Έντυπη Έκδοση

Τα άγνωστα Βαλκάνια στο φως

Ο περίφημος χρυσός της Βάρνας, με πολύτιμα κοσμήματα, λατρευτικά αντικείμενα, εργαλεία από το νεολιθικό νεκροταφείο που ανακαλύφθηκε το 1972 στη Βουλγαρία -θεωρείται ο αρχαιότερος κατεργασμένος χρυσός στην Ευρώπη- έρχεται στην Αθήνα τον Οκτώβριο. Θα αποτελέσει το χάι λάιτ της έκθεσης «Το ξεχασμένο παρελθόν της Ευρώπης: Η κοιλάδα του Δούναβη 5000-3500 π.Χ.», που θα φιλοξενηθεί στο Μέγαρο Σταθάτου, στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.

χρυσά κοσμήματα σε σχήμα ζώων, πιθανώς ταύρων, 4400-4200 π.Χ., Νεκροταφείο Βάρνας, Περιφερειακό Ιστορικό Μουσείο Βάρνας (φωτ.: Rumyana Kostandinova Ivanova). χρυσά κοσμήματα σε σχήμα ζώων, πιθανώς ταύρων, 4400-4200 π.Χ., Νεκροταφείο Βάρνας, Περιφερειακό Ιστορικό Μουσείο Βάρνας (φωτ.: Rumyana Kostandinova Ivanova). Η έκθεση, που αποτελεί παραγωγή του Institute for the Study of the Ancient World του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, φέρνει στο προσκήνιο τους σημαντικούς πολιτισμούς που αναπτύχθηκαν στα Βαλκάνια κατά την 5η και την 4η χιλιετία π.Χ. Μεταξύ των περίπου 200 εκθεμάτων που προέρχονται από 22 μουσεία της Ρουμανίας, της Βουλγαρίας και της Μολδαβίας περιλαμβάνονται εντυπωσιακά ανθρωπόμορφα και ζωόμορφα ειδώλια, μερικά από τα πρωιμότερα χάλκινα εργαλεία, όπλα και χρυσά κοσμήματα που έχουν βρεθεί σε ευρωπαϊκό έδαφος, εξαιρετικής ποιότητας κεραμικά καθώς και αντικείμενα από όστρεο κ.λπ.

Ομως, το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης δεν μένει μόνο σ' αυτά. Ερευνά, ανακαλύπτει και επαυξάνει. «Θέλουμε να δώσουμε και την ελληνική διάσταση αυτής της εποχής, που απουσίαζε από την περιοδεύουσα έκθεση», τονίζει ο διευθυντής του μουσείου Νίκος Σταμπολίδης. «Για το λόγο αυτό θα προσθέσουμε περίπου 60 αντιπροσωπευτικά αντικείμενα από ελληνικές νεολιθικές θέσεις, με στόχο να αναδειχθούν οι σχέσεις, οι ομοιότητες αλλά και οι διαφορές που υπήρχαν μεταξύ Ελλάδας και Βαλκανίων τη συγκεκριμένη περίοδο. Πρόκειται για ειδώλια, σφραγίδες, κεραμικά, χάλκινα και χρυσά αντικείμενα που θα φέρουμε σε συνεργασία με τις κατά τόπους εφορείες αρχαιοτήτων από το Σέσκλο, την Καβάλα, το Σπήλαιο Δυρού, την Αρέθουσα, τη Δράμα, τα Φάρσαλα και πολλά αλλα μέρη».

Τα υλικά, όπως το μάρμαρο, τα ειδώλια και τα αγγεία, οι ρυθμοί, οι τεχνικές που αναπτύχθηκαν μαρτυρούν μέχρι σήμερα τα κοινά σημεία επαφής των νεολιθικών πολιτισμών του Αιγαίου με τα πρώιμα Βαλκάνια. Ποιος θα το περίμενε όμως ότι και τα ταπεινά κοχύλια που απαντώνται στα θερμά νερά του Αιγαίου -και στην Αδριατική- τα όστρεα τύπου Spondylus θα αποτελούσαν απόδειξη των επαφών μας όχι μόνο με τις παραδουνάβιες περιοχές αλλά και με την «Παλαιά Ευρώπη». Αποτέλεσαν την πρώτη ύλη για εντυπωσιακά βραχιόλια και περιδέραια -μοιάζουν τόσο πολύ με τα κοσμήματα που συναντάμε και σήμερα στα τουριστικά μαγαζιά- θεωρούνταν σύμβολα πλούτου και κύρους, καθώς βρέθηκαν σε πλούσιους τάφους και πιθανότατα συνδέονταν με μεταφυσικές ιδέες και πεποιθήσεις.

Η έκθεση μας μεταφέρει χιλιάδες χρόνια πριν, στη νεολιθική εποχή, μια εποχή γοητευτική και μυστηριώδη, αφού δεν υπάρχουν γι' αυτήν γραπτές μαρτυρίες. «Τότε διαμορφώνεται ο σύγχρονος τρόπος ζωής» εξηγεί ο Νίκος Παπαδημητρίου, επιμελητής της έκθεσης, από το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. «Οι άνθρωποι εγκαταλείπουν το κυνήγι στη φύση, εξημερώνουν τα ζώα, καλλιεργούν, μένουν σε μόνιμο τόπο, δημιουργούν κατοικίες, εξερευνούν νέα υλικά όπως ο πηλός και το μέταλλο. Η έκθεση εστιάζει στην κορύφωση αυτής της εξέλιξης».

Πολύ πριν την εμφάνιση της γραφής και την ίδρυση των πρώτων πόλεων στη Μεσοποταμία και την Αίγυπτο, γύρω στο 4500 π.Χ., είχαν αναπτυχθεί στο νοτιοανατολικό άκρο της Ευρώπης πολιτισμοί που χαρακτηρίζονταν από υψηλό επίπεδο κοινωνικής οργάνωσης και προηγμένη τεχνολογία. Επίκεντρο αυτών των πολιτισμών αποτελούσε ο Δούναβης και οι εύφορες πεδιάδες του. Οι πρώτοι νεολιθικοί γεωργοί μεταφέρθηκαν στα Βαλκάνια από τον ελλαδικό χώρο, όπου η λεγόμενη «γεωργική επανάσταση» είχε συμβεί ήδη από το 7000 π.Χ. Σύντομα άρχισαν να ακολουθούν μια αυτόνομη πορεία, διατήρησαν όμως επαφές τόσο με τον ελλαδικό χώρο όσο και με άλλες περιοχές προς τον Βορρά και τη Δύση.

Οι νεολιθικοί Βαλκάνιοι πρωτοστάτησαν και σε πολλά άλλα, που ακόμα και σήμερα προκαλούν θαυμασμό. Ανέπτυξαν σε εξαιρετικό βαθμό τη μεταλλουργία: ήταν η «τεχνολογική καινοτομία της εποχής», καθώς έδινε τη δυνατότητα κατασκευής πολύ πιο αποτελεσματικών εργαλείων και όπλων. Στην κεραμική πάλι, για πρώτη φορά είχαν τον απόλυτο έλεγχο της φωτιάς κατά τη διαδικασία ψησίματος, παράγοντας αγγεία με διακόσμηση.

Τα αφαιρετικά ειδώλιά τους, που αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης και για τη σύγχρονη γλυπτική, εντυπωσιάζουν με τις δυναμικές φόρμες τους. «Η ποικιλία των γυναικείων ειδωλίων είναι μεγάλη», τονίζει ο Ν. Παπαδημητρίου. «Πιο παλιά οι αρχαιολόγοι πίστευαν ότι είναι αντικείμενα λατρείας προς τιμή μιας θεάς, συνδέθηκαν με γυναικείες θεότητες και με τη μητριαρχία. Τώρα έχουν προστεθεί και άλλες ερμηνείες. Θεωρείται ότι πρόκειται για παιχνίδια, είτε αποτελούσαν στοιχεία ταυτότητας, δηλαδή μέσω αυτών αναγνώριζε ο άνθρωπος το φύλο του, συνειδητοποιούσε τη σχέση του με την ομάδα και την κοινωνία».

Ξεχωριστά είναι και τα συμπλέγματα ειδωλίων καθώς και οι ανδρικές μορφές σε ασυνήθιστες στάσεις, όπως αυτή του λεγόμενου «Στοχαστή», η χρήση των οποίων παραμένει αινιγματική, ενώ η μορφή τους γοητεύει με την αμεσότητα της έκφρασης.

Οι οικισμοί που οργανώνονται εκείνη την εποχή είναι πυκνοκατοικημένοι, έχουν οχυρωματικό περίβολο, ενώ υπάρχουν στοιχεία που υποδηλώνουν την ύπαρξη κάποιου είδους κεντρικής διοίκησης. «Τότε αναπτύσσονται δημόσιοι και οικιακοί χώροι. Το σπίτι είναι σημαντικό, καθώς εκεί μαγειρεύουν, έχουν τους φούρνους, κάνουν τα αγγεία τους, δημιουργούν χώρους λατρείας», εξηγεί ό ίδιος, καθώς μας δείχνει την εικόνα ενός πήλινου ομοιώματος διώροφης οικίας, με στρογγυλά παράθυρα, από τη Ρουμανία.

Τα σπίτια δεν διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους, ωστόσο αξιοσημείωτες διαφορές πλούτου διαπιστώνονται στα νεκροταφεία της περιόδου. Η συνύπαρξη φτωχών τάφων με άλλους που περιείχαν μεγάλη ποικιλία πολύτιμων κτερισμάτων αντανακλά την ύπαρξη έντονης κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Από τα πλουσιότερα νεκροταφεία της περιόδου είναι αυτό της Βάρνας, όπου αποκαλύφθηκαν περίπου 4.500 χρυσά αντικείμενα: σφυρήλατα κοσμήματα, συμβολικά αντικείμενα όπως σκήπτρα, ομοιώματα ζώων που τα έδεναν πάνω στα υφάσματα των νεκρών. Μάλιστα σε έναν τάφο ανδρός βρέθηκαν χρυσά αντικείμενα, κυρίως σύμβολα θρησκευτικής και στρατιωτικής εξουσίας, που έχουν βάρος 1,5 κιλό!

Οπως, όμως, φαίνεται, ήδη από αρχαιοτάτων χρόνων μετά από κάθε ραγδαία ανάπτυξη ακολουθεί η ύφεση. Ετσι και οι πολιτισμοί των παραδουνάβιων περιοχών αρχίζουν να παρακμάζουν κατά το τέλος της 5ης χιλιετίας. «Κάποιοι ερευνητές αποδίδουν την κατάρρευση σε εισβολές νομαδικών φύλων από τον Καύκασο, άλλοι σε δημογραφικούς και οικονομικούς παράγοντες όπως ο υπερπληθυσμός και η εξάντληση των φυσικών πόρων», εξηγεί ο Ν. Παπαδημητρίου. «Σε ορισμένες περιοχές αυτό συνέβη σταδιακά, σε άλλες περιπτώσεις η κατάρρευση υπήρξε ακαριαία, με οικισμούς να καίγονται ολοσχερώς και να εξαφανίζονται από το χάρτη».

Ευτυχώς γι' αυτούς (και για όλους) μια νέα εποχή για τον πολιτισμό ξανάρχισε, για να μαθαίνουμε όχι μόνο από τα παραδείγματα της Ιστορίας αλλά και της Προϊστορίας. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Μουσεία και Αρχαιολογικοί χώροι
Σχετικά θέματα: Εκθεση
Ο δάσκαλός μου ο Ντε Κίρικο
Ντιζάιν στο κάστρο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Αφιέρωμα
Το στοίχημα της Κωνσταντινούπολης
Λίγο πιο κοντά, λίγο πιο μακριά
Η ισχύς εν τη ενώσει για τα μνημεία
Εκθεση
Τα άγνωστα Βαλκάνια στο φως
Ο δάσκαλός μου ο Ντε Κίρικο
Ντιζάιν στο κάστρο
Βιβλίο
Σχέσεις οργής
«Θα φύγω, θα πάω να πολεμήσω»
Καλοκαιρινές εκδηλώσεις
Φεστιβάλ εκτός των τειχών
Μουσική
Για συναυλίες στη Βουλγαρία
Ραντεβού με τη μουσική τον Σεπτέμβρη
Πολυεθνική έκκληση για ειρήνη
Ο Οθέλος βρήκε πετρέλαιο
Κινηματογράφος
Μαφιόζος αλά γαλλικά
«Νέο κύμα» χτυπάει τα θερινά
Συνέντευξη: Γιώργος Βέλτσος
«Καλύτερος υπουργός Πολιτισμού; Ο Ζορμπάς»