Έντυπη Έκδοση

Ενας πόλεμος, πολλές ιστορίες

Μετά τη μυθοπλασία, η πραγματικότητα. Η «Ψυχή βαθιά», η νέα ταινία του Παντελή Βούλγαρη, πυροδότησε συζητήσεις. Υπάρχουν όμως και τρία πρόσφατα ντοκιμαντέρ που είναι εμπνευσμένα από τον Εμφύλιο. Θα προβληθούν στην εβδομάδα «Fog Films» που ξεκινά την Πέμπτη στην «Ελλη» και οι δημιουργοί τους μοιράστηκαν μαζί μας τη δική τους ματιά για το θέμα.

* «Αλλος δρόμος δεν υπήρχε». Το βραβευμένο ντοκιμαντέρ του Σταύρου Ψυλλάκη μάς πηγαίνει πίσω, στην Κρήτη, όπου ένα τμήμα του Δημοκρατικού Στρατού συνέχισε και μετά το τέλος του Εμφυλίου. Εξι άνδρες και δύο γυναίκες κρύβονταν για περίπου 14 χρόνια στο Νομό Χανίων, ανασυγκροτώντας τις παράνομες οργανώσεις του Κομμουνιστικού Κόμματος.

Το 1962, έξι από αυτούς δραπέτευσαν στην Τασκένδη. Οι τρεις (Νίκος και Αργυρώ Κοκοβλή, Γιάννης Λιονάκης) βρίσκονται στη ζωή και αποτελούν τα κεντρικά πρόσωπα του ντοκιμαντέρ, που βασίστηκε στο ομώνυμο βιβλίο του Νίκου και της Αργυρώς Κοκοβλή.

Κρυμμένοι 12 χρόνια

«Οι αντάρτες αυτοί», μας εξήγησε ο Σ. Ψυλλάκης, «ήταν επικηρυγμένοι. Και για το επίσημο κράτος της Αθήνας ήταν μια παράνομη οργάνωση που δεν εξαρθρώθηκε ποτέ...».

Ενα ζευγάρι, εξηγεί, είχε βρει επί 12 χρόνια καταφύγιο σ' έναν σταύλο. «Εν γνώσει του ιδιοκτήτη, που, μαζί με την οικογένεια του, τους βοήθησε πολύ. Κοιμόντουσαν στα άχυρα, σε λινάτσες, και εκεί τύπωναν και τις προκηρύξεις τους».

Μια άλλη γυναίκα και δύο ακόμα άντρες κρύβονταν σε σπηλιές. «Και στις δύο περιπτώσεις στην πορεία αναπτύχθηκε κάποιο αίσθημα, και τελικά τα δύο ζευγάρια παντρεύτηκαν στην Τασκένδη, χρόνια μετά».

Με επίκεντρο τον άνθρωπο

Ο σκηνοθέτης δεν βρήκε ούτε ένα πλάνο αρχείου: «Τους τραβήξαμε σήμερα, στα μέρη όπου κρύβονταν. Και ανατριχιάσαμε όταν αντικρίσαμε υπολείμματα από τις κουκέτες τους, μπουκαλάκια, καρέκλες. Είναι πρωτοφανές σε παγκόσμιο επίπεδο να κρύβονται μαχητές τόσα χρόνια ύστερα από μια εμφύλια σύρραξη», λέει ο ίδιος. Και τονίζει ότι δεν έκανε μια ιστορική ταινία για τον Εμφύλιο.

«Το επίκεντρό μου είναι οι συγκεκριμένοι άνθρωποι. Η βαθιά τους προσήλωση στον ίδιο τον άνθρωπο και στην αξιοπρέπειά του».

Αν μπορούσε, λέει, θα έδειχνε και την άλλη πλευρά: «Ομως οι διώκτες τους δεν ζουν πια... Σε κάθε περίπτωση, τα έδειξα όλα: Το ανελέητο κυνηγητό, τα κομμένα κεφάλια. Δεν θα μπορούσα να κάνω ένα βελούδινο πράγμα. Υπήρξαν βέβαια και αντίπαλοι που συμπεριφέρθηκαν με έντιμο τρόπο. Αλλά δεν μπορώ να αγνοήσω ποιοι ήταν από δω και ποιοι από εκεί. Αλλοι επέλεξαν την αξιοπρέπεια του να μην παραδοθείς, να μην υπογράψεις δήλωση μετάνοιας, κι άλλοι επέλεξαν την ησυχία τους, τη ζωή τους, τα λεφτά τους. Ασφαλώς και υπήρχαν θύματα σε κάθε πλευρά», υποστηρίζει. «Περιπτώσεις ανθρώπων που βρέθηκαν τυχαία εκεί.

»Στην Κρήτη συνάντησα μια μαυροφορεμένη γυναίκα. Μου είπε πως ο αδερφός της ήταν αντάρτης και ο πατέρας της ενωμοτάρχης. Και είχε πει τότε στο γιο του: "Αφού πήρες το ντουφέκι, πήγαινε στη χωροφυλακή. Αν σκοτωθείς, οι αδερφές σου θα πάρουν τουλάχιστον μια σύνταξη!" Τέτοιες ιστορίες υπάρχουν. Ομως, δεν θα τις έβαζα στο επίκεντρο της ταινίας μου».

Οσο για το ρόλο των ξένων στον Εμφύλιο; «Το καταλαβαίνω. Ομως εμείς είμαστε υπεύθυνοι για τις πράξεις μας», επιμένει ο σκηνοθέτης.

* «Καπετάν Κεμάλ, ο σύντροφος».

Ο Φώτος Λαμπρινός ρίχνει φως στη συγκλονιστική περίπτωση ενός τούρκου μαρξιστή και επαναστάτη, του Μιχρί Μπελί, ο οποίος, ενώ στα παιδικά του χρόνια μισούσε τους Ελληνες, το 1947 πολέμησε ως εθελοντής στον ελληνικό εμφύλιο στο πλευρό των ελλήνων ανταρτών. Στην ταινία, σε ηλικία 92 χρόνων, επιστρέφει στα βουνά της Ροδόπης για να ξαναδεί τα μέρη όπου πολέμησε, αλλά και για να συναντήσει κάποιους από τους συμπολεμιστές του που του είχαν δώσει το παρατσούκλι «Καπετάν Κεμάλ».

Ο Μπελί, μετά το κραχ του 1929, είχε βρεθεί για σπουδές στις ΗΠΑ και έγινε δραστήριο μέλος του Αμερικανικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Οταν αργότερα έμαθε για την ελληνική αντίσταση επί Κατοχής, ενδιαφέρθηκε για την ελληνική αριστερά. Ο Φ. Λαμπρινός (που εξέδωσε και ένα σενάριο με θέμα μια ερωτική ιστορία επί Εμφυλίου, τα «Λευκά σοσόνια»), έμαθε την ιστορία του Κεμάλ στην Κομοτηνή, από έναν φίλο του, τουρκικής καταγωγής.

Αλήθεια, πώς αντέδρασαν οι Τούρκοι μαθαίνοντας για την περίπτωσή του; Δεν ένιωσαν πως τους πρόδιδε, συντασσόμενος με τους Ελληνες;

«Φυσικά και δεν πρόδιδε τους τούρκους συντρόφους. Με τους άλλους, όμως, που εκπροσωπούσαν το καθεστώς, δεν ετίθετο θέμα προδοσίας. Αυτοί κάθε τόσο και λιγάκι τον έκλειναν στη φυλακή ή τον έστελναν στην εξορία. Οσο για τους έλληνες αντάρτες, τον υποδέχτηκαν θερμά».

Συζητώντας περί αντικειμενικότητας, ο Φ. Λαμπρινός υπογραμμίζει:

«Η ταινία μου είναι πάνω απ' όλα κινηματογράφος. Δεν είναι ιστορικό εγχειρίδιο. Αν, τώρα, παρακολουθώντας την, προκαλούνται ερεθίσματα για σκέψεις γύρω από τον Εμφύλιο αλλά και για άλλα στερεότυπα της εθνικής μας φαντασίωσης, εναπόκειται στους θεατές να τα χειριστούν. Αυτός ο πόλεμος ήταν ένα είδος "μαύρης τρύπας", που αναιρεί την αντίληψη περί "ένδοξης διαχρονικότητας του ελληνισμού". Το θέμα, όμως, δεν είναι να κουκουλώνουμε τα "ιστορικά σκουπίδια" κάτω από το χαλί».

Και η πολυσυζητημένη συμφιλίωση; «Τώρα πια το γνωρίζουμε: Κάθε πόλεμος είναι εμφύλιος, είτε είναι παγκόσμιος, είτε τοπικός. Πόλεμος είναι, εξάλλου, και αυτός που διεξάγεται χωρίς στρατιωτικά όπλα, όπως π.χ. οι οικονομικές κρίσεις. Οπότε η συμφιλίωση μπορεί να επιτευχθεί μόνο μετά θάνατον. Αλλωστε και εκείνοι που ισχυρίζονται ότι ο Εμφύλιος ήταν λάθος, παίζουν μόνοι τους. Αυτοί που θα μπορούσαν να έχουν αντίθετη άποψη δεν είναι πια σε θέση να την υπερασπιστούν. Κατά συνέπεια: Η άποψη που προκρίνει τη λήθη είναι ανιστόρητη. Το ζητούμενο είναι η γνώση».

Γυναίκες της Αντίστασης

Οσο για το ρόλο των ξένων στα καθ' ημάς, υποστηρίζει: «Παρόλο που η αριστερά οδήγηθηκε, σχεδόν με το ζόρι, στον Εμφύλιο, ο χαρακτήρας αυτού του πολέμου ήταν κατά κύριο λόγο ταξικός. Κανένας "ξένος" δεν μπορεί να προκαλέσει έναν εμφύλιο χωρίς τη συμμετοχή των ιθαγενών».

* «Η ζωή στους βράχους» αποτελεί συνέχεια της προηγούμενης, βραβευμένης ταινίας της Αλίντας Δημητρίου «Πουλιά στο βάλτο». Αυτή τη φορά καταθέτουν τη μαρτυρία τους 33 γυναίκες που έλαβαν μέρος στην Αντίσταση κατά των Γερμανών και υπέστησαν διώξεις μετά την Απελευθέρωση και τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Η ταινία, εκτός από την παρουσίασή της στην «Ελλη», θα προβληθεί και στο «Τριανόν» από τις 19 Νοεμβρίου.

«Απ' αυτές τις γυναίκες», εξηγεί η σκηνοθέτις, «άλλες έφυγαν για το βουνό και άλλες πέρασαν στρατοδικείο: η απόφαση ήταν θάνατος, ισόβια ή φυλακή. Για όσες δεν στοιχειοθετήθηκαν άλλες κατηγορίες πέραν του ότι ήταν αντιστασιακές, η ετυμηγορία ήταν εξορία: Χίος - Τρίκερι - Μακρόνησος».

Η συμμετοχή των γυναικών πριν και μετά την Απελευθέρωση υποβαθμίζεται συστηματικά, υποστηρίζει: «Κι όμως, έδρασαν και αντιμετωπίστηκαν ακριβώς όπως οι άνδρες: στέρηση ελευθερίας, άγριο ξύλο, βασανισμοί, εκτελέσεις. Βιασμοί στην επαρχία. Το χειρότερο όμως γι' αυτές ήταν ο ψυχικός εξευτελισμός».

Αυτό που της έκανε τη μεγαλύτερη εντύπωση ήταν η αντοχή τους. «Τους άρπαζαν το παιδί για να τις αναγκάσουν να υπογράψουν. Αλλη έμεινε κουφή, άλλη με σπασμένη σιαγώνα, άλλη έχει θραύσματα ακόμα στο πόδι της, άλλη νοσηλεύτηκε ξανά και ξανά σε ψυχιατρική κλινική».

«Η ιστορία έχει πληγές»

Πιστεύει πως το μίσος υπάρχει ακόμα στην καρδιά αυτών των γυναικών;

«Το μίσος και αυτές οι γυναίκες είναι ασύμβατες έννοιες. Δεν είναι θέμα μίσους και διαπροσωπικών σχέσεων, είναι θέμα αξιών και πολιτισμού. Με τη λέξη μίσος αποκρύπτουμε τις ιστορικές διαστάσεις των γεγονότων».

Για τη σκηνοθέτιδα, «η ταινία αυτή γεννήθηκε και πορεύτηκε σαν χρέος στην Ιστορία. Οσο για την αντικειμενικότητα, είναι όρος της νεωτερικότητας, που χρησιμοποιήθηκε για την εξέταση των άψυχων αντικειμένων της φύσης. Για τα έμψυχα όντα και γενικά για τα κοινωνικά φαινόμενα απαιτούνται άλλοι όροι και άλλη μεθοδολογία».

Πρόσφατα η Αλίντα Δημητρίου έλαβε από το Στρασβούργο όπου παίχτηκε η ταινία ένα μέιλ από μια γυναίκα: «Ολοι οι άντρες της οικογένειάς μου εκτελέστηκαν στον Εμφύλιο. Η ιστορία της μάνας με τα κεφάλια των γιων της που περιγράφετε, είναι ακριβώς η ιστορία της προγιαγιάς μου».

Είναι προφανές πως η ίδια δεν φοβάται να ξύνει παλιές πληγές...

«Δεν υπάρχουν μεγάλα ιστορικά γεγονότα χωρίς πληγές», πιστεύει η δημιουργός. «Η Επανάσταση του 1821 είχε πολλές "πληγές", τον Ανδρούτσο, τον Κολοκοτρώνη, τον Υψηλάντη. Πρέπει να σβήσουμε το 1821 για να μην ξύνουμε πληγές;» *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Κινηματογράφος
Σχετικά θέματα: Κινηματογράφος
Κόπολα εναντίον Χάνεκε
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
50ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης
Γενέθλια με λίγους καλεσμένους
Στοπ καρέ στα 50 χρόνια
Φεστιβάλ μετ' εμποδίων
Συνέντευξη: Τζουλιάν Μουρ
Σταρ από απόσταση
Κινηματογράφος
Ενας πόλεμος, πολλές ιστορίες
Κόπολα εναντίον Χάνεκε
«Κινηματογραφιστές στην ομίχλη»
Η «Ομίχλη» ήρθε στην πρωτεύουσα
Μουσική
Ερχεται η Μπιγιονσέ
Προσφορά "Κ.Ε."
Χορεύοντας με Pink Martini
Συνέντευξη: Τάνια Τσανακλίδου
«Πάντα αγαπούσα μέχρι το κόκαλο»
Συνέντευξη: Τσικ Κορία
Chick to cheek
Θέατρο
Από το πανί, στη σκηνή!
Συνέντευξη: Γιώργος Διαλεγμένος
«Η Ευελπίδων; Μια θυγατρική της Σοφοκλέους»
Συνέντευξη: Ρέα Γαλανάκη
Εισβολή στο άβατο
Ζωγραφική
Ενας εκπρόσωπος της γενιάς του '40
Athens Photo Festival
Σταυροδρόμι εικόνων
Βιβλίο
Ταξιδεύοντας στην Ελλάδα
Ο τραγουδοποιός που έγινε συγγραφέας
Μισός αιώνας σε μια μέρα
Άλλες ειδήσεις
Radio La Colifata
DEUX HOMMES
«Ο Αστερίξ σήμερα θα πολεμούσε την τρομοκρατία και τον θρησκευτικό φανατισμό»
Athens Photo Festival