Έντυπη Έκδοση

Ανάδειξη του δοκιμίου*

Ενα είδος υπό προστασίαν

Θα μιλήσω, προσωποποιώντας μια υπόθεση εργασίας. Και για να μη χρονοτριβώ, ας την περιορίσω, από την ανάγκη της κλεψύδρας, στα στενά όρια -ας πούμε- ενός δεκάλογου. Ετσι και αρχίζω:

ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. Η αυτοσύστασή μου: είμαι, ή φιλοδοξώ να γίνω, ένας συγγραφέας δοκιμίων. Με μια λέξη, δοκιμιογράφος. Ενας από την ομοταξία των συντελεστών του κύκλου του βιβλίου, που αποτελεί το θέμα αυτού του συμποσίου, μεταξύ του συγγραφέα ως δημιουργού (του πρωτεργάτη του κειμένου) και του εκδότη (που αποσκοπεί στην κατανάλωσή του)· ή, για να σταθούμε στη συνθήκη της γραφής, μεταξύ ενός κειμενογράφου και του τυπογράφου του. Μεταξύ της γένεσης και της ελεύθερης ανάπτυξης του πρώτου και του πειθαναγκασμού του, προκειμένου, όπως θα δειχθεί, να μορφοποιηθεί και να επιζήσει, υπερβαίνοντας εντέλει και τα υλικά δεσμά της τυπογραφικής μορφής που του επιφύλαξε ο δεύτερος. Οπως στα ελληνιστικά επιγράμματα, με τα οποία ασχολούμαι τελευταία. Οπου, για παράδειγμα, λέγεται πως το πετράδι ενός χρυσόλιθου (του ίασπη) συγκρατεί από τη διάλυση, σαν να είναι ζωντανή, μια σύναξη αγέλης που εικόνισε ως παράσταση στον ίασπη ο χαράκτης:

Νυν δε κρατείται

τη χρυσή μάνδρη το βραχύ βουκόλιον.

Ετσι και μια έκδοση πολύτιμη, από τις παλιές βενετικές, ας πούμε, μερικές σε στυλ μπαρόκ ή ροκοκό, καθηλώνει την ορμή ενός πεζού ή ενός ποιήματος που εμπεριέχει, λ.χ., μια ωδή πινδαρική ή την Αποκάλυψη του Ιωάννη. Στη διαδρομή λοιπόν αυτή του λογοτεχνικού κειμένου εμφιλοχωρεί και διατρέχοντάς τη δοκιμάζει, πέρα και απ' την τυπογραφική καθήλωσή του, να την αναδείξει ο δοκιμιογράφος.

ΛΟΓΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ. Εμφιλοχωρεί σημαίνει πως ανάμεσα απ' τους δύο αυθεντικούς δημιουργούς, του πεζού και του ποιητικού κειμένου, υπεισέρχεται και ο δοκιμιογράφος αξιώνοντας την προβολή του δοκιμίου του, εκβιαστικά σχεδόν, ως τρίτου είδους τέχνης. Εκβιαστικά, γιατί εκ προοιμίου είναι χώρος δικαιοδοσίας αποκλειστικά της κριτικής και του κριτικογράφου. Αλλά η συνήθης κριτική είναι ένα είδος λόγου περιγραφικής ή σχολιαστικής σπουδής του έργου τέχνης. Αρα και ο κριτικός που την ασκεί, το περιγράφει ή το σχολιάζει και το αξιολογεί εντέλει πάντα απ' έξω, εξ αντικειμένου. Εξ αυτού και θεωρείται αντικειμενική η κριτική του. Και εκφράζεται, ως μελετητής, σε δύο πεδία: προς τα κάτω, με την περι-έργειά του ως ιστοριογράφος των Γραμμάτων, ως γραμματολόγος· προς τα πάνω, με την κριτική διάνοιά του λειτουργεί ως θεωρητικός, λ.χ. ως οπαδός της θεωρίας της λογοτεχνίας, στις ποικίλες εκδοχές της, απ' τη Νέα Κριτική, τους δομιστές, τους αποδομιστές, και ακόμη έως τους μεταμοντέρνους εκφραστές της. Σε όλη αυτή τη διαδικασία λοιπόν ο δοκιμιογράφος θεωρείται ένας παρείσακτος. Και αφομοιώνεται συνήθως απ' την πρώτη τάση, ενώ όταν ερωτοτροπεί και προς τη δεύτερη εμφανίζεται ως αδόκιμος και αυθαίρετος. Και ο λόγος που εκφέρει τότε είναι προφανώς υβριδικός. Ετσι διαρκώς ενδίδει, αν σκεφτούμε τη ραγδαία υποχώρηση ώς την απειλούμενη εξαφάνιση του είδους και απαιτεί την υποχρέωσή μας για την προστασία του. Χρέος μας, λοιπόν, η ενίσχυση του ρόλου του, αφού πρώτα τονιστεί η ταυτότητά του και η ειδοποιός διαφορά του από τα άλλα, κριτικά και επιστημονικά είδη, του λόγου.

ΛΟΓΟΣ ΤΡΙΤΟΣ, ΤΕΤΑΡΤΟΣ ΚΑΙ ΠΕΜΠΤΟΣ. Πρώτα ως προς την ταυτότητα του είδους: Οι γεννήτορες του δοκιμίου είναι δύο. Και προέρχονται -εδώ έγκειται η ειδοποιός διαφορά του- από δύο διαφορετικούς συντελεστές, που είναι αφ' ενός υποκειμενικά ο ποιητής και αφ' ετέρου αντικειμενικά ο ιστορικός· είναι ο ποιητής ως έννοια περιληπτική κάθε δημιουργίας και απέναντί του η κοινωνία στην ιστορική διαδρομή των φαινομένων της. Και οι δύο όροι μετατεθειμένοι σε μια τρίτη, αυτοτελή, πραγματικότητα, στην οποία όμως πίσω απ' τη διάκριση των χωριστών εξουσιών τους προεξάρχει η ποιητική των φαινομένων.

Η ποιητική τους και όχι η ποιητικότητά τους, από την οποία πρέπει επίσης να προστατευτεί ο δοκιμιογράφος. Εμπρακτη απόδειξη: ο Σολωμός (του «Διαλόγου»), ο Πολυλάς και ο Ροΐδης τον 19ο αιώνα· και τον 20ό: ο Αγρας, ο Σεφέρης και στα ίχνη του ο Λορεντζάτος· και ας προστεθεί και πιο ανατρεπτικά ο Κάλας στη μετάβαση από την προπολεμική εποχή στη μεταπολεμική και από τον 20ό στον 21ο αιώνα. Είναι ως δοκιμιογράφοι όλοι ποιητές, σε αντίθεση με τους σημειολόγους και τους άλλους θεωρητικούς εξ Εσπερίας. Είναι ποιητές, με τη διάκριση πως η ποιητική τους είναι, απ' τους μηχανισμούς της γένεσης και του κλιβανισμού του έργου, προβληματισμένη· και έτσι μόνον, ως δοκιμασία του αναβαθμισμένου ως κριτηρίου αισθητηρίου τους, και στα λογοτεχνικά φαινόμενα προβεβλημένη. Και αυτή είναι η διαφορά και η διάκριση, όχι τώρα κριτικού και δοκιμιογράφου, αλλά και του επιστήμονα ακόμη, λ.χ. η διάκριση ιστορικού και δοκιμιογράφου. Ο ιστορικός, πέρα απ' την έρευνα, σπουδάζει τα φαινόμενα και, μέσα απ' τους κοινωνικούς, τους οικονομικούς ή ιδεολογικούς μηχανισμούς τους, τα αναλύει πάντα ως παρελθόντα και τετελεσμένα και ως μη επιδεχόμενα παρά μια αλήθεια μόνον αποκλειστικά, ως ερμηνεία τους. Ενώ ο δοκιμιογράφος τα σπουδάζει και τα ερμηνεύει στη μετάπλασή τους, μετακριτικά, ως φαινόμενα εσαεί αναγεννώμενα. Μετακριτικά σημαίνει: στη μετάπλασή τους, πέρα από τη λογική ούτως ή άλλως κριτική θεώρησή τους. Και θα πρόσθετα, τα ερμηνεύει και μεταποιητικά ακόμη, μια ενέργεια που παραπέμπει γενικώς στη μεταποίηση. Και όπως ξέρουμε, στη μεταποίηση στηρίζεται όλος ο πολιτισμός μας: στη μετατροπή του ερίου, λ.χ., σε εριουργία και στη συνακόλουθη ανάπτυξη του εμπορίου· του ατμού σε δύναμη ενέργειας με την ατμομηχανή και ακολούθως στην ανάπτυξη της βιομηχανίας. Και με τη μετατροπή της γλώσσας σε γραφή και τη μετάταξή της έτσι σε ένα σύστημα εποικοδομήματος συμβολικού της εξουσίας. Μια μεταποίηση άλλου γένους είναι και η μετάπλαση η λογοτεχνική των φαινομένων. Αλλου γένους, γιατί η μεταποίηση εδώ μάς μεταφέρει από την περιοχή του επιστητού σε μία άλλη, του πλασματικού και φαντασιακού πεδίου εμπειρίας. Στην περίπτωση του δοκιμιογράφου, με άλλα λόγια, η κριτική διάνοιά του καθορίζεται από την κριτική του φαντασία. Και επιπλέον, η δική του ερμηνεία, καθώς τόνισε ο Ουμπέρτο Εκο, είναι σαν την ερμηνεία του μαέστρου, που προσδίδει άλλη αρμονική και βάθος στην εκτέλεση κάθε φορά μιας παρτιτούρας.

Βράχος σε σχήμα ράμφος αετού. Αμοργός. Φωτογραφία του Σωτήρη Λάμπρου για τη Βιβλιοθήκη Βράχος σε σχήμα ράμφος αετού. Αμοργός. Φωτογραφία του Σωτήρη Λάμπρου για τη Βιβλιοθήκη ΛΟΓΟΣ ΕΚΤΟΣ, ΕΒΔΟΜΟΣ ΚΑΙ ΟΓΔΟΟΣ. Είναι λόγοι περιττεύοντες, που αναφέρονται στη γένεση, ο έκτος λόγος, ο έβδομος στην ιστορία και ακολούθως στην τυπολογία, τελικά, ο όγδοος του δοκιμίου. Κάτι που ξεφεύγει απ' το ενδιαφέρον και τα δεδομένα όρια μιας εισήγησης. Δεν προβλέπεται και δεν ενδιαφέρει, δηλαδή, σε αυτήν να αναλυθεί ούτε η ευρωπαϊκή αφετηρία του, λ.χ. από τα Δοκίμια του Μονταίνιου, ούτε οι νεοελληνικές του ρίζες, από κάποια έργα του δικού μας Διαφωτισμού. Μένει βέβαια προς διερεύνηση των σχέσεων, η συνάρτηση των λογοτεχνικών με άλλα είδη δοκίμιων: λ.χ. με τα κοινωνιολογικά, που είναι μέλημα σπουδής του κοινωνιολόγου και η συνάρτησή τους με τα λογοτεχνικά εναπόκειται στη δικαιοδοσία, βασικά, ενός επιστημονικού μελετητή. Αλλά ακόμη και ένας δοκιμιογράφος, χάρη στη διπλή του φύση (την ποιητική και την ιστορική των γεννητόρων του), τη σπουδή μιας τέτοιας σχέσης εξ ανάγκης, δεν την απεκδύεται. Ενα από τα τελευταία μου διαβάσματα είναι λ.χ. μια πρόσφατη μετάφραση που αφορά τα «Ζητήματα της κοινωνιολογικής ποιητικής». Αυτός είναι ο υπότιτλος· και ο τίτλος του βιβλίου είναι: Ο λόγος στη Ζωή και ο λόγος στην Ποίηση. Συγγραφέας του, ο Βαλεντίν Ν. Βολοσίνοφ. Είναι όχι ένας από τους οπαδούς του, αλλά ο ίδιος ο ιδρυτής του θεωρητικού τους κύκλου, Μιχαήλ Μπαχτίν. Που έκτοτε, υπερβαίνοντας και την πρωτοπορία των φορμαλιστών στη χώρα του, με την καρναβαλική αντίληψη του κόσμου και τη μενιππέα ως συναιρέτη των ειδών και, από τη ρήξη τους, τη γένεση ως είδους τελευταίου της νεότερης λογοτεχνίας, όπως τόνισε, του πολυφωνικού μυθιστορήματος, τροφοδότησε εκ νέου και την πρώτη, την κοινωνική, και τη δεύτερη οπτική του δοκιμιογράφου, που την είπαμε οπτική ποιητική των φαινομένων. Με παρόμοιους οδηγούς -και δεν είναι μόνον ο Μπαχτίν- διαγράφονται οι σταθερές της αναζωογόνησης του είδους. Η θητεία μου στο είδος είχε αρχίσει αφ' ενός από τη μελέτη για το μυθιστόρημα, του Λούκατς, εκσυγχρονισμένη αργότερα ως δομισμός μαρξιστικός από την ερμηνεία του Γκόλντμαν· και αφ' ετέρου, από τα δοκίμια του Ελιοτ για τη σχέση ενός ποιητή με την παράδοσή του, την απόσβεση του εγώ του, και τη συμβολή για την ανάδειξη ενός νέου κλασικού στην εποχή μας. Ηταν η δεκαετία του '50 και του '60, τότε που ως ποιητής ποιούσα και ταυτόχρονα σχολίαζα: «Ο Ιανός της ποίησής μου με δύο πρόσωπα, τον Μαγιακόφσκι και τον Ελιοτ». Υστερα έτρεξε ανάμεσα από τις «σταθερές» της θεωρίας και από την απελεύθερη ροή του δοκιμίου πολύ ρεύμα: ο γαλλικός υπαρξισμός, η φρανκφουρτιανή αμφισβήτηση, ο δομισμός, ο ρωσικός φορμαλισμός, ο αποδομισμός και όπως είπαμε, οι θεωρίες της λογοτεχνίας. Με επικρατέστερη εντέλει, πέρα απ' τα καρτεσιανά κλισέ των οπαδών της θεωρίας, τη στοχαστική γραφή του Βάλτερ Μπένγιαμιν. Δίχως να αποκλείω και τα κείμενα, δευτερευόντως, άλλων νεοτέρων, καθαρών υπηρετών του είδους, ευρωπαίων δοκιμιογράφων. Αναφέρω, μεταξύ των άλλων, ένα από τα πρόσφατα διάβασματά μου: τα δοκίμια του Σέιμους Χίνι (δημιουργικά μεταφρασμένα και σχολιασμένα από τον Ερ. Μωραΐτη), που επιγράφονται Η κυβέρνηση της γλώσσας, με τη γενική της «γλώσσας» ως υποκειμενικής και αντικειμενικής συγχρόνως· που σημαίνει κυβερνούμε και μας κυβερνάει η γλώσσα. Μερικοί από τους τίτλους τους: «Η γλώσσα της εξορίας», «Το απόλυτα εκτεθειμένο ποίημα», «Ο Ατλας του πολιτισμού», και ακόμη «Ο Νέρωνας, ένα ρόπτρο και το κονιάκ του Τσέχωφ», «Ο βαθύς ήχος του Οντεν» ή, «Σύλβια Πλαθ: ο ακάματος ήχος από αλογοπέταλα».

ΛΟΓΟΣ ΕΝΑΤΟΣ. Ετσι σχηματίστηκε, όπως γενικά την περιέγραψα μέσα μου, η ιδιόρρυθμη ως τέχνη και ως τεχνική μορφή του δοκιμίου. Σχηματίστηκε η διγενής του φύση, που όμως δεν χαρίζεται απολύτως σε κανέναν από τους δύο γεννήτορες· σχηματίστηκε η αυτοαναφορικότητα αλλά και η πολυεδρικότητά του, με τη μεταφορική του γλώσσα και το άπλωμά του σε όλα τα σημεία του πολιτισμού. Σχηματίστηκε, επισημαίνω ολοκληρώνοντας, η στερεομετρική, που είναι τελικά και η μουσική διάστασή του. Είναι η διάσταση του βάθους του. Από όπου αναδύεται και ετυμολογικά η ταυτότητά του. Οχι επιφανειακά ως «δοκιμή», χαρακτηρισμός που χρησιμοποιήθηκε ως γνωστόν στη γραμματεία μας, και ως τίτλος δοκιμίων, αλλά από το βάθος του πολιτισμού και της συνείδησής μας ως «δοκίμιν». Ως «δοκίμιν της αγάπης», της μεγάλης πέτρας που σηκώνει, ως σωματική δοκιμασία για το έπαθλον, ο νέος των δημοτικών μας τραγουδιών· και ως δοκιμασία της ψυχής και της ζωής: «campo di prova e la vita», όπως τόνισε ο Σολωμός. Και όπως ο ίδιος τη μετέφερε στη γλώσσα μας: «ξέρω δοκίμιον είν' η ζωή». Και ακόμη: «ο πόνος είναι δοκιμί» (με αυτή την ανορθόγραφη γραφή της λέξης). Τέτοιου βάθους είναι η καταγωγή και ο συμβολισμός του δοκιμίου, ως αθλήματος του λόγου και ως αγωγού πολιτισμού. Από κει και ο χαρακτηρισμός του δοκιμιογράφου που καλύπτει όλη τη διαδρομή του αθλήματός του, έτσι που να εκκρεμεί δοκιμαζόμενος και με τις δυο του σημασίες: «δόκιμος» μαθητευόμενος, και «δόκιμος» φτασμένος: κάλφας και μαζί μαΐστορας της συντεχνίας.

ΛΟΓΟΣ ΔΕΚΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ. Εξομολογούμαι, τέλος, πως θα θεωρούσα ιδεώδες, αν μπορούσα αντί για την ανάπτυξη που προηγήθηκε να εξέθετα μπροστά σας ένα είδος δοκιμίου περί δοκιμίου. Λ.χ., για ένα θέμα που με απασχόλησε σε χωριστά βιβλία, γύρω από τους τρεις πατέρες της νεότερης λογοτεχνίας μας: γύρω από τη διαφορετική στρατηγική και τη «μετάληψη» της ιστορίας, από τον καθένα τους: ιστορίας εξυμνούμενης ως εθνικής από την επαναστατική φύση του Κάλβου, θεωρούμενης ως υπερτοπικής από τη σκοπιά του ιδεαλισμού του Σολωμού και νοούμενης ως οικουμενικής από την εμπειρία, τον επόμενο αιώνα, του κοσμοπολιτικού Καβάφη. Δοκιμιακή μετάληψη, λοιπόν, που ευκολύνει και την πρόσληψη της ιστορίας από τον αναγνώστη, σύμφωνα με την οικεία θεωρία της λογοτεχνίας. Παραθέτω τελειώνοντας ένα δείγμα επιλόγου τέτοιου δοκιμίου από τα παλαιά:

«Θεωρία, βίωμα και ιστορία, είναι οι τροφοδότες των τριών πατέρων της λογοτεχνίας μας. Είναι οι πομποί και οι παλμοδότες του ποιητικού τους ρεύματος, αλλά διερωτώμαι ποια υπήρξε η εκκένωση του ρεύματος εκείνου στον καθένα τους;

Απαντώ: υπάρχει, υποθέτω, στην περιοχή του πνεύματος μια αρχική ιδέα. Και η ιδέα αυτή ή ανατέλλει μόλις πίσω από το λυκαυγές του προαισθητικού ανάμεσα απ' τη θεωρία και το αίσθημα στον έναν (Κάλβος)· ή μεσουρανεί επάνω στο αίσθημα, σαν σε μεσημβρία αισθητική, μετά το βίωμα στον δεύτερον (Σολωμός)· ή δύει στο λυκόφως τελικά του μεταισθητικού, ανάμεσα απ' την ιστορία και το αίσθημα στον τρίτον (Καβάφης). Η ιδέα στην ιστορική και την αισθητική της περιπέτεια, έπηξε κάθε φορά κάπου ενδιάμεσα. Και αυτός είναι ο λόγος που έχομε τρία ετερόκλιτα ταλέντα. Ο ένας πρόλαβε στη χαραυγή του νεοελληνισμού, προκλασικός· ο άλλος λάμπει μες στο μεσουράνημα του ευρωπαϊκού ουμανισμού μας, κλασικός· και ο τελευταίος χάνεται στη δύση όλου του πολιτισμού, του ευρωπαϊκού και του αρχαίου, μετακλασικός. "Φανταστήν οικουμένην" αποκάλεσε την αρχική περιοχή της εμπνοής του ο πρώτος, και ο οραματισμός του σφίγγεται ακατόρθωτος μες στην προϊστορία του αισθήματος· "μεστή δημοκρατία ιδεών" την οικειώνεται ο δεύτερος και η ψυχή του διαλύεται στην αρμονία ιδεών και λέξεων· "πόλι των ιδεών" την πολιτογραφεί ο τρίτος και ένας γηρασμένος κόσμος προσπαθεί να διαιωνιστεί σε ένα αναμηρύκασμα προσωπικών και ιστορικών εμπειριών. Ο πρώτος είναι όρνεον και όμως δυσκολεύεται να κυηθεί, ο άλλος σμήνος που υπερίπταται και φτερακίζει, ο τρίτος πουλί που βαλσαμώθηκε ποιος ξέρει από τι:

απόσταγμα, κατά τη συνταγή

αρχαίων ελληνοσύρων μάγων καμωμένο

Στην ιστορική μας περιπέτεια τρία αγάλματα μοναχικά: Κάλβος, Σολωμός, Καβάφης».

Φεβρουάριος-Μάρτιος 2009

* Ανακοίνωση στο Επιστημονικό Συμπόσιο: «Ο Κύκλος του βιβλίου» της Εταιρείας Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας της Σχολής Μωραΐτη (3-4 Απριλίου 2009)

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Μνήμη Ηλία Πετρόπουλου
Δοκίμιο
Ανάδειξη του δοκιμίου*
Κριτική βιβλίου
Θηράματα χωρίς καταφύγιο
Ερωτες και μηχανορραφίες
Το ισλάμ της Μαργιάν Σατραπί
Το εξωφρενικό καρναβάλι της Ιστορίας
Συνταγματική ιστορία
Η ανεπάρκεια του Τζον Απντάικ
Ενας τρομοκράτης με αισθήματα
Στο ξέφωτο του Είναι
Άλλες ειδήσεις
Σελίδες και Σιγαρέτα, ΙΙ
Ερίζοντας για τον Πόε
Μια εφημερίδα σε κάθε σπίτι;