσμοί υπήρχαν και επί Στάλιν. Βέβαια, η εξουσία σήμερα δεν χρειάζεται τον μαζικό σταλινικό τρόμο· καταφεύγει στην τρομοκρατία, κατά περίπτωση, όταν το θεωρεί απαραίτητο».
Τον ρωτώ ποια είναι η γνώμη του για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει η Ευρώπη (η Δύση γενικότερα) τον Βλαντιμίρ Πούτιν;
«Τον χαϊδεύουν, ενώ ξέρουν πολύ καλά ποιος είναι. Εχουν, όμως, άλλες προτεραιότητες. Του έδωσαν πράσινο φως, όχι μόνο για την Τσετσενία, για πολλά. Δείτε, π.χ., τώρα αφήνουν τον Πούτιν να διαμελίσει τη Γεωργία. Υπάρχει η ρεάλ πολιτίκ και εφαρμόζεται παντού στον κόσμο, ωστόσο εμένα προσωπικά δεν κρύβω ότι αυτό με αηδιάζει. Ομως, εκτός από τη ρεάλ πολιτίκ, υπάρχει επίσης και κάτι άλλο: οι οικουμενικές αξίες».
Αντί επιλόγου. Κρατώ τη φράση που είπε και επανέλαβε με έμφαση ο Σεργκέι Κοβάλεφ στο τέλος της συνάντησής μου μαζί του. Οκτώ λέξεις όλες κι όλες: «Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι υποχρέωση του πολιτισμένου κόσμου».
ΥΓ.Βλέποντας την έκθεση «Ερως: από τη Θεογονία του Ησιόδου στην ύστερη αρχαιότητα» (Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης), αδύνατον να μην το σκεφτείς -τι στραπάτσο έπαθε στη συνέχεια το ανθρώπινο σώμα (μόνον;) με τον Χριστιανισμό και την ηθικολογία του.
