Έντυπη Έκδοση

Λαθρεπιβάτες από τον κυβερνοχώρο

Μονόδρομος η συστράτευση

Ας φανταστούμε ότι ο κόσμος έχει πάψει να κυβερνάται από την αρχή του εμπορεύματος και της τιμής του. Ο δημοσιογράφος, σε αυτή την περίπτωση, δεν θα είχε κανένα σπουδαίο λόγο να επιμένει ώστε τα άρθρα του να συνεχίσουν να τυπώνονται στο χαρτί, κατόπιν να μεταφέρονται με φορτηγά στα πρακτορεία του τύπου ή να διανέμονται μέσω ταχυδρομείου στους συνδρομητές.

Χάρη, μάλιστα, στο Ιντερνετ, θα είχε το πλεονέκτημα να μεταδίδει τις πληροφορίες και τις αναλύσεις του στους αναγνώστες ολόκληρου του κόσμου: κάτι που μπορεί να πετυχαίνει στη στιγμή, με χαμηλότερο κόστος, επισυνάπτοντας, αν είναι αναγκαίο, ήχο, εικόνες και παραπομπές.

Ο παράδεισος του δωρεάν

Ομως, από μια μεριά, με το να αρκεστεί κανείς σε αυτό, είναι σαν να κάνει οικονομία σκέψης σε ό,τι αφορά τους τρόπους ανάγνωσης, στοχασμού και απομνημόνευσης, οι οποίοι είναι διαφορετικοί στην οθόνη απ' ό,τι στη σελίδα (1). Εξάλλου, όσο ο παράδεισος του δωρεάν δεν επεκτείνεται σε ολόκληρη την κοινωνία, δεν είμαστε επίσης σε θέση να θεωρούμε αμελητέα ποσότητα το οικονομικό μοντέλο που θέτουν σε κίνδυνο οι νέες τεχνολογίες, χωρίς να προτείνουμε προς το παρόν άλλη θεραπεία παρά μια μηχανή αναζήτησης -επιχείρηση ιδιωτικού δικαίου, ενταγμένη στο Χρηματιστήριο, σχεδόν σε θέση μονοπωλίου- η οποία καρπώνεται το μεγαλύτερο κομμάτι των παλαιότερων εσόδων (2).

Οπως ο καλός μας άγγελος, το Google, που υποδεικνύει τις δουλειές των άλλων, εισπράττοντας τη μερίδα του λέοντος από τα έσοδα που αποφέρουν αυτές οι δουλειές.

Η προσφορά μιντιακού περιεχομένου αυξάνεται ετησίως κατά 30%: Ο αριθμός των τηλεοπτικών καναλιών στην Ευρώπη έχει τριπλασιαστεί τα τελευταία δέκα χρόνια, ενώ ο αριθμός των περιοδικών έχει τετραπλασιαστεί την τελευταία εικοσιπενταετία. Σχεδόν αναπόφευκτα, φθίνει και η προσοχή που προσδίδεται σε κάθε μέσο ξεχωριστά (3). Ηδη, τα έντυπα καταλαμβάνουν ολοένα και μικρότερη θέση στον προϋπολογισμό των νοικοκυριών, τα οποία έχουν την τάση να διοχετεύουν τα έξοδά τους στον τομέα της επικοινωνίας στο κινητό τηλέφωνο, τα συνδρομητικά οπτικοακουστικά μέσα και το Ιντερνετ.

Ετσι, στη Γαλλία, μια μέση οικογένεια αφιερώνει λιγότερα από 50 λεπτά του ευρώ την ημέρα για να αγοράσει έντυπα. Τόσο το καλύτερο, μάλιστα, αν αυτά είναι φτηνά, ενδεχομένως και «δωρεάν» (4). Ενα τέτοιο πλαίσιο φωτίζει το υπαρξιακό πρόβλημα των επαγγελματιών δημοσιογράφων, η αμοιβή των οποίων εξαρτάται από την επιβίωση της επιχείρησής τους.

Διότι η κυκλοφορία των εντύπων σημειώνει πτώση, ήδη από τη στιγμή που εξανεμίζονται τα έσοδα από τις διαφημίσεις. Τα έσοδα αυτά, για παράδειγμα, αποτελούσαν το 60% ή 70% του τζίρου της «Monde» πριν από τριάντα χρόνια. Σήμερα είναι λιγότερο από 25%, μαζί με τα ένθετα.

Οι εφημερίδες αρχικά έτρεφαν το όνειρο ότι η δωρεάν διάθεση των θεμάτων τους στο Διαδίκτυο θα διεύρυνε το κοινό τους και θα τους επέτρεπε να εξαργυρώσουν το νέο κοινό ενώπιον των διαφημιστών. Κι ύστερα, ξύπνησαν: ναι μεν άρχισαν να εισρέουν οι χρήστες του κυβερνοχώρου, όχι όμως και τα κέρδη που υπολόγιζαν.

Κάθε φορά που μια εφημερίδα χάνει έναν αγοραστή ή έναν συνδρομητή της έντυπης έκδοσής της, οι διαφημιστές απαιτούν από αυτή να κατακτήσει δέκα χρήστες στο Διαδίκτυο αν θέλει να διατηρήσει τα διαφημιστικά της έσοδα εκεί.

Σε ό,τι αφορά τον τζίρο, το μεγαλύτερο βάρος για τις εφημερίδες είναι ακριβώς η μείωση των διαφημιστικών εσόδων (-29% στις ΗΠΑ κατά το δεύτερο τρίμηνο του 2009 συγκριτικά με την προηγούμενη χρονιά).

Οι διαφημιστές, οι οποίοι έχουν στη διάθεσή τους πιο αποτελεσματικά και λιγότερο δαπανηρά μέσα για να απευθυνθούν στους καταναλωτές (Ιντερνετ, κινητά τηλέφωνα, «πλασάρισμα προϊόντων» μέσα από τις ταινίες δράσης και σίριαλ), δεν αποκλείουν το ενδεχόμενο να γυρίσουν την πλάτη τους σε έναν γραπτό τύπο με όλο και πιο γερασμένο αναγνωστικό κοινό. Διότι, ακόμα και σήμερα, η διαφήμιση εξακολουθεί να αποτελεί κατά μέσο όρο το 43,8% των εσόδων όλων των γαλλικών εντύπων, έναντι του 32,6% που προέρχεται από τις πωλήσεις τους ανά τεύχος και του 23,6% που φθάνει στο ταμείο από τις συνδρομές.

Ο φαύλος κύκλος των περικοπών

Ηδη ο κύβος ερρίφθη για ορισμένα έντυπα. Η ώρα της αλήθειας πλησιάζει για κάποια άλλα. Στις ΗΠΑ, πέρυσι απολύθηκαν 15.000 δημοσιογράφοι, ενώ ακόμα περισσότεροι είναι εκείνοι που συμφωνούν να τους γίνει μείωση μισθού.

Οι ιδιοκτήτες των εφημερίδων, αφού έκαναν περικοπές στο προσωπικό και στον αριθμό των σελίδων, ελπίζουν ότι θα συμψηφίσουν την πτώση της κυκλοφορίας με αυξήσεις στις τιμές, οι οποίες συνήθως επιφέρουν και νέα πτώση της κυκλοφορίας. Μέχρι στιγμής, αυτή η σύγχυση αφήνει εκτός μόνο κράτη από την Ασία και τις αραβικές χώρες.

Πώς να συνεχίσει κανείς να χρηματοδοτεί δαπανηρές δημοσιογραφικές αποστολές (έρευνες μακράς διαρκείας, ρεπορτάζ στο εξωτερικό, ανάγνωση και επαλήθευση των κειμένων από τους συντάκτες ύλης, παρέμβαση των διορθωτών) όταν εξαντλούνται οι συνήθεις πόροι;

Πρώτη απάντηση: σταματάμε να τις κάνουμε. Τότε ξεκινά ένας φαύλος κύκλος: η παρακμή του τύπου, η οποία εν μέρει σχετίζεται με την απαξίωση της δημοσιογραφίας, αποθαρρύνει λίγο παραπάνω τις εφημερίδες που ασχολούνται ακόμα με την ενημέρωση και τις αναγκάζει να υποταχθούν και άλλο στις συνταγές που επεξεργάζονται οι υπηρεσίες του μάρκετινγκ: λατρεία του σύντομου άρθρου, «κοινωνικά» θέματα, κραυγαλέοι τίτλοι για να αναγγελθεί μια σαχλαμάρα, γκάλοπ του δρόμου, θέματα «οικεία στον αναγνώστη».

Είναι πολλές οι μέθοδοι που επιτρέπουν σε κάποιους να υποβαθμίσουν την πτώση της κυκλοφορίας φουσκώνοντας με τεχνητά μέσα τις πωλήσεις ενός εντύπου. Μολονότι δαπανηρές, έχουν νόημα από οικονομική σκοπιά, αν μπορέσει κανείς να εξαργυρώσει τους νέους «αναγνώστες» στα μάτια των διαφημιστών που δελεάζονται με ντοπαρισμένα νούμερα ακροαματικότητας. «Σκοτώνοντας» την τιμή των συνδρομών και συνοδεύοντάς την με δώρα, προσφέρουν μια ψευδαίσθηση ύπαρξης σε ένα γερασμένο περιοδικό.

Ενας άλλος τρόπος είναι να προσφέρεις την εφημερίδα σου σε ταξιδιώτες αεροπορικών εταιρειών, σε πελάτες παντοπωλείων πολυτελείας, ξενοδοχείων με στάτους, γυμναστηρίων, πάρκινγκ για πλούσιους, σε φοιτητές μεγάλων κολεγίων. Κάτι τέτοια βοηθούν στην αύξηση της κυκλοφορίας, ιδίως στους κόλπους ενός αναγνωστικού κοινού με μεγάλη αγοραστική δύναμη, που αποτελεί την έμμονη ιδέα των διαφημιστών (5).

Κάθε φορά που αποκαλύπτονται οι κομπίνες που χρησιμοποιεί η βιομηχανία του τύπου για να απαντήσει στις οικονομικές αναταραχές, δίνεται σε κάποιους η ευκαιρία να διαπιστώσουν τη μεγάλη ιδιαιτερότητα του δικού μας εντύπου, που του επιτρέπει να κυκλοφορεί σε ολόκληρο τον κόσμο και συγχρόνως να διαθέτει 73 ξένες εκδόσεις. Για να το πούμε απλά, η «Monde diplomatique» ενδιαφέρεται και για άλλες χώρες πέρα από αυτή που φιλοξενεί τις εγκαταστάσεις της.

Οταν ήταν ακόμα αντιπρόεδρος του TF1, του μεγαλύτερου τηλεοπτικού δικτύου στην Ευρώπη, ο σημερινός διευθυντής σύνταξης της «Figaro» έβαζε ένα γενναίο στοίχημα: «Θα αφιερώσουμε στη διεθνή ειδησεογραφία μια θέση ανάλογη του ενδιαφέροντος που επιδεικνύουν γι' αυτήν οι Γάλλοι. Σχετικά με αυτό το ζήτημα, έχω την εντύπωση πως με την ανάπτυξη της καλωδιακής και της δορυφορικής τηλεόρασης τα μεγάλα διεθνή πολιτικά θέματα θα βρουν μια θέση στα ενημερωτικά κανάλια» (6). Στις 30 Αυγούστου του 2009 στις 8 μ.μ. στο TF1 καταλάβαμε ποια ήταν η γραμμή: στις εκλογές στην Ιαπωνία αφιερώθηκαν μόλις 20 δευτερόλεπτα στα μισά του δέκατου έβδομου λεπτού του δελτίου των οκτώ (7).

Η τηλεπαρουσιάστρια ανακοίνωσε το «μείζον πολιτικό γεγονός» χωρίς να το συνοδεύσει με εικόνες ή κάποιο σχόλιο. Η ήττα του συντηρητικού κόμματος ύστερα από 54 χρόνια στην εξουσία πέρασε έτσι μετά το θάνατο έξι ορειβατών στη Σαβοΐα, θέμα που φυσικά αποτέλεσε την έναρξη του δελτίου.

Αλλά και ο γραπτός τύπος παραμελεί εδώ και καιρό τη διεθνή επικαιρότητα. Τονίζει με στόμφο ότι τα πάντα εξηγούνται -και καθίστανται δυνατά- χάρη στην παγκοσμιοποίηση, ωστόσο μεταξύ 2002 και 2006 ο αριθμός των ανταποκριτών των αμερικανικών εφημερίδων στο εξωτερικό μειώθηκε κατά 30% (8). Το «παγκόσμιο χωριό» ενδιαφέρεται πια μόνο για τη δική του αυλή. Μα, δεν υπάρχει η καλωδιακή και η δορυφορική; «Θέλετε ειδήσεις από τη Βενεζουέλα; Δείτε το κανάλι της Βενεζουέλας. Για το Σουδάν; Δείτε τα αφρικανικά κανάλια» (9). Αυτή τη συμβουλή έδινε πριν από τουλάχιστον δέκα χρόνια ο υποδιευθυντής ειδήσεων του TF1, ενός καναλιού που δεν διατηρεί κανένα μόνιμο ανταποκριτή ούτε στην Αφρική ούτε στη Λατινική Αμερική.

Το έξοχο άλλοθι

Και αναμφίβολα, θα πρόσθετε σήμερα: μπείτε στο Ιντερνετ. Γιατί οι νέες τεχνολογίες επικοινωνίας προσφέρουν στην εμπορευματοποίηση της δημοσιογραφίας και στην πνευματική οκνηρία ένα έξοχο άλλοθι. Από τη στιγμή που υπάρχει το Ιντερνετ, τα ΜΜΕ γενικού περιεχομένου μπορούν να καταργήσουν χωρίς αναστολές τα γραφεία των ανταποκριτών τους στο εξωτερικό και να μειώσουν την ποσότητα των άρθρων που πραγματεύονται άλλα θέματα εκτός από το θάνατο του Μάικλ Τζάκσον, την μπούργκα, τα φορέματα της κυρίας Κάρλα Μπρούνι-Σαρκοζί στη βρετανική Αυλή και τη γέννα της Ρασιντά Ντατί (10). Οταν διογκώνεται η καταστολή στη Σρι Λάνκα, ο δημοσιογράφος ο οποίος έχει και άλλα -και περισσότερο επικερδή- θέματα να ασχοληθεί, το μόνο που χρειάζεται να κάνει είναι να παραπέμψει τους αναγνώστες που ενδιαφέρονται για το ζήτημα στην ιστοσελίδα της εφημερίδας «Times of India»... Με το Ιντερνετ, άλλωστε, δεν έχουμε γίνει όλοι πιο σοφοί κι από τον Αριστοτέλη, αφού χάρη στα κινητά μας τηλέφωνα μας έχουμε πρόσβαση στα ψηφιακά αρχεία της παγκόσμιας βιβλιοθήκης;

Οπως καταλάβαμε, στη σταυροφορία που φέρνει αντιμέτωπες τις εφημερίδες με τις τηλεοράσεις, εμείς επιλέγουμε το στρατόπεδο των απίστων. Με άλλα λόγια, οι δικές μας μάχες διεξάγονται αλλού.

(1) Διαβάστε Cedric Biagini και Guillaume Carnino, «Le livre dans le tourbillon numerique», «Le Monde diplomatique»-«Κ.Ε.», 11/10/09 (http://monde-diplomatique.gr/spip.php?article223) και Nicholas Carr, «What the Internet is doing to our brains. Is Google making us stupid?», «The Atlantic Monthly», Ουάσιγκτον, D.C., Ιούλιος 2008.

(2) Τον Ιούλιο του 2009 πάνω από τα δύο τρίτα (67,5%) των αναζητήσεων που πραγματοποίησαν οι χρήστες του Ιντερνετ σε ολόκληρο τον κόσμο έγιναν μέσω Google. Στο Yahoo, το οποίο βρέθηκε στη δεύτερη θέση, αντιστοιχούσε μόνο το 7,8% («Les Echos», Παρίσι, 2 Σεπτεμβρίου 2009).

(3) Γενική συνέλευση για τον γραπτό τύπο, Πράσινη Βίβλος, 8 Ιανουαρίου 2009, σελ. 37.

(4) Στην πραγματικότητα, για να χρηματοδοτήσουν την κυκλοφορία τους πληρώνονται από τις μάρκες, που προσθέτουν στη βασική τιμή κάθε προϊόντος ένα μέρος το οποίο καταβάλλεται από τον κάθε καταναλωτή.

(5) Αυτή τη φορά είναι κυρίως τα ημερήσια και όχι τα εβδομαδιαία έντυπα αυτά που ανατρέχουν περισσότερο στη συγκεκριμένη τακτική. Τέσσερα από αυτά διασφάλιζαν πάνω από το 20% των πωλήσεών τους με αυτό τον τρόπο το 2007: «La Tribune» (29,56%), «Le Figaro» (24,8%), «Les Echos» (24,4%), «Liberation» (22,22%).

(6) Συζήτηση με τον Ετιέν Μουζότ, «Le Figaro», Παρίσι, 15 Οκτωβρίου 2003.

(7) (ΣτΕ) το δελτίο ειδήσεων έχει διάρκεια 20-25 λεπτά.

(8) Paul Starr, «Goodbye to the age of newspapers», «The New Republic», Washington, D.C., 4 Μαρτίου 2009. Διαβάστε επίσης «Un journalisme de racolage», «Le Monde diplomatique», Αύγουστος 1998.

(9) Ο Πιερ Περνό στο «Telerama», Παρίσι, 9 Δεκεμβρίου 1998.

(10) Στις 10 Ιανουαρίου του 2009, ενώ συνεχιζόταν ο πόλεμος στη Γάζα, οι οικονομικές στατιστικές επιδεινώνονταν με εντυπωσιακή ταχύτητα και η διένεξη μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας για το φυσικό αέριο άφηνε να πλανάται ο φόβος για την τροφοδοσία της Ευρώπης, η γαλλική εφημερίδα «Liberation» έκρινε απαραίτητο να αφιερώσει το πρωτοσέλιδό της, ένα ντοσιέ κι ένα εμβριθές εντιτόριαλ του διευθυντή της Λοράν Ζοφρέν στο γεγονός ότι η η κυρία Ντατί, η τότε υπουργός Δικαιοσύνης, είχε επιστρέψει στην εργασία της πέντε μέρες μετά τον τοκετό.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Διεθνή
Με λέξεις-κλειδιά
Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης (ΜΜΕ)
Πληροφορική και διαδίκτυο
Le Monde diplomatique
Σχετικά θέματα: Le Monde diplomatique
Ο δικός μας αγώνας και η παρακμή των εντύπων
Άλλα θέματα στην κατηγορία Διεθνή της έντυπης έκδοσης
Ιταλία
Ο αντι-Μπερλουσκόνι
Γαλλία
Οι μικροί βγήκαν άτακτοι και διαπλεκόμενοι
Γερμανία
Μόνο σκόνη είκοσι χρόνια μετά
Το σόου της Αγκελα
Τουρκία
Πίσω ολοταχώς
ΗΠΑ
Πυρηνικά: ε, λοιπόν;
Le Monde diplomatique
Ο δικός μας αγώνας και η παρακμή των εντύπων
Μονόδρομος η συστράτευση
Από το Εψιλον της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας
Oil
Άλλες ειδήσεις
France Telecom