Έντυπη Έκδοση

Μοντάροντας το Γυμνό γεύμα με μια Παγίδα

Joseph Heller, Catch 22, μτφρ.: Αναστασία Χρήστου, εκδόσεις Εκάτη, σ.

635, ευρώ 21,30

Catch 22, σκηνοθεσία: Mike Nichols, ΗΠΑ, 1970

Ενα μυθιστόρημα που «...θα μείνει αξέχαστο για πάντα, σε όσους αντέξουν να το διαβάσουν», έγραψαν οι «New York Times» και εύλογα μας κάνει να αναρωτηθούμε: Γιατί θα μας μείνει αξέχαστο; Για ποιο λόγο υπάρχει περίπτωση να μην αντέξουμε να το διαβάσουμε;

1944. Βρισκόμαστε σε μια αμερικανική βάση με βομβαρδιστικά αεροπλάνα κάπου στη Μεσόγειο, απ' όπου πραγματοποιούνται επιδρομές εναντίον γερμανικών στόχων. Πρωταγωνιστές, οι πιλότοι που βιώνουν καθημερινά τον παραλογισμό του πολέμου. Πρόκειται για ένα συναρπαστικό αντιπολεμικό μυθιστόρημα πασπαλισμένο με αλλεπάλληλες ριπές μαύρου χιούμορ. Μερικές φορές το χιούμορ χάνεται ανάμεσα στις εκρήξεις και τα διαμελισμένα σώματα και μένει μόνο το μαύρο. Ενα μυθιστόρημα που αποκαλύπτει το μεγαλείο του ανθρώπινου παραλογισμού σε περίοδο πολέμου με τον πλέον σατιρικό και ευφάνταστο τρόπο. Γι' αυτό θα μας μείνει αξέχαστο. Το Catch 22 είναι τρομερή παγίδα. Μια παγίδα που σε δένει χειροπόδαρα στο άρμα του πολέμου και σε οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στον θάνατο. Ο Γιοσαριάν, ο πρωταγωνιστής του βιβλίου, κάνει κάθε παλαβομάρα για να τον θεωρήσουν τρελό και να μην τον ξαναστείλουν να βομβαρδίσει στρατιώτες και αμάχους. Στέκεται στην παράταξη γυμνός περιμένοντας να πάρει το παράσημό του, μα δεν πείθει κανέναν πως έχει χάσει τα λογικά του. Δεν μπορεί να είναι στα αλήθεια τρελός κάποιος που δεν θέλει να πάει στον πόλεμο. Το να μη θες να πας στον πόλεμο είναι μια πολύ λογική σκέψη. Αρα δεν είσαι τρελός. Αρα δεν μπορείς να απαλλαχθείς. Θα συνεχίσεις να πηγαίνεις στη μάχη μέχρις ότου ο θάνατος σε λυτρώσει. Το παιχνίδι του παραλόγου συνεχίζεται σαδιστικά σε κάθε σχεδόν διάλογο, σε κάθε σκηνή, αποκαλύπτοντας την παράνοια του πολέμου. Η Φαλακρή τραγουδίστρα του Ιονέσκο σε αντιπολεμική εκδοχή. Οι χαρακτήρες που περνούν από τις σελίδες του βιβλίου, αμέτρητοι. Τα επεισόδια, άπειρα. Σε 635 σελίδες το απόλυτο θέατρο του παραλόγου. Θα το «αντέξετε»;

Οι 635 σελίδες του βιβλίου έχουν μετατραπεί από το Mike Nichols σε μια ταινία 122 λεπτών, με πιστούς στο κείμενο διάλογους και χαρακτήρες, καλοσχεδιασμένες σκηνές και ατμόσφαιρα υπερπαραγωγής. Κρατώντας το ύφος του βιβλίου, εστιάζοντας στο ουσιαστικό και στο μαύρο χιούμορ, αδιαφορώντας για το βαθύτερο νόημα των αντι-κινηματογραφικών επαναλήψεων. Ο σκηνοθέτης τοποθετεί μόνιμα στο προσκήνιο τον Γιοσαριάν, τους δεκάδες άλλους χαρακτήρες στο background, δίνοντάς μας τη δυνατότητα να παρακολουθήσουμε πιο εύκολα την ιστορία. Τονίζει τη σχέση των πιλότων με τις πόρνες, εστιάζει στο εμπορικό-καπιταλιστικό στοιχείο του πολέμου, στον Μάιλο και την άπληστη επιχείρησή του. Πρόκειται για άτομο ικανό να βομβαρδίσει ακόμη και το δικό τους στρατόπεδο για το κέρδος.

Η ταινία κερδίζει το στοίχημα. Αποδίδει το νόημα, ακόμα και το ιδιαίτερο γλωσσικό ύφος και την ατμόσφαιρα του βιβλίου μόνο σε 122 λεπτά. Οχι μόνο μπορούμε να την «αντέξουμε», μπορούμε να τη λατρέψουμε.

Ουίλιαμ Μπάροουζ, Γυμνό γεύμα, μτφρ.: Γιώργος Μπέτσος, εκδόσεις Τόπος, σ. 375, ευρώ 19,30

Γυμνό γεύμα, σκηνοθεσία: Ντέιβιντ Κρόνενμπεργκ, 1991, διάρκεια: 115'.

«Είναι αδύνατο να γίνει ταινία το Γυμνό γεύμα. Μια κυριολεκτική μεταφορά δεν θα δούλευε. Θα κόστιζε 400 εκατομμύρια δολάρια για να γίνει και θα απαγορευόταν σε όλες τις χώρες του κόσμου», είπε ο Ντέιβιντ Κρόνεμπεργκ σχετικά με το περιβόητο βιβλίο του Ουίλιαμ Μπάροουζ, όταν ανέλαβε να το μεταφέρει στις κινηματογραφικές αίθουσες το 1991. Ηταν μια ταινία-πρόκληση, που προκάλεσε την επέμβαση της λογοκρισίας όταν προβλήθηκε στη χώρα μας, με αποτέλεσμα να αποκτήσει τη φήμη του «απαγορευμένου».

Ο Κρόνεμπεργκ δεν διασκεύασε το βιβλίο. Στην ουσία οπτικοποίησε την παραληρηματική ζωή του Μπάροουζ, ενώ έγραφε το βιβλίο. Πήρε θραύσματα της βιογραφίας του και τα συνέδεσε με σκηνές από το Γυμνό γεύμα. Τα πραγματικά περιστατικά έχουν αναμειχθεί με παραισθησιογόνες σελίδες από το μυθικό βιβλίο του γερ0-γκουρού των μπιτ. Η κατά λάθος δολοφονία της γυναίκας του, ενώ έπαιζαν το παιχνίδι του Γουλιέλμου Τέλλου, και η επίσκεψη του Κέρουακ και του Γκίνσμπεργκ στην Ταγγέρη, όπου βοήθησαν τον Μπάροουζ να συνδέσει το χαοτικό υλικό του βιβλίου, είναι πραγματικά περιστατικά. Στην ταινία συνδιαλέγονται με μια γραφομηχανή-κατσαρίδα, που χρίζει τον Μπάροουζ πράκτορα, αναθέτοντάς του αποστολές που έχουν να κάνουν με παράξενα ναρκωτικά και την επιχείρηση «Μαύρη Σάρκα». Ενα σουρεαλιστικό κατασκοπευτικό θρίλερ, με εκπλήξεις και προκλήσεις σε κάθε σχεδόν σεκάνς. Στο επίκεντρο της ιστορίας, ο συγγραφέας-πρωταγωνιστής, με επιδίωξη να λύσει το μυστήριο. Μια καλοδουλεμένη ταινία σε jazz ρυθμούς, που συγγενεύει αισθητικά με b-movies. Αντιθέτως, το βιβλίο δεν διαθέτει κεντρικό πυρήνα, συγκεκριμένο πρωταγωνιστή, δεν έχει πλοκή. Δεν υπήρχε αυτή η πρόθεση από τον συγγραφέα. Η ποιητική του αργκό, ο ρυθμός, η δύναμη των ακραίων σκηνών και το μαύρο του χιούμορ το κάνουν καυτό. Ο ολοκληρωτισμός απλώνεται παντού, μεταμφιέζεται, καταπιέζει, ελέγχει, απαγορεύει, επιτηρεί. Είναι το απόλυτο λογοτεχνικό παραλήρημα, η απ' ευθείας μετάδοση του υποσυνείδητου ενός ταλαντούχου πρεζάκια, μιξαρισμένο με τις παραισθήσεις και τις εμπειρίες των ναρκωτικών. Στο βιβλίο θαρρείς ότι κάποιος έχει κομματιάσει την αφήγηση, έχει αφαιρέσει αποσπάσματα που συνδέουν τους χαρακτήρες και την πλοκή. Στην ταινία η φιγούρα του εξαρτημένου από τα ναρκωτικά συγγραφέα συνδέει το διαλυμένο παζλ, συγκρατεί τον μύθο και τον οδηγεί προς μια κάθαρση-έκπληξη. Η ταινία είναι στην ουσία μια προσπάθεια εκλαΐκευσης του ακραίου βιβλίου τού Μπάροουζ.

Σεργκέι Αϊζενστάιν, η Οδύσσεια ενός σκηνοθέτη, Βασισμένο στις μαρτυρίες συνεργατών και φίλων του, σύνταξη, μετάφραση και επιμέλεια: Μάκης Μωραΐτης, εκδόσεις Καθρέφτης, σ. 95 , ευρώ 7,84

Ο Σεργκέι Αϊζενστάιν δεν ήταν μόνον ένας σπουδαίος κινηματογραφιστής, πρωτοπόρος της έβδομης τέχνης. Ηταν μια κινητή βιβλιοθήκη. Δεν υπήρξε ούτε μια μέρα στη ζωή του που να μην αγόρασε ένα βιβλίο ή να έλαβε κάποιο ταχυδρομικώς. Διάβαζε συνέχεια και συνήθιζε να εντυπωσιάζει τους συνομιλητές του ανατρέχοντας στις πλούσιες γνώσεις του. Είχε την ικανότητα να απαγγέλλει στη μητρική γλώσσα του κάθε συγγραφέα αποσπάσματα του έργου του. Ηταν γνωστός για την ικανότητά του αυτή και γινόταν δεκτός με ενθουσιασμό από διάσημες καλλιτεχνικές παρέες σε διάφορα μέρη του κόσμου. Οταν συνάντησε τον Τζόις στο Παρίσι, όχι μόνον είχε διαβάσει τον Οδυσσέα, αλλά έκανε και καίριες ερωτήσεις. Στην Αγγλία, όταν βρέθηκε με τον διάσημο θεατρικό συγγραφέα Μπέρναντ Σο, συζήτησε μαζί του για όλα τα έργα του. Ο Αϊζενστάιν σκιτσάριζε, έγραφε, δίδασκε, μελετούσε, κινηματογραφούσε. Ηταν ένας θεωρητικός της αισθητικής. Ο ίδιος έγραφε: «Τυχαία βρέθηκα να είμαι κινηματογραφιστής, καλλιτέχνης, σχεδιαστής, συγγραφέας και ό,τι άλλο. Η κύρια πρόθεσή μου είναι να κάνω ό,τι έκανε ο Δαρβίνος στη φυσική επιστήμη ή ο Καρλ Μαρξ στον χώρο της Πολιτικής Οικονομίας. Θέλω να καταστήσω φανερή την ουσιαστική φύση της καλλιτεχνικής δημιουργίας». Ο Αϊζενστάιν είχε πλήρη συνείδηση ότι ο κινηματογράφος ήταν μια σύνθεση τεχνών. Δανείστηκε και προσάρμοσε ιδέες και τεχνικές που αναπτύχθηκαν πρώτα σε άλλες τέχνες. Στη ζωγραφική, το θέατρο, την ποίηση, το μυθιστόρημα. Είχε επανειλημμένως πει ότι η θεωρία του μοντάζ είχε χρησιμοποιηθεί πρώτα σε αυτές τις τέχνες. Το μοντάζ δεν ήταν απλώς το κόψιμο και το ράψιμο κάποιων πλάνων. Είχε μεγάλη ιστορία πίσω του. Μπορείς να συναντήσεις το μοντάζ στην ποίηση του Πούσκιν. Στη λογική των κινεζικών ιερογλυφικών, όπου η σύνθεση δύο διαφορετικών εννοιών δημιουργεί μια άλλη νέα: «Πόρτα συν αυτί = κρυφακούω». Η εμπεριστατωμένη μελέτη τού έδωσε τη συνθετική ικανότητα και προσάρμοσε τις ιδέες αυτές στη νέα τέχνη. Δημιούργησε κινηματογραφικά αριστουργήματα, όπως η Απεργία και το Θωρηκτό Ποτέμκιν. Πρόθεσή του δεν ήταν να δώσει στο κοινό έναν τρόπο φιλικής διασκέδασης δύο ωρών, αλλά να βουτήξει μέσα στη θυελλώδη ιστορία της εποχής του. Είχε ξεκινήσει να γίνει πολιτικός μηχανικός, ακολουθώντας την παράδοση του πατέρα του, αλλά η επανάσταση τον κλόνισε και άλλαξε την πορεία της ζωής του. «Η επανάσταση μου έδωσε το πιο πολύτιμο πράγμα στη ζωή, με έκανε καλλιτέχνη». Ξεκίνησε στο θέατρο, αλλά γρήγορα πέρασε στην επαναστατική τέχνη της εποχής, τον κινηματογράφο. Ο Αϊζενστάιν είχε με την επανάσταση κοινή πορεία. Την ανέδειξε και τον ανέδειξε. Εφερε σε πρωταγωνιστικό ρόλο τις μάζες. Αποχαιρέτησε τη «βασιλευόμενη επανάσταση» για το Χόλιγουντ, μα γύρισε γρήγορα πίσω, απογοητευμένος, με μισοτελειωμένες ταινίες στις αποσκευές του. Σκόνταψε σε γραφειοκρατικές επιτροπές, νόθα τέκνα της επανάστασης, μα επέμεινε, σηκώθηκε όρθιος πάλι. Κέρδισε εκ νέου την εμπιστοσύνη του κόμματος, ανέλαβε υπεύθυνα πόστα στην κινηματογραφική παραγωγής της Σοβιετικής Ενωσης, έκανε νέες εντυπωσιακές ταινίες. Οπως οι Αλέξανδρος Νιέφσκι και Ιβάν ο τρομερός. Μα τον Ιβάν δεν τον έκανε ατρόμητο, αλλά αδύναμο. Θύμιζε τον Αμλετ του Σαίξπηρ. Το πλήρωσε αυτό με την εκ νέου αμφισβήτηση του έργου του, λίγο πριν από τον θάνατό του. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Κινηματογράφος
Σχετικά θέματα: Αφιέρωμα:Λογοτεχνία-Κινηματογράφος
Ταινίες εν ψυχρώ και εν θερμώ, δίπλα μας για πάντα
Ο Λόγος στην 7η Τέχνη
Η δεύτερη ζωή μεγάλων λογοτεχνικών έργων και όσα χάνονται στη μεταφορά
Ταινίες με διάσημους συγγραφείς που πέτυχαν το τέλειο γύρισμα
Βιβλία που έγιναν ταινίες για χειμωνιάτικα ή καλοκαιρινά σινεμά
Βιβλία και κινηματογράφος χωρίς περιττά λόγια
Παιδικά-εφηβικά βιβλία που έγιναν κινηματογραφικές ταινίες
Ο Πίτερ Παν και η ελληνική του καριέρα
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Ενα καπέλο γεμάτο ιστορίες
«Από τη μια Τριλογία στην άλλη...»
Νάματα έμπνευσης
22η έκθεση βιβλίου
Αγαπητέ μου κ. Κοτζιούλα
Μια επιστολή
Η κουκουβάγια-μασκότ
Αφιέρωμα Βιβλίο-Κινηματογράφος
Από την εικόνα στη δημιουργία
Συνέντευξη:Τατσόπουλος-Χαραλαμπίδης
Από τις σελίδες της λογοτεχνίας στη μεγάλη οθόνη του σινεμά
Κριτική βιβλίου
Σκηνοθέτες και σενάρια σε θαυμαστά βιβλία
Στον τόπο του άλλου
Η τρίτη ανάγνωση
Λολίτα
Από τις 4:00 στις 6:00
Η θλίψη ήταν μόνιμη παρέα της
Αφανής Αναγνώστης
Η γλώσσα είναι το αμαρτωλό μας τραγούδι
Παλεύοντας με τα κείμενα
Αφιέρωμα:Λογοτεχνία-Κινηματογράφος
Ταινίες εν ψυχρώ και εν θερμώ, δίπλα μας για πάντα
Ο Λόγος στην 7η Τέχνη
Η δεύτερη ζωή μεγάλων λογοτεχνικών έργων και όσα χάνονται στη μεταφορά
Ταινίες με διάσημους συγγραφείς που πέτυχαν το τέλειο γύρισμα
Βιβλία που έγιναν ταινίες για χειμωνιάτικα ή καλοκαιρινά σινεμά
Βιβλία και κινηματογράφος χωρίς περιττά λόγια
Μοντάροντας το Γυμνό γεύμα με μια Παγίδα
Παιδικά-εφηβικά βιβλία που έγιναν κινηματογραφικές ταινίες
Ο Πίτερ Παν και η ελληνική του καριέρα