Έντυπη Έκδοση

Η τροφή ως τρυφή

«Μετά καθόταν στο τραπέζι κι επειδή ήταν φλεγματικός από φυσικού του, αρχινούσε το γιόμα του με μερικές ντουζίνες χοιρομέρια, με καπνιστές βοϊδόγλωσσες, με αυγοτάραχα, με λουκάνικα και μ' άλλους παρόμοιους κρασοκράχτες.

Στ' αναμεταξύ τέσσερις άνθρωποι του 'ριχναν στο στόμα, ο ένας μετά τον άλλο, αδιάκοπα φτυαριές μουστάρδα. Επειτα έπινε μια τεράστια ρουφιά άσπρο κρασί για να ξεκουράσει τα νεφρά του. Υστερα έτρωγε, ανάλογα με την εποχή, όσα κρέατα τραβούσε η όρεξή του και δε σταματούσε παρά μόνο όταν του τσίτωνε η κοιλιά. Στο πιοτό δεν έβαζε ποτέ ούτε τέλος ούτε τάξη, γιατί έλεγε πως τα όρια όπου πρέπει να τελειώσει το πιόσιμο φτάνουν ώς εκεί που ο μπεκρής αρχίζει να νιώθει τους φελλούς από τις παντόφλες του να φουσκώνουν ως ενάμισυ πόδι». (Φ. Ραμπελαί, «Γκαργκαντούας και Πανταγκρυέλ», μτφ.: Σ. Σκιαδαρέσης).

Ο Γκαργκαντούας τρώει και πίνει, καταβροχθίζει και ορέγεται. Στόμα, χείλη, λάρυγγας, οισοφάγος συντονίζονται και ενορχηστρώνονται στους ρυθμούς μιας ξέφρενης κατάποσης, πέψης και αφόδευσης. Στην ουσία θύει στον βωμό μιας απόλαυσης που λογοκρίθηκε για αιώνες και μιας επιθυμίας που αποστραγγίστηκε από τον οίστρο της με την αυτομομφή και τον ασκητισμό, στο όνομα μιας σωτηριολογικής εσχατολογίας. Ετσι, σ' αυτό το γαστριμαργικό καρναβαλικό όργιο δεν υπάρχει ίχνος ενοχής απ' αυτήν που επισύναψε ο χριστιανικός μεσαίωνας στην ανθρώπινη επιθυμία. Αντίθετα, η υποθηκευμένη στην υπερβατική αυθεντία απόλαυση θα βρει επιτέλους την απαράμιλλη ουτοπία της. Η υπερβολή, η γκροτέσκα υπέρταση, ο κωμικός εκτραχηλισμός, το λογοπαίγνιο που θα φτάσει αργότερα στο απόγειό του με την τέχνη του Λ. Κάρολ και του Τζόις, η γλωσσική χλιδή που σιγοντάρει τον βουλιμικό ορυμαγδό δεν είναι μια τροπολογική μεταμφίεση απέναντι στην KGB της δογματικής παράδοσης, αλλά η πρώτη στην ιστορία απόδραση από τον κλοιό της. Εκείνο, συνεπώς, που επιδιώκει ο συγγραφέας και φραγκισκανός μοναχός είναι, όπως υποστηρίζει ο Αϊερμπαχ, «να τραβήξει την προσοχή του αναγνώστη από τους συγκεκριμένους και γνώριμους τρόπους θεώρησης προς τη μεγάλη θάλασσα του κόσμου, όπου μπορεί κανείς να κολυμπήσει ελεύθερα, όχι όμως και χωρίς κινδύνους».

Ωστόσο, πώς βγαίνει κανείς από το σκάμμα ενός ραχιτικού κόσμου που πίστωσε τη γνώση στη δογματική πίστη; Ο φιλόσοφος, όπως γίνεται αργότερα με τον Διαφωτισμό, μπορεί να επιστρατεύσει το επιχείρημα, την αναλυτική σκέψη, την αφηρημένη διατύπωση και την απόδειξη, όλους τους μηχανισμούς του ορθού λόγου και της τυπικής λογικής. Ομως ο συγγραφέας, μολονότι δεν υπολείπεται σε λογιοσύνη με τις συνεχείς αναφορές του στην αριστοτελική φιλοσοφία και τον σχολαστικισμό του Μεσαίωνα (που καρυκεύουν προφανώς το τροφικό του μενού), στην πραγματικότητα υποσκάπτει με το μπουφόνικο στιλ του τη φορμαλιστική και άρα ατελέσφορη ευρυμάθεια της εποχής του. Απέναντι λοιπόν στον σκεπτικισμό και τη λέπρα της αφηρημένης σκέψης, αυτός θα στήσει το ηρώο μιας απενοχοποιημένης αλληγορίας του «εσθίειν». Πρόκειται σαφώς για μια φαντασμαγορική απάντηση στη μιασματική έννοια της τροφής, όπως την είδε και τη σφράγισε με τη βούλα της η βιβλική γραφή. Ενοχοι, γιατί δάγκωσαν τον καρπό του δένδρου της γνώσης, οι πρωτόπλαστοι θα εξοβελιστούν από την ειδυλλιακή Εδέμ. Δεν είναι τυχαίο ότι το μήλο, απολιθωμένο από το ιερόσυλο άγγιγμα, θα απεικονίζεται στους ζωγραφικούς πίνακες ως νεκρή φύση. Η τιμωρία που τους επιβάλλεται είναι τυφλή και απάνθρωπη. «Πληθύνων πληθυνώ τας λύπας σου και τον στεναγμόν σου (...) * Επικατάρατος η γη εν τοις έργοις σου * εν λύπαις φαγή αυτήν πάσας τας ημέρας της ζωής σου * ακάνθας και τριβόλους ανατελεί σοι, και φαγή τον χόρτον του αγρού * εν ιδρώτι του προσώπου σου φαγή τον άρτον σου, έως του αποστρέψαι σε εις γην, εξ ης ελήφθης, ότι γη ει και εις γην απελεύση». Τυπική αντίδραση από έναν Θεό, ίσως τον πιο αντιπαθητικό χαρακτήρα της παγκόσμιας πεζογραφίας, εκδικητικό, αιμοδιψή, πρωτοπόρο στις εθνοκαθάρσεις, μισογύνη, ομοφοβικό, ρατσιστή, βρεφοκτόνο, γενοκτόνο, ανήθικο, μεγαλομανή, σαδομαχιστή, ιδιότροπο όπως θα 'λεγε χλευαστικά ο Dawkins. Το καθεστώς της απόλυτης ιδιοκτησίας που αντιπροσωπεύει ο ιουδαϊκός Θεός στον μυθιστορηματικό καμβά της Παλαιάς Διαθήκης δεν επιδέχεται ούτε την πιο αμυδρή αμυχή ούτε καν τη συμβολική διεκδίκηση της βρώσης. Ετσι η τροφή γίνεται τρυφή, τρυφηλότητα, χαρά των αισθήσεων, τέρψη που ανάγεται σε ηδονή. «Και είδεν η γυνή ότι καλόν το ξύλον εις βρώσιν και ότι αρεστόν τοις οφθαλμοίς ιδείν και ωραίον εστίν του κατανοήσαι», πράγμα που εγγράφεται στη βδελυρή τάξη της επιθυμίας. Μίασμα η τροφή ως τρυφή, ως συνεκδοχική παράσταση του πόθου, δεν μπορεί παρά να καταχωριστεί στη λίστα των ψυχοφθόρων εθισμών του ασκητικού χριστιανισμού. Υπ' αυτή την έννοια ο Γκαργκαντούας αποτελεί ρήγμα, τομή και συνάμα αυγή των Φώτων.

Ωστόσο η τροφή ως πηγή ηδονής, παρά τους ιστορικούς και ιδεολογικούς ακρωτηριασμούς της, φαίνεται να καθορίζει την ψυχική ζωή του ατόμου. Η ψυχαναλυτική θεωρία είναι στο σημείο αυτό αποκαλυπτική. Κατά το στοματικό στάδιο ο βλεννογόνος του στόματος, μέσα από την επιτέλεση της λειτουργίας του θηλασμού και της κατάποσης, αποτελεί την κύρια πηγή ηδονής και το επίκεντρο των βιωματικών γεγονότων του βρέφους, η ψυχική ζωή του οποίου καθορίζεται ολοκληρωτικά από τη σχέση του με την πρόσληψη τροφής (Βλ. Νικηφόρος Αγγελόπουλος, «Ιατρική Ψυχολογία και Ψυχοπαθολογία», εκδ. Βήτα, 2009).

Θα επανέλθω. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Στη στήλη
Ιδέες Τάσεις
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Ανασκόπηση
Τα μουσικά γεγονότα που σημάδεψαν τη δεκαετία
Οι μουσικοί που ξεχώρισαν
Καζαμίας 2010
2010: Εμβολιαστείτε με χιούμορ γιατί χανόμαστε
Κριτική θεάτρου
Παραμύθια για να ψηλώνει ο νους
Διανοουμενισμοί που μπερδεύουν τα παιδιά
Συνέντευξη: Σάμουελ Μαόζ
Πήγα στον πόλεμο 20 χρόνων κι έγινα εκτελεστής