Έντυπη Έκδοση

Υπέροχος θησαυρός δύναμης

Helene Berr

Ημερολόγιο 1942-1944

μτφρ.: Αλίκη Κεραμίδα

επιμ.: Αντώνης Αλεξάνδρου

εκδόσεις Πόλις, σ. 333, 18 ευρώ

Το 1946 ο Ζαν Μοραβιεσκί (Ζ.Μ.) περιγράφει την αγαπημένη του Ελέν Μπερ σε γράμμα προς την αδελφή της: «Για μένα, η Ελέν ήταν το σύμβολο της Δύναμης - της λαμπερής δύναμης, που είναι μαγνητισμός, ομορφιά, αρμονία, πειθώ, εμπιστοσύνη και εντιμότητα», και λίγο πιο κάτω συμπληρώνει «Μαζί της παίρνει εκείνο τον υπέροχο θησαυρό δύναμης, από τον οποίο ήξερα πως μπορώ να αντλήσω στο μέλλον...». Τα λόγια αυτά γράφονται έναν χρόνο και κάτι μετά τον θάνατο της Ελέν από τις κακουχίες και την επιδημία τύφου που πλήττει το στρατόπεδο Μπέργκεν-Μπέλσεν λίγες μέρες πριν από την απελευθέρωσή του από τους Αγγλους. Ο Ζ.Μ. δηλώνει την αγάπη του για ένα πλάσμα εξαιρετικό· η Ελέν στο ημερολόγιό της μιλά για τον έρωτά της και το εμπιστεύεται στη γαλλίδα οικιακή βοηθό να το παραδώσει στον αγαπημένο της.

Βεβαίως και η Ελέν Μπερ ήταν Γαλλίδα, και μάλιστα από οικογένεια εγκατεστημένη στη χώρα τουλάχιστον πεντακόσια χρόνια. Η ίδια βλέπει τον εαυτό της πρώτα και κύρια ως Γαλλίδα και στη συνέχεια ως Παριζιάνα. Το Παρίσι το αναφέρει συνέχεια τόσο υμνητικά, που η ίδια μοιάζει ζωντανή διαφήμιση του τραγουδιού «Ι love Paris in the winter, every moment of the year...». Περπατά πολύ: στην όχθη του Σηκουάνα, στις γέφυρές του, στον κήπο του Λουξεμβούργου. Τα πρωινά της Ελέν είναι συνήθως αφιερωμένα στο Πανεπιστήμιο, ενώ τα απογεύματά της, γεμάτα μουσική: είναι βιολίστρια και παίζει είτε μόνη είτε σε ντουέτα, κουαρτέτα κ.λπ. με την αδελφή της και φίλους. Είναι η τέταρτη κόρη μιας εύπορης οικογένειας και ο πατέρας της Ρεϊμόν είναι διευθυντής μιας μεγάλης επιχείρησης, έχει μάλιστα παρασημοφορηθεί για τα πολεμικά του ανδραγαθήματα. Η Ελέν παθιάζεται με τη λογοτεχνία, ιδιαίτερα με την αγγλική, που είναι και η ειδικότητά της, τη ζωή στο Πανεπιστήμιο, τη ζωή γενικότερα. Αυτή όμως η τέλεια κοπέλα έχει ένα μειονέκτημα: εκτός από Γαλλίδα είναι και Εβραία. Αν αναλογιστεί κανείς ότι το ημερολόγιό της γράφεται στα 1942-44 στο κατεχόμενο Παρίσι, απορεί από το ξεχείλισμα ζωής που πλημμυρίζει τις σελίδες του.

Η Ελέν δεν είναι αφελής. Ηδη δύο από τα αδέλφια της, η μεγαλύτερη αδελφή και ο μικρότερος αδελφός, βρίσκονται στον Νότο, στη λεγόμενη «ελεύθερη ζώνη», όπου εδρεύει η διαβόητη πλέον κυβέρνηση του Βισί. Οι Εβραίοι, και ειδικά οι Γάλλοι Εβραίοι, θεωρητικά δεν κινδυνεύουν ούτε στον Βορρά ούτε στον Νότο, αλλά σχεδόν καθημερινά, ανάμεσα στα έτη 1942 και 1944, όλο και περισσότερα διατάγματα ανατρέπουν τις προηγούμενες βεβαιότητες, όλο και περισσότεροι άνθρωποι εκτοπίζονται σε στρατόπεδα αρχικά στην ίδια τη Γαλλία και αργότερα στα πασίγνωστα Αουσβιτς κ.λπ. Η ίδια, παρότι από τις 11-4-42 (τέσσερις ημέρες μετά την έναρξη του ημερολογίου της) δηλώνει: «Δεν αντέχω πια να μην είμαι φυσιολογική· δεν αντέχω πια να μη νιώθω ελεύθερη σαν τον άνεμο, όπως πέρυσι...», δεν είναι διατεθειμένη να φύγει από την πόλη της, από το σπίτι της, από τον κύκλο γνωστών και φίλων, από τα μαθήματά της. Πιστεύει ότι αν φύγει, θα θυσιάσει την ευτυχία της και την αξιοπρέπειά της, θα εκμηδενιστεί. Με καταφύγιο τη δουλειά, το ημερολόγιο, τον αγαπημένο της και τους φίλους της υπομένει την κατάσταση που χειροτερεύει και διερωτάται αν είναι πράξη τόλμης ή δειλίας να υποκύψει κανείς στο διάταγμα που υποχρεώνει τους Εβραίους να φορούν το κίτρινο αστέρι. Η απόφαση να το φορέσει θα της στοιχίσει: «Μου φαινόταν άξαφνα πως δεν ήμουν πια ο εαυτός μου, πως είχα αλλάξει, πως είχα γίνει μια ξένη, λες και ζούσα έναν εφιάλτη. Εβλεπα γύρω μου πρόσωπα γνωστά, όμως ένιωθα τον πόνο τους, το σάστισμά τους». Σύντομα ο πατέρας της συλλαμβάνεται και εκτοπίζεται (η ελευθερία του θα εξαγοραστεί προσωρινά από την εταιρεία), γιατί το άστρο του δεν ήταν ραμμένο στη σωστή θέση!

Η Ελέν είναι μια νέα κοπέλα, με αποτέλεσμα το ημερολόγιό της να έχει πολλές αναφορές στους φίλους της, να αναφέρει την έλξη της για κάποιους νεαρούς και τη συνάντησή της με τον Ζ.Μ., που θα καταλήξει σε φλογερό έρωτα. Οι περίπατοι στο Παρίσι, οι επισκέψεις στο εξοχικό των Μπερ στην Ομπερζενβίλ, η ακρόαση δίσκων κλασικής μουσικής είναι μερικά από τα πράγματα που τους ενώνουν, όπως και η ανακάλυψη μικρών θησαυρών: αντιτύπων σπάνιων βιβλίων σε βιβλιοπωλεία. Συχνά η Ελέν ταυτίζεται με ήρωες βιβλίων ή νιώθει πως η ζωή της είναι τμήμα ενός μυθιστορήματος. Πολλές φορές αντιγράφει στίχους από ποιήματα ή και ολόκληρες σελίδες από μυθιστορήματα. Αλλοτε κάνει κριτική σε κάτι που διάβασε, αλλά ταυτόχρονα φοβάται πως πιστεύει «υπερβολικά στα βιβλία». Μεγάλη εντύπωση, πέρα από τους αγαπημένους της άγγλους ποιητές Κιτς και Σέλεϊ, της προκαλεί το μυθιστόρημα «Οι Τιμπώ» του Ροζέ Μαρτίν ντι Γκαρ, που αναφέρεται στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Η ίδια, πέραν του ότι αναγνωρίζει ότι η γραφή είναι ψυχοθεραπευτική, έχει και τη συναίσθηση ότι πρέπει να καταγράψει μια σειρά από τα όσα συμβαίνουν, ώστε να υπάρχει ένα χρονικό της ζωής της οικογένειάς της και των ομοφύλων της την εποχή της βαρβαρότητας. Τη λυπεί που πολλοί συνάνθρωποί της δεν κάνουν τίποτα για να αντισταθούν στην τρομοκρατία που ζουν οι Εβραίοι, στους οποίους σιγά σιγά απαγορεύονται όλο και περισσότερα πράγματα, π.χ. επιτρέπεται η είσοδος μόνο στο τελευταίο βαγόνι του μετρό, απαγορεύεται η είσοδος σε θέατρα, συναυλιακούς χώρους, κινηματογράφους, επιτρέπεται η είσοδος σε καταστήματα μεταξύ 15.00-16.00 (όταν είναι κλειστά!) κ.ά. Τη στενοχωρεί που πολλοί συμπολίτες της σε δημόσιες θέσεις φέρονται χειρότερα και από τους Γερμανούς, την εξοργίζει η στάση της Καθολικής Εκκλησίας, τη θλίβει ο πόνος των οικογενειών των εκτοπισμένων και η αδυναμία να προσφέρει κάτι παραπάνω από αυτό που ήδη προσφέρει: έχοντας ενταχθεί σε ένα κέντρο της Γενικής Ενωσης Ισραηλιτών Γαλλίας, φροντίζει παιδιά που οι γονείς τους έχουν εκτοπιστεί. Ουσιαστικά διαφωνεί με την Ενωση, «γιατί απεχθάνομαι όλα αυτά τα σιωνιστικά κινήματα, που παίζουν το παιχνίδι των Γερμανών και δεν το αντιλαμβάνονται...», αλλά αισθάνεται πολύ έντονα την ανάγκη να προσφέρει μπροστά στην τόση σωρευμένη δυστυχία.

Εν τω μεταξύ οι βαρβαρότητες αυξάνονται (εκκένωση Εβραίων ακόμη και από νοσοκομεία, διώξεις και στην ελεύθερη ζώνη, μαζικοί εκτοπισμοί, 12.000 άτομα στο ποδηλατοδρόμιο κ.ο.κ.) και το μόνο που «παρηγορεί» κάπως την Ελέν είναι «η συμπάθεια του κόσμου στον δρόμο, στο μετρό». Συχνά πάντως φοβάται μήπως και τα δικά της συναισθήματα αλλοιώνονται λόγω των συνθηκών. Στις 26/11 ο Ζ.Μ. φεύγει για την ελεύθερη ζώνη (απ' όπου θα περάσει στην Ισπανία και αργότερα θα συμμετέχει στην απόβαση στη Νορμανδία) και το ημερολόγιο διακόπτεται για περίπου δέκα μήνες, όταν, με ακόμη πιο ενσυνείδητο συγγραφικό εγώ, η Ελέν παρατηρεί: «...ξαφνικά το ένιωσα καθαρά: πρέπει να καταγράψω την πραγματικότητα. Η απόσταση που διάνυσα από την οδό Μαργκερίτ μέχρι εδώ είναι ένας ολόκληρος κόσμος γεγονότων και σκέψεων, εικόνων και συλλογισμών. Το υλικό ενός βιβλίου». Και παρότι πλέον οι συνθήκες είναι ακόμη χειρότερες και η ενημέρωση από φίλους για πιθανή άμεση σύλληψή της καθημερινή, η Ελέν προσπαθεί να πείσει τον εαυτό της πως «η αίσθηση ματαιότητας δεν είναι παρά μια μορφή αδράνειας και οκνηρίας... Γράφοντας έχω να επιτελέσω ένα καθήκον, γιατί οι άλλοι πρέπει να μάθουν. Κάθε ώρα της ημέρας, επαναλαμβάνεται η επώδυνη εμπειρία, να αντιλαμβάνομαι πως οι άλλοι δεν ξέρουν, δεν φαντάζονται καν τα βάσανα άλλων ανθρώπων...». Επιπλέον πιστεύει πως «ο καθένας, στον δικό του μικρό κόσμο, μπορεί να κάνει κάτι. Κι αν το μπορεί, τότε το οφείλει». Την ίδια εποχή τα διαβάσματά της την οδηγούν σε διάφορες σκέψεις όπως: «Πιστεύω τώρα πως ο ύψιστος βαθμός τελειότητας... είναι... η αμεροληψία...» και τη βασανίζει ιδιαίτερα το γεγονός ότι η ίδια δεν μπορεί πλέον να βλέπει αμερόληπτα τους Γερμανούς. Περισσότερο απ' όλα την εντυπωσιάζουν η αδυναμία ή και η άρνηση του περίγυρου να καταλάβει το εύρος των δεινών των Γάλλων Εβραίων. Ή, με τα δικά της λόγια: «Να μην ξέρεις, να μην καταλαβαίνεις, ακόμα κι όταν γνωρίζεις, γιατί κάποια πόρτα παραμένει κλειστή μέσα σου, η πόρτα που όταν ανοίγει, σε αφήνει επιτέλους να συνειδητοποιήσεις αυτά που απλώς ήξερες. Να το απέραντο δράμα αυτής της εποχής. Κανείς δεν γνωρίζει τίποτα για τους ανθρώπους που υποφέρουν».

Το ημερολόγιο της Μπερ παραδόθηκε από την ανιψιά της Μαριέτ Τζομπ -η οποία υπογράφει και το επίμετρο- στο Κέντρο Σύγχρονης Εβραϊκής Τεκμηρίωσης, στο Παρίσι, το 2002, και πρωτοεκδόθηκε το 2008. Η παρατήρηση του γνωστού συγγραφέα Πατρίκ Μοντιανό στην εισαγωγή του: «Το θάρρος, η ευθύτητα, η καθαρότητα της καρδιάς της [Μπερ] μου θυμίζουν τον στίχο του Ρεμπώ: Από λεπτότητα, / Εχασα τη ζωή μου», σίγουρα περιγράφει ένα μεγάλο κομμάτι της Μπερ. Το άλλο, το πλέον αγωνιστικό, θα αηδίαζε τόσο με τον αντισημιτισμό των εκάστοτε Πλεύρηδων όσο και με τα τεκταινόμενα στη λωρίδα της Γάζας. Βρείτε λίγο χρόνο να διαβάσετε την Μπερ, σπανίως οι νέοι είναι τόσο διορατικοί και τόσο ευθύβολοι στις παρατηρήσεις τους.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ενα συνταρακτικό βιβλίο του Ταγκόρ
Βύθισμα αυτογνωσίας
Οι πληθωρικοί δαίμονες
Η σουρεαλιστική μπόμπα
Υπάρχει φιλόσοφος Αλαίν Μπαντιού;
Το Σύμπαν σε μινιατούρα
Ο Μίνως Βολανάκης των λόγων και των πράξεων
Εννέα μήνες από τη ζωή μιας γυναίκας
Στιγμές από την ιστορία της Αριστεράς
Τρεις όψεις του κωμικού
Ενα γλοιώδες ανθρωπάκι της «κοινής γνώμης»
Ο διπλός ψυχισμός της εφηβείας
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ενα συνταρακτικό βιβλίο του Ταγκόρ
Βύθισμα αυτογνωσίας
Υπέροχος θησαυρός δύναμης
Οι πληθωρικοί δαίμονες
Η σουρεαλιστική μπόμπα
Υπάρχει φιλόσοφος Αλαίν Μπαντιού;
Το Σύμπαν σε μινιατούρα
Ο Μίνως Βολανάκης των λόγων και των πράξεων
Εννέα μήνες από τη ζωή μιας γυναίκας
Στιγμές από την ιστορία της Αριστεράς
Τρεις όψεις του κωμικού
Ενα γλοιώδες ανθρωπάκι της «κοινής γνώμης»
Ο διπλός ψυχισμός της εφηβείας
Από τις 4:00 στις 6:00
Ο Ηλιος λάμπει και στη μουσική
Syd Barrett
Άλλες ειδήσεις
Κάθε τέλος είναι μια δικαιοσύνη
Τα σκηνικά παιχνίδια του Λόρκα
Ενα μικρό ελάττωμα
Από την ποίηση και την κατάσταση*