Έντυπη Έκδοση

Το εξωφρενικό καρναβάλι της Ιστορίας

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΛΑΖΑΡΟΥ ΠΑΝΤΟΥ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΛΑΖΑΡΟΥ ΠΑΝΤΟΥ Edward Whittemore

Ο κώδικας του Σινά

Το κουαρτέτο της Ιερουσαλήμ

μτφρ. Γιάννης Καστανάρας

επιμέλεια: Αγγυ Βλαβιανού

εκδόσεις Γκοβόστη, σ. 455, 20 ευρώ

Ας το ομολογήσω: περισσότερο από τα βιβλία, με συναρπάζει η περίπτωση του συγγραφέα. Ή, για να είμαι ακριβέστερη, η εσωτερική συνάφεια των μυθιστορημάτων με τη μυστηριώδη ιδιοσυγκρασία ενός πρώην κατασκόπου και πλάνητα της ύστερης νεωτερικότητας, που ο εν ζωή μύθος του θα μπορούσε να περιγραφεί με τις αγαπημένες του λέξεις: «αινιγματικός» και «ανεξιχνίαστος». Γιατί αυτός ήταν ο Εντουαρντ (Τεντ, για τους φίλους του) Γουίτμορ. Γόνος παλιάς οικογένειας της Νέας Αγγλίας, θα σπουδάσει Ιστορία στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ, θα καταταγεί στο αμερικανικό Ναυτικό, μεταξύ 1958 και 1967 θα δουλέψει ως πράκτορας της CIA ταξιδεύοντας στην Απω και τη Μέση Ανατολή, θα μάθει ιαπωνικά και θα εργαστεί σε ιαπωνική εφημερίδα, θα έλθει στην Ελλάδα ως τουρίστας και θα ερωτευτεί την Κρήτη, θα ασχοληθεί με την υποδηματοποιία στην Ιταλία, θα ζήσει για ένα διάστημα στην Ιερουσαλήμ μαζί με μια αμερικανοεβραία ζωγράφο, και θα επιστρέψει στην Αμερική χωρίς πόρους, για να συνεργαστεί με την Υπηρεσία Δίωξης Ναρκωτικών της Νέας Υόρκης επί δημαρχίας Λίντσεϊ. Στο τέλος, εθισμένος στα ναρκωτικά και το αλκοόλ και ο ίδιος, θα καταλήξει υπάλληλος σε φωτοτυπείο και θα πεθάνει σχετικά νέος, το 1995, σε ηλικία 62 ετών, από καρκίνο. Στα βιβλία του διακρίνει κανείς μια σύστοιχη προς τη ζωή του εκκεντρικότητα· πολλοί τα θεώρησαν απλά «potboilers», έργα μέτρια ως προς την ποιότητα, συνθεμένα με αποκλειστικό κριτήριο την εμπορικότητα. Δεν είναι έτσι. Παρά τη φανταχτερή πλοκή και τους απίθανους χαρακτήρες, δεν τους λείπει η αυθεντικότητα. Οι ιστορίες του δεν είναι παρά οχήματα για το όραμα που τον διέλαυνε σε όλη του τη ζωή: τίποτε δεν είναι αυτό που φαίνεται· η αλήθεια μετεωρίζεται κάπου ανάμεσα στη φαντασία και στα αναμφίλεκτα γεγονότα· και το άτομο, αντιμέτωπο με το εφιαλτικό καρναβάλι των πολεμικών συγκρούσεων και το αιμοσταγές πανηγύρι της Ιστορίας, βιώνει μια μοναξιά ασύλληπτη, σχεδόν «συμπαντική».

Τα πέντε μυθιστορήματα που κατόρθωσε να ολοκληρώσει ο Εντουαρντ Γουίτμορ πριν βυθιστεί στη σιωπή, συνθέτουν μια θυελλώδη μυστική ιστορία του 20ού αιώνα, που επικεντρώνεται κυρίως στην Απω και στη Μέση Ανατολή. Το πρώτο του βιβλίο, Quin's Shanghai Circus (1974) επικεντρώνεται στην Ιαπωνία και στην Κίνα κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Στενά δεμένο με το Circus, το Κουαρτέτο της Ιερουσαλήμ (1977-1987), μια τετραλογία αποτελούμενη από τα βιβλία Sinai Tapestry (στα ελληνικά Ο Κώδικας του Σινά), Jerusalem Poker (Το πόκερ της Ιερουσαλήμ), Nile Shadows (Σκιές του Νείλου) και Jericho Mosaic (Το μωσαϊκό της Ιεριχούς), μεταφέρει το επίκεντρο στην Ιερουσαλήμ, τη Δαμασκό και το Κάιρο. Σ' αυτές τις πληθωρικές σελίδες, ο συγγραφέας φέρνει στο προσκήνιο μια αιρετική Βίβλο, εκκεντρικούς βρετανούς λόρδους, αθάνατους επαίτες, παιχνίδια πόκερ που διαρκούν μία δεκαετία και μια σειρά από γκροτέσκ ανατροπές, που θυμίζουν τον μαγικό ρεαλισμό των Λατινοαμερικανών. Ομως τα βιβλία του δεν μπορούν να ταξινομηθούν εύκολα. Δεν ανήκουν στο φανταστικό, δεν είναι ιστορικά ή θρησκευτικά μυθιστορήματα, αλλά μάλλον ισορροπούν πάνω στην επισφαλή διαχωριστική γραμμή που διακρίνει τα είδη. Η θεματική τους -το ευμετάβολο της ταυτότητας, η τραγικωμική φύση της ζωής, τα μέσα επικράτησης του ψεύδους και της υποκρισίας, η σύγκρουση ανάμεσα στην πίστη και τον υλισμό, η φύση της αποτυχίας και της λύτρωσης, ο έρωτας και η απώλεια, τα καπρίτσια του χρόνου, ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι, οι τόποι, τα αντικείμενα αντηχούν στο μυαλό μας και τροφοδοτούν τα όνειρά μας- είναι οικουμενική. Και παρά την αφέλεια ορισμένων σελίδων, παρά τη φλυαρία ή ακόμη και την ανοησία τους, παρά το κατά τόπους ευτελές χιούμορ, την κάπως μπαγιάτικη σεξολογική εμμονή, και τις χονδροειδώς φαρσοκωμικές καταστάσεις, η προσπάθεια του Γουίτμορ είναι ενδιαφέρουσα, έως και συγκινητική. Μαγεμένος από τις σαρωτικές κινήσεις της Ιστορίας, μη βλέποντάς την ως μονόδρομο, αλλά ως ψυχεδελικό παλίμψηστο, πασχίζει να απομιμηθεί το αρχέτυπο σχέδιό της υφαίνοντας έναν πλούσιο, εσωτεριστικό ιστό σε ολόκληρη την έκταση της τετραλογίας του. Το αποτέλεσμα είναι ένα παραισθητικό αφήγημα, κάτι σαν περιπλάνηση στον λαβύρινθο της μνήμης, καθώς οι αρχικοί ήρωες επιστρέφουν μέσω των απογόνων τους, τα γεγονότα επανέρχονται ελαφρώς μεταπλασμένα και συγκεκριμένα λεκτικά μοτίβα αναπαράγονται από βιβλίο σε βιβλίο.

«Η οριενταλιστική φαντασία κρέμεται βαριά πάνω από την τετραλογία του Γουίτμορ», έγραψε πριν από χρόνια ένας δυσαρεστημένος κριτικός. Επιφανειακά, ναι· ωστόσο, ο συγγραφέας δεν κατασκευάζει τα παραμύθια του ρίχνοντας υποτιμητικές ματιές στον εξωτικό «Αλλο», αλλά μάλλον επιδιώκει να παρωδήσει τις ιμπεριαλιστικές, εθνικιστικές, μυθοποιημένες εικόνες της Μέσης Ανατολής. Ενας από τους ήρωές του, π.χ., ο Στερν, γιος του Πλανταγενέτη Στρόνγκμποου (αυτού του βικτοριανού γιγαντόσωμου αριστοκράτη, με τον οποίο αρχίζει η εξωφρενική παρέλαση των γουιτμορικών χαρακτήρων, βοτοναλόγο, αστρονόμο, μυστικιστή Σούφι, μελετητή του λεβαντίνικου σεξ και καταγραφέα των ευρημάτων του σε 33 τόμους) είναι στοιχειωμένος από το όνειρο μιας αυθεντικά πολυπολιτισμικής Παλαιστίνης - το ίδιο που διαπερνά ολόκληρο το Κουαρτέτο μέσα από τις ατελείωτες αφηγήσεις επιμειξιών, μεταμφιέσεων, φιλικών δεσμών ανάμεσα σε Εβραίους και Μουσουλμάνους, Αραβες και μαύρους Αφρικανούς, λευκούς και κατοίκους της ερήμου. Αλλά ο Στερν δεν είναι μόνον ο γόνος φυλετικής επιμειξίας, αλλά και πρώην οπιομανής, λαθρέμπορος όπλων και κυρίως κατάσκοπος. Πώς θα μπορούσε να λείπει αυτό το στοιχείο από το βιβλίο ενός πράκτορα της CIA; Η κατασκοπία είναι παρούσα σε όλα τα μυθιστορήματα του Γουίτμορ, εισάγεται όμως επί σκηνής με τρόπο σχεδόν αλληγορικό. Στον Κώδικα του Σινά ένας γιγάντιος πέτρινος σκαραβαίος χρησιμοποιείται για τη μεταφορά όπλων. Στο Πόκερ της Ιερουσαλήμ το παρανοϊκό κατασκοπικό δίκτυο του Νουμπάρ Βαλενστάιν, παίρνει εξωφρενικά κωμικές διαστάσεις. Στις Σκιές του Νείλου οι μυστικές υπηρεσίες παίζουν κομβικό ρόλο. Και η κριτική διερωτάται: Αραγε ο Γουίτμορ σατιρίζει τις παρελθούσες εμπειρίες του ως πράκτορα, λοιδορώντας τις δραστηριότητες της CIA και ανάλογων οργανώσεων; Η οργάνωση με επικεφαλής τον Γιοσί/Χαλίμ στο Μωσαϊκό της Ιεριχούς περιγράφεται με τη γνώση ενός μυημένου στα μυστικά της Μοσάντ και το πορτρέτο του Χαλίμ θυμίζει τη ζωή και το έργο του διαβόητου ισραηλινού πράκτορα Ελί Κοέν. Ηταν, λοιπόν, το παρελθόν που μιλούσε μέσα στο έργο του Γουίτμορ ή ο ίδιος εξακολουθούσε να παρέχει υπηρεσίες ως μυστικός πράκτορας, όπως υπέθεταν πολλοί φίλοι του;

Δεν είναι ασφαλώς τυχαίο που ο Γουίτμορ διατράνωνε την αγάπη του για τον Τζον Λε Καρέ και τον Γκράχαμ Γκριν. Ούτε, βέβαια, είναι τυχαίες οι αναφορές του σε δύο συγγραφείς ταυτισμένους με τη Μεσόγειο και τη γοητεία της. Συνεπαρμένος από τον Νίκο Καζαντζάκη, ο Γουίτμορ θα εγκατασταθεί στις αρχές της δεκαετίας του '70 στην Κρήτη, ταυτιζόμενος εν πολλοίς με τον νεαρό συγγραφέα τού Ζορμπά, που αμφισβητεί την αξία της συγγραφής θαμπωμένος από την ακόρεστη λαχτάρα του εμβληματικού καζαντζακικού ήρωα για ζωή. Επηρεασμένος από τον Λόρενς Ντάρελ και το Αλεξανδρινό Κουαρτέτο του, θα επιτρέψει σε απόηχους από το έργο να διατρέξουν ολόκληρη την τετραλογία του, θα βάλει μάλιστα έναν ήρωα του Ντάρελ να πραγματοποιήσει μια σύντομη εμφάνιση στο Πόκερ της Ιερουσαλήμ, ίσως αποτίνοντας φόρο τιμής προς τον βρετανό συγγραφέα. Ο αναγνώστης διακρίνει, ωστόσο, απόηχους και άλλων δημιουργών στο έργο τού Γουίτμορ. Υπάρχουν ο Μπόρχες και οι εσωτερικοί του λαβύρινθοι· ο Πίντσον και οι εναλλακτικοί του κόσμοι· ο Μπουλγκάκοφ και η αλληγορική του φαντασία· η Αντζελα Κάρτερ και το στοιχείο του μαγικού.

Ονόμασαν τον Εντουαρντ Γουίτμορ «καλύτερο άγνωστο συγγραφέα της Αμερικής» - μερικοί έφτασαν να τον πουν ώς και προφητικό. Ισως γιατί διαβάζουν -και όχι άδικα- μερικές παραγράφους του ως πύθια μηνύματα για τον κόσμο που ανέτειλε μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Οπως αυτή που θα αποσπάσουμε για το τέλος από το βιβλίο του Σκιές του Νείλου, μια σύντομη παράγραφος με απόηχους καβαφικούς, αυτή τη φορά: «Δυστυχώς, οι βάρβαροι φαίνεται να εξυπηρετούν κάποιον ιστορικό σκοπό μιας και, όταν βρίσκονται προ των πυλών μας ως εχθροί, δεν είμαστε υποχρεωμένοι να κάνουμε οποιαδήποτε αυτοκριτική. Εστω και για λίγο, η έμφυτη βαρβαρότητά μας βρίσκεται εκεί έξω, πέρα από τα τείχη της πόλης - κι έτσι μπορούμε να αισθανόμαστε δικαιωμένοι και να μακαρίζουμε αυτάρεσκα τους εαυτούς μας για τις μηδαμινές πολιτικές αρετές μας».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Θηράματα χωρίς καταφύγιο
Ερωτες και μηχανορραφίες
Το ισλάμ της Μαργιάν Σατραπί
Συνταγματική ιστορία
Η ανεπάρκεια του Τζον Απντάικ
Ενας τρομοκράτης με αισθήματα
Στο ξέφωτο του Είναι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Μνήμη Ηλία Πετρόπουλου
Δοκίμιο
Ανάδειξη του δοκιμίου*
Κριτική βιβλίου
Θηράματα χωρίς καταφύγιο
Ερωτες και μηχανορραφίες
Το ισλάμ της Μαργιάν Σατραπί
Το εξωφρενικό καρναβάλι της Ιστορίας
Συνταγματική ιστορία
Η ανεπάρκεια του Τζον Απντάικ
Ενας τρομοκράτης με αισθήματα
Στο ξέφωτο του Είναι
Άλλες ειδήσεις
Σελίδες και Σιγαρέτα, ΙΙ
Ερίζοντας για τον Πόε
Μια εφημερίδα σε κάθε σπίτι;