Έντυπη Έκδοση

Φαντασίες για την τέχνη της δημιουργίας

Σάββας Μιχαήλ

Γκόλεμ

(ή Περί υποκειμένου και άλλων φαντασμάτων)

εκδόσεις Αγρα, σ. 320, ευρώ 18,50

Η φιλολογία περί Γκόλεμ, η οποία ξεπήδησε μέσα από πλήθος καβαλιστικών χειρογράφων και ταλμουδικών αφηγήσεων, δημιούργησε ένα ιδιαίτερο κλίμα στη σκηνή της ιουδαϊκής παράδοσης, τροφοδοτώντας και την ευρύτερη καλλιτεχνική κίνηση της νεωτερικότητας. Εκτός από το γνωστό λαϊκό μυθιστόρημα με τον ομώνυμο τίτλο Γκόλεμ, του Gustav Meyrink, το μυστικιστικό αυτό σύμβολο μετακόμισε στον κινηματογράφο (σε ταινίες του γερμανικού εξπρεσιονισμού), στο θέατρο, στην όπερα, στα κόμικς, στην επιστημονική φαντασία, στη μοντέρνα τέχνη. (Ο δημοφιλής Φρανκενστάιν, της Μέρι Σέλεϊ, και ο γεννημένος από την πένα δύο ευφυών νεαρών Εβραίων Σούπερμαν είναι φανερό από πού έλκουν την καταγωγή τους).

Ο Σάββας Μιχαήλ χρησιμοποιεί σαν βάση έναν ιουδαϊκό θρύλο, για να εκταθεί προς τη μελέτη του ανθρώπινου υποκειμένου. Το Γκόλεμ (το «ακατέργαστον», το πρόπλασμα), αποτυπώνεται στα ταλμουδικά κείμενα ως το ιδιαίτερο άμορφο υλικό, από το οποίο πλάστηκε ο πρώτος άνθρωπος (ο Αδάμ), αλλά και όλοι οι άνθρωποι. (Ο Γκέρσομ Σόλεμ μάς πληροφορεί ότι για τη μετάφραση του αριστοτελικού όρου «ύλη», η αραβοεβραϊκή φιλοσοφία του Μεσαίωνα χρησιμοποίησε την εβραϊκή λέξη «γκόλεμ»). Στη συνέχεια, οι καβαλιστικές αναφορές θα μιλήσουν για τον τεχνητό άνθρωπο, το πλάσμα-Γκόλεμ, που η δημιουργία του δεν αποτελεί πράξη μαγείας, αλλά μια μυστικιστική εκδήλωση, μια μίμηση της πράξης της δημιουργίας του Αδάμ. Η κατασκευή του τεχνητού αυτού πλάσματος ολοκληρώνεται με τη χάραξη του «άφατου Ονόματος» στο μέτωπό του, μια εγγραφή που του δίνει κίνηση και ζωή. Το Γκόλεμ γίνεται έτσι υπηρέτης του ανθρώπου, όπως τα σύγχρονα ρομπότ. Ωστόσο, συχνά καταλήγει καταστροφέας που σκορπίζει τον τρόμο (για να μας προϊδεάσει για τους κινδύνους του τεχνικού πολιτισμού;)

Από το πλήθος των σχετικών αναφορών, καβαλιστικών και άλλων, όπου κανείς συναντά τη δύναμη της δημιουργικής φαντασίας και τον πόθο του ανθρώπου να ανακαλύψει τη θεότητά του, θα αναφερθώ ειδικά στη σκέψη του Αβραάμ Αμπουλαφιά (13ος αιώνας μ.Χ.): Περιπλανώμενος καβαλιστής ο ίδιος, θεωρούσε ότι η κατασκευή του Γκόλεμ είναι μια καθαρά πνευματική άσκηση, που οδηγεί το ον (μέσω της διαρκούς προφοράς του άφατου Ονόματος), στη σύλληψη της κατ' εικόνα και ομοίωσής του με το θείο και στη μυστική ένωση με τον Ποιητικό νου (τον intellectus agens, όπως θα έλεγε ο Δάντης). Η εκδοχή αυτή (κατά τη δική μου αίσθηση τουλάχιστον) μοιάζει να προσεγγίζει τις διδασκαλίες των εσωτεριστών χριστιανών μυστών (σε αναφορά προς την ένωσή τους με τον Λόγο), αφού μιλάει για την αναμόρφωση και αναδημιουργία του ίδιου του ανθρώπου και όχι για ένα τεχνητό πλάσμα έξω από τη «φυσική» ανθρώπινη πραγματικότητα.

Είναι χαρακτηριστικό ότι όλη η σχετική φιλολογία περί Γκόλεμ, από την όψιμη αρχαιότητα μέχρι σήμερα, έχει ως κέντρο αναφοράς το περίφημο βιβλίο Σέφερ Γιετσιρά (Το βιβλίο της Δημιουργίας), του Γκέρσομ Σόλεμ (2ος-6ος αιώνας μ.Χ.), το οποίο θεωρείται και το αινιγματικότερο κείμενο της εβραϊκής θεωρητικής σκέψης.

Ο συγγραφέας του παρόντος βιβλίου, εκ των έσω γνώστης της ιουδαϊκής κουλτούρας, προσεγγίζει εδώ τον θρύλο του Γκόλεμ ως μια φιλοσοφική αλληγορία που δεν εγγράφεται απλώς στη μαρξιστική αφήγηση, αλλά αποτελεί το σπέρμα, το πρόπλασμα του ιστορικού υλισμού. Οπως ακριβώς ο εβραίος φιλόσοφος Ερνεστ Μπλοχ, ο Σάββας Μιχαήλ συνδέει τη μεσσιανική σκέψη με την πολιτική, για να δομήσει τη στέρεη υπεράσπιση ενός κοσμοειδώλου που είναι σε θέση να προσφέρει στον παλιό κόσμο της βιβλικής παράδοσης ένα σύγχρονο πολιτικό πρόσωπο. Στην αντίληψή του, το Γκόλεμ είναι το προλεταριάτο σε νέα έκφραση μέσα στην Ιστορία, καθώς όλα τα σώματα των υπάρξεων (με μόνο υπαρκτικό όρο την εργατική τους δύναμη) θα μπορέσουν να ενσωματωθούν σε ένα συλλογικό σώμα αλήθειας («εν τη Δόξει σώμα»), για να κατασκευάσουν εκείνη την πολεμική μηχανή που θα υπηρετεί την πολιτική της εργατικής (προλεταριακής) χειραφέτησης, αλλά και την καθολική ανθρώπινη χειραφέτηση.

Εκτός από το δοκίμιο για το Γκόλεμ, στο παρόν βιβλίο υπάρχουν 16 ακόμα κείμενα, στα οποία εξετάζεται η κρίση του ανθρώπινου υποκειμένου στους σύγχρονους καιρούς, μέσα από μελέτες, σχόλια, κριτικές θέσεις και δραστικές συνομιλίες με γνωστούς ποιητές και συγγραφείς (όπως ο Εμπειρίκος, ο Πεντζίκης, ο Κάφκα, ο Χέλντερλιν), φιλόσοφους και ψυχαναλυτές (όπως ο Χέγκελ, ο Μαρξ, ο Φρόιντ, ο Λακάν), εικαστικούς και κινηματογραφιστές (όπως οι Αντωνάκος, Χατζημιχάλης, Σφήκας). Ενα βιβλίο που στόχο έχει να τοποθετήσει τη φαντασιακή θέσμιση των ανθρώπινων κλίσεων και αναζητήσεων στη ζωντανή τους χωροταξία μέσα στην Ιστορία. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Κομματική μαθητεία
Διηγήματα με φιλοσοφικό τρόπο
Αποθήκες ανθρώπων δίπλα μας
Ενα συνονθύλευμα ιστορίας, μύθου, θρύλου
Μια πολεμική ιστορία των Νεοελλήνων (1897-1974)
Το αδύνατο άλλο της εξέγερσης
Με σοφόκλεια ισορροπία
Η εργασία και ο αντεστραμμένος κόσμος
Μικρές ατιμίες, μεγάλες αλήθειες
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Κομματική μαθητεία
Διηγήματα με φιλοσοφικό τρόπο
Αποθήκες ανθρώπων δίπλα μας
Ενα συνονθύλευμα ιστορίας, μύθου, θρύλου
Μια πολεμική ιστορία των Νεοελλήνων (1897-1974)
Το αδύνατο άλλο της εξέγερσης
Με σοφόκλεια ισορροπία
Η εργασία και ο αντεστραμμένος κόσμος
Φαντασίες για την τέχνη της δημιουργίας
Μικρές ατιμίες, μεγάλες αλήθειες
Λογοτεχνία
Αυλαία
Για να μην έρχονται τα πουλιά
Η κατανόηση της πραγματικότητας και το όνειρο
Σημειώματα εν εξελίξει 1.
Βιβούρνο το εύοσμο
«Δι' ασυλλήπτων μεθόδων»
Η ζωντάνια της τέχνης
Μια επιστολή
Συνέντευξη: Πασχάλης Ξανθόπουλος
Τέχνη και δημιουργία στη Θράκη
Συνέντευξη: Πάνος Καρνέζης
Πάνος Καρνέζης. Ενας συγγραφέας που ξέρει να επικοινωνεί
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενα κοχύλι απ' το Αιγαίο
Για τους φίλους του, ήταν ένας μουσικός προφήτης