Έντυπη Έκδοση

Ενα καπέλο γεμάτο ιστορίες

33 θέσεις για τον Βασίλη Βασιλικό (ΒΒ)

Για τον Βασίλη Βασιλικό πολλά έχουν ειπωθεί κι ακόμα περισσότερα έχουν γραφτεί στο διάστημα μιας πεντηκονταετίας κι εγώ θα επιχειρήσω, από την πλευρά μου, να διατυπώσω κάποιες προσωπικές απόψεις.

Ο Βασίλης Βασιλικός πίσω από λουλούδια Ο Βασίλης Βασιλικός πίσω από λουλούδια Το πρώτο πράγμα που έρχεται στο νου μου, όταν σκέφτομαι ή συναντώ τον Βασίλη Βασιλικό, είτε στο «Αξιον Εστί» είτε στο «Φίλιον», είναι το καπέλο του. Αν στον Σιμενόν, όπως και στον Γκρας, ξεχωρίζει η πίπα του(ς), ο Βασίλης Βασιλικός ξεχωρίζει από το καπέλο του. Ομως, αυτό το αξεσουάρ δεν είναι ένα απλό ενδυματολογικό συμπλήρωμα: όπως ένας ταχυδακτυλουργός βγάζει από το ημίψηλό του μεταξωτά μαντίλια, περιστέρια και λαγούς, έτσι και ο Βασιλικός βγάζει από το καπέλλο του αμέτρητες ιστορίες -προφορικές, προσωπικές, λογοτεχνικές, μυθοποιητικές και απομυθοποιητικές, πολιτικές, δημοσιογραφικές, ανεκδοτολογικές. Αυτό οδηγεί παραπέρα, συνειρμικά, σχεδόν νομοτελειακά, σε μια «εικόνα» παρμένη από το «Μικρό πρίγκιπα», όταν στις αρχές του βιβλίου ο Σεντ Εξιπερί μαγεύει μικρούς και μεγάλους αναγνώστες με το «κόλπο με το καπέλο», αποκαλύπτοντας στην ουσία έναν βόα που έχει καταπιεί έναν ελέφαντα: στον Βασίλη Βασιλικό, ό,τι μοιάζει με καπέλο είναι στην ουσία ο βόας-γλώσσα που έχει καταπιεί τον ελέφαντα-μνήμη.

Κατ' αρχάς, ένα αφιέρωμα στον ΒΒ, είτε σε έντυπο είτε ως εκδήλωση, όπως η σημερινή βραδιά, είναι στην πραγματικότητα το «φανταστικό ντοκιμαντέρ ενός αφιερώματος» στον ΒΒ».

Ο ΒΒ είναι ένας Ελληνας συγγραφέας, ένας πολίτης του κόσμου, με την ομηρική έννοια, αλλά και στη μεσοπολεμική εκδοχή του όρου, όταν δέσποζε ο Ελληνισμός - όχι ένας κοσμοπολίτης στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.

Στη «γεωγραφία της (αυτο)εξορίας» οι «τέσσερις προσανατολισμένες πόλεις» του ΒΒ (πέραν του ομότιτλου βιβλίου) είναι: Θεσσαλονίκη-Παρίσι-Βερολίνο-Ρώμη.

Ο ΒΒ είναι ένας κατ' εξοχήν «εμιγκρέ(κ)».

Οπως το έργο του ΒΒ χωρίζεται, κατά δήλωσή του, σε «μυθοποιητικό» και «απομυθοποιητικό», έτσι και η κριτική ακολούθησε (άλλοτε ασυνείδητα κι άλλοτε αναντίστοιχα) αυτόν τον διαχωρισμό.

Η επί πλέον δυσκολία της κριτικής προσέγγισης του πολυσχιδούς έργου είναι ζήτημα μεθοδολογίας και όχι συγγραφικού ύφους.

Κριτική δεν νοείται, αν δεν έρχεται σε σύγκρουση με τις κυρίαρχες αντιλήψεις, αλλά και σε αντιπαράθεση με το ίδιο το έργο.

Ο χαρακτηρισμός «πολιτικός συγγραφέας» ευνόησε υπέρμετρα και συγκυριακά, ταυτόχρονα όμως αδίκησε κατάφωρα τον ΒΒ.

Η γυναίκα κατέχει θέση-κλειδί στο έργο του ΒΒ, από τις πρώτες γραφές της δεκαετίας του '50 μέχρι το «Παρισινό ημερολόγιο».Ο Γλαύκος Θρασάκης (ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα της σύγχρονης νεοελληνικής λογοτεχνίας), κατά κόσμον Λάζαρος Λαζαρίδης, είναι το υπαρκτό πρόσωπο μιας φανταστικής βιογραφίας (ή και αντιστρόφως).

Συνακόλουθα, η πρόσληψη αυτού του grand ―uvre είναι αδιανόητη χωρίς τη Γλαύκα.

Ταυτόχρονα, όμως, μπορεί να διαβαστεί ως τομή κι επιτομή στο πρότερο και το ύστερο έργο του ΒΒ.

Ως εκ τούτου, η εντόπια κριτική το αγνόησε επιδεικτικά, πλην Λακεδαιμονίων.

Το έργο της (αυτο)εξορίας (1967-1974), επίσης αγνοημένο ή παρεξηγημένο, διαβάζεται και κατανοείται μόνο σε ανάλογες συνθήκες, προσωπικές ή ιστορικές.

Με τον Διονύση Σαββόπουλο τον συνδέει η Θεσσαλονίκη και η «τρύπα που άφησαν», λέγοντας «γεια χαρά σου στον Αντύπα».

Με τον Γκίντερ Γκρας τον συνδέει γνωριμία, αλλά και αντίστοιχο corpus, χωρίς όμως την «εφηβική απερισκεψία» του δεύτερου.

Με τον Μπερνάρ Πιβό τον συνδέουν η αγάπη για το βιβλίο και η τηλεόραση, με δύο διαφορές: ο πρώτος δεν φοράει καπέλο και δεν μιλάει ελληνικά, αντίθετα ο ΒΒ μιλάει γαλλικά.

Ο ΒΒ μπορεί να παραβληθεί κάλλιστα με τον Μ. Καραγάτση: το ίδιο πληθωρικός σε έργο, ιδέες και γλώσσα.

Ο ΒΒ είναι ο ποιητής Λορέντζος Αμορέττος, στον Δρόμο του Λαμόρε, του Δημήτρη Μαυρίκιου, που έγραφε στίχους στο πίσω μέρος ενός πακέτου Sante (;).

Στον ΒΒ οφείλουμε την πάντα επίκαιρη διαπίστωση «Στις εμπροσθοφυλακές ανακαλύψαμε τους οπισθοφύλακες».

Η πληθωρικότητα του έργου συνάδει με τη δοτικότητα του προσώπου, κάτι όχι οπωσδήποτε αυτονόητο σε αυτούς τους χαλεπούς καιρούς.

Η ίδια όμως πληθωρικότητα (του έργου, να εξηγούμαστε) οδηγεί σε έναν πληθωρισμό των επανεκδόσεων, που συμβάλλει σε μια αναγνωστική σύγχυση.

Ο ΒΒ είναι ένας all round αφηγητής: στη λογοτεχνία, τη δημοσιογραφία, στον κινηματογράφο, την τηλεόραση, στην εκδήλωση.

Ο ΒΒ είναι ίσως ο μοναδικός συγγραφέας που για μια περίοδο, εκείνη της «αυτο-εξορίας», συγγράφει, επιμελείται και εκδίδει τα έργα του (στις ιστορικές εκδόσεις 8½).

Το έργο του ΒΒ, θα το επαναλάβω, εντάσσεται σε τρεις «λογοτεχνίες»: της νεωτερικότητας, της διασποράς, της εξορίας. Χωρίς αυτές τις δεσμεύσεις κάθε κριτική είναι απλώς μια (φιλολογική) άσκηση ύφους.

Αυτή η «λογοτεχνία της εξορίας» (Exilliteratur) έχει σημαντικές αποκλίσεις από τη γερμανική εκδοχή της και εμφανίζει ιδιαιτερότητες σχετικά με τις επιπτώσεις της Χούντας στο εποικοδόμημα της νεοελληνικής κοινωνίας.

Η περίοδος της Χούντας (1967-1974) «εγκλώβισε» κατ' ουσίαν συγγραφέα, έργο και αναγνωστικό κοινό: τον ανέδειξε μεν σε μείζονα «αντιστασιακή φωνή», ταυτόχρονα όμως τον στιγμάτισε, άδικα, ως «πολιτικό συγγραφέα».

Ενα ορθογραφικό λάθος από το Τετ.(ράδιον) του Μαθ.(ητού), που χρονολογείται από το 1946, αποκαθιστά ασυναίσθητα, σχεδόν προφητικά, τη διαδικασία της γραφής: ο συν-γραφέας δεν γράφει για άλλους, αλλά γράφει με άλλους (μαζί).

Αυτό όμως προϋποθέτει τον συν-γραφέα ως ανα-γνώστη, δηλ. αυτόν που επιστρέφει στα βιβλία (όπως έδειξε και ο Δ. Καψάλης στην εισήγησή του για τα 1001 βιβλία της «Αγρας»), εξού και οι μεγάλες βιβλιοθήκες των συγγραφέων, μαζί με τα αρχεία τους: ο ΒΒ διαθέτει ήδη δύο, ένα στην Αθήνα (Αρχείο Βοβολίνη) και ένα στην Αμερική.

Ο ΒΒ είναι ένας «εξόριστος στην κεντρική λεωφόρο» της Λογοτεχνίας: με μουσική υπόκρουση το Exile on main street (Rolling Stones), κι αυτές οι 33 προτάσεις για το πρόσωπο και το έργο του ΒΒ δεν είναι ακριβώς ένα εγκώμιο: ακούγονται περισσότερο σαν δίσκος 33 στροφών στα παλιά στερεοφωνικά.

Τέλος, μια ευχή και μια προσδοκία για τον ΒΒ: να βρει επί τέλους έναν εκδοτικό οίκο που θα στεγάσει φιλόξενα Απάντα τα ευρισκόμενα, αλλά και τα Κατάλοιπα ενός συγγραφέα εν ζωή, στο πρότυπο του Ρόμπερτ Μούζιλ, και να εκδοθεί, επί τέλους, ο Γλαύκος Θρασάκης σε σχήμα τσέπης. *

***Ετσι μίλησε ο Κ. Θ. Καλφόπουλος, για τον Βασίλη Βασιλικό, στον Πειραιά, στο PassPort, στις 23 Φεβ.2011.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Λογοτεχνία
«Από τη μια Τριλογία στην άλλη...»
Νάματα έμπνευσης
22η έκθεση βιβλίου
Αγαπητέ μου κ. Κοτζιούλα
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Ενα καπέλο γεμάτο ιστορίες
«Από τη μια Τριλογία στην άλλη...»
Νάματα έμπνευσης
22η έκθεση βιβλίου
Αγαπητέ μου κ. Κοτζιούλα
Μια επιστολή
Η κουκουβάγια-μασκότ
Αφιέρωμα Βιβλίο-Κινηματογράφος
Από την εικόνα στη δημιουργία
Συνέντευξη:Τατσόπουλος-Χαραλαμπίδης
Από τις σελίδες της λογοτεχνίας στη μεγάλη οθόνη του σινεμά
Κριτική βιβλίου
Σκηνοθέτες και σενάρια σε θαυμαστά βιβλία
Στον τόπο του άλλου
Η τρίτη ανάγνωση
Λολίτα
Από τις 4:00 στις 6:00
Η θλίψη ήταν μόνιμη παρέα της
Αφανής Αναγνώστης
Η γλώσσα είναι το αμαρτωλό μας τραγούδι
Παλεύοντας με τα κείμενα
Αφιέρωμα:Λογοτεχνία-Κινηματογράφος
Ταινίες εν ψυχρώ και εν θερμώ, δίπλα μας για πάντα
Ο Λόγος στην 7η Τέχνη
Η δεύτερη ζωή μεγάλων λογοτεχνικών έργων και όσα χάνονται στη μεταφορά
Ταινίες με διάσημους συγγραφείς που πέτυχαν το τέλειο γύρισμα
Βιβλία που έγιναν ταινίες για χειμωνιάτικα ή καλοκαιρινά σινεμά
Βιβλία και κινηματογράφος χωρίς περιττά λόγια
Μοντάροντας το Γυμνό γεύμα με μια Παγίδα
Παιδικά-εφηβικά βιβλία που έγιναν κινηματογραφικές ταινίες
Ο Πίτερ Παν και η ελληνική του καριέρα