Έντυπη Έκδοση

Θεμελιωτές και μπαλάντες σμιλευμένες

**Θεοφάνης Μελάς

Αναγνωστικό ποίησης

εκδ. Γαβριηλίδη, σ. 134, 8,36 ευρώ

Εκτός. Δεύτερο βιβλίο ποίησης στα ελληνικά -πρώτο ήταν το ο σ ο (2003)- του Θεοφάνη Μελά (γενν. 1962), ο οποίος ζει και εργάζεται στην Κοπεγχάγη με πλούσια λογοτεχνική και, ευρύτερα, καλλιτεχνική δράση. Ενδεικτικά, έχει μεταφέρει έργο Δανών ποιητών στα ελληνικά: Πέερ Χόιχολτ [Per Ηο/jholt] (Μανδραγόρας τ.39), Πέερ Οο Μπραντ [Per Aage Brandt] (Ποίηση τ. 15), Γιόρεν Μικέλσεν [Jorgen Michaelsen], Εσκα Γιόον [Asger Jorn], και αντίστροφα Ελλήνων στα δανικά (Ν. Βαλαωρίτη, Μ. Μήτρα, Ν. Χατζιδάκι). Ως εικαστικός, έχει κάνει πολλές εκθέσεις σε γκαλερί και παραστάσεις συγκεκριμένου χώρου (site-specific performances) σε διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις, ενώ ως καλλιτεχνικός σύμβουλος έχει συμβάλει σε βραβευμένες παραστάσεις της ομάδας σκηνικής τέχνης Kitt Johnson/Χ-act. Η συνεργασία του με περιοδικά τέχνης και λόγου, καθώς και με το Κέντρο Λογοτεχνίας της Δανίας είναι συνεχής.

Εντός. Το Αναγνωστικό Ποίησης αποτελείται από 4 Βιβλία, 366 «στροφές» των 8-10 στίχων, οι οποίοι αντιστοιχούν περίπου σε 2.000 νοηματικές μονάδες. Η νοηματική μονάδα συμπυκνώνεται στον έναν, το πολύ δύο στίχους, αφού ο μεθεπόμενος παρεισφρέει ηχητικά, εικονιστικά, σημασιολογικά, σαν θραύσμα από άλλο γλωσσικό παιχνίδι, προϋποθέτοντας άλλο συγκείμενο. Με παρώνυμα, παρηχήσεις, εσωτερικές ρίμες, αναγραμματισμούς καθώς και ονοματοποιήσεις, γλωσσήματα, ηχοποιήσεις, εκφραστικές λέξεις [expressive words], επί μίας ακρωτηριασμένης σύνταξης, οι κατασκευασμένοι, άκεντροι αυτοί στίχοι-βελάκια μοιάζουν με μικροσκοπικά σκίτσα ενός meco-art έργου τέχνης, συνθέτοντας ένα ανοικονόμητο σε όγκο και εικόνες μωσαϊκό.

Το Αναγνωστικό ποίησης αποτελεί ένα γλωσσικό μωσαϊκό που επιτείνει την αποσύνθεση αλλά και την επανανοηματοδότηση του αστικού τοπίου. Καθρεφτίζει τη φωτογραφική πρόσληψη των ιδεών και την τυχαιότητα των καθημερινών χειρονομιών, ως γλωσσική και ηχητική βιτρίνα της σύγχρονης επικοινωνίας και αισθητικής μας. Σιγά σιγά (απουσία μίτου;) αρχίζουν να συγκολλούνται -για τον υπομονετικό αναγνώστη- τριτοπρόσωπα εναύσματα ιστοριών για την ενηλικίωση, τη θρυμματισμένη συνείδηση, το πολιτισμικό πλαίσιο του έρωτα («αυτός έχει τα λεφτά αυτή τα μαύρα πιόνια») καθώς και παιγνιωδών γρίφων για τη χαρά του στοχασμού: «αν δεν χορτάσει με αυτά που συνήθως αναπνέει θα χορτάσει με αυτά που μπορεί».

Επί του αυτού. Το Αναγνωστικό ποίησης εκθέτει γλωσσική ύλη έμπλεη ενέργειας και προσμένει την αναγνωστική περιπέτεια της μορφοποίησης. Αποποιείται τη γενίκευση, τη μακρόπνοη διήγηση και την αναζήτηση της αλήθειας, συνάδοντας με νομιναλιστικές τάσεις της σύγχρονης σκέψης. Ο δημιουργός απών σε πρωτοπρόσωπες εισβολές είναι παρών με την ταχύτητα και το μοντάζ που επιδίδει στη σύνθεσή του.

Ακόμη κι αν το Αναγνωστικό ποίησης κεντρίζει τη θεωρία του αυθαίρετου του γλωσσικού σημείου του Σωσσύρ [Saussure], σύμφωνα με την οποία οι λέξεις δεν συνδέονται με φυσικό τρόπο με τη σημασία τους, η επίκαιρη δύναμή του βρίσκεται αλλού: Στο πρόταγμα πως η απολεσθείσα ρητορική της βαθύτητας του προσώπου έχει μεταλλαγεί στην, τεραστίων διαστάσεων, ρητορική της επιφάνειάς του. Εκεί, απολαμβάνει τον κίνδυνο μίας ποιητικής διερεύνησης αιχμής.

* * * *

**Ελζε Λάσκερ-Σούλερ

Εβραϊκές Μπαλάντες

εισ.-μτφρ. Εύη Μαυρομμάτη

εκδ. Γαβριηλίδη, σ. 112, 10,45 ευρώ

Εκτός. Η Ελζα-Λάσκερ Σούλερ [Else-Lasker Schuler] (1869-1945), γερμανοεβραϊκής καταγωγής, υπήρξε ποιήτρια, πεζογράφος και θεατρική συγγραφέας. Διήγε άστατο βίο ο οποίος συνοδεύει και, τρόπον τινά, συστήνει το έργο της. Συνδέθηκε με το κίνημα των Εξπρεσιονιστών, τον γερμανό ποιητή Γκότφριντ Μπεν [Gottfried Benn], με τον οποίο είχε φλογερή αλληλογραφία, αλλά και τον Γκέοργκε Τρακλ, ο οποίος της αφιέρωσε το ποίημα «Abendland».

Εντός. Οι Εβραϊκές Μπαλάντες -όλα τα ποιήματα (22) που είχε δημοσιεύσει η ποιήτρια υπό αυτόν τον τίτλο- παρουσιάζονται σε δίγλωσση έκδοση. Με μορφές δανεισμένες από τη Βίβλο, γνέθουν φλογερά νήματα που δένουν τους πρωταγωνιστές (Βόοζ, Ρουθ, Δαυίδ, Ιωνάθαν), τους οδηγούν σε συγκρούσεις (Κάιν, Αβελ) ή εξυφαίνουν τους δεσμούς μίας κοινότητας (εβραϊκής) που θρησκεύεται όπως ζει, και αντίστροφα.

Η παρέκκλιση, ή καλύτερα ο εμπλουτισμός, των βιβλικών αφηγήσεων πραγματώνεται μέσω του πάθους και του τραγουδιού: «Θα προσευχηθούμε σε γλώσσες / που 'ναι σαν άρπες σμιλευμένες». Τη δραματουργία εμποτίζει το αίσθημα.

Επί του αυτού. Οι Εβραϊκές Μπαλάντες, όπως έγραψε ο Γκότφριντ Μπεν, συστήνουν «ποικιλότροπα εβραϊκά θέματα με ανατολίτικη φαντασία σε γερμανική γλώσσα». Εκεί μέσα η ποίηση αντηχεί σαν προσευχή ή ερωτική μνεία, εκπέμποντας μηνύματα προς πιστούς που αφουγκράζονται, με την ίδια θέρμη, τον Θεό και τον Αλλον.

**W.G. Sebald

Εκ του φυσικού

μτφρ. Γιάννης Καλιφατίδης

εκδ. Αγρα, σ. 128, 13 ευρώ

Εκτός. Ο πρόωρα χαμένος Β. Γ. Ζέμπαλντ [Winfred Georg Maximilian Sebald] (1944-2001) αξιολογείται πλέον ως ένας από τους σημαντικότερους ευρωπαίους συγγραφείς του τέλους του 20ού αι. Με άξονες την πεζογραφία, το δοκίμιο και την ποίηση, θεματοποίησε τις επιδράσεις του Ολοκαυτώματος καθώς και τις ψυχολογικές συνθήκες που κυριαρχούσαν στη μεταπολεμική γερμανική κοινωνία. Η λοξή ματιά του προκάλεσε αντιδράσεις, που σχετίζονταν με παρασιωπημένα από τον δημόσιο διάλογο και το έργο των συγγραφέων γεγονότα - όπως ο βομβαρδισμός των γερμανικών πόλεων από τους συμμάχους, θέμα που πραγματεύεται στη Φυσική ιστορία της καταστροφής.

Το Εκ του φυσικού (1988) αποτελεί ποιητική σύνθεση, αλλά και το πρώτο, ολοκληρωμένο λογοτεχνικό έργο του Ζέμπαλντ. Στα ελληνικά κυκλοφορούν επίσης τα μυθιστορήματά του Αούστερλιτς και Οι ξεριζωμένοι.

Εντός. Το Εκ του Φυσικού είναι γραμμένο ως ποιητική πρόζα και δομείται επάνω σε τρεις ιστορίες. Η πρώτη αφηγείται την ιστορία του γερμανού ζωγράφου Ματτίας Γρύνεβαλντ (1475-1528), γνωστού για το πολύπτυχο του Ιζενχάιμ, η δεύτερη, του γιατρού και βοτανολόγου Γκέοργκ Βίλχελμ Στέλλερ που ταξιδεύει για να συναντήσει τον Βίτους Μπέρινγκ (1709-1746), αρχηγό των πρώτων αποστολών εξερεύνησης του Βερίγγειου πορθμού και των παρακείμενων ακτών, και η τρίτη, τέλος, της περσόνας του συγγραφέα που διατρέχει την πορεία του από τα πρώτα παιδικά χρόνια προς την όψιμη πατρική εμπειρία.

Ο ιστός των ιστοριών πλέκεται, συγκρατείται και νοηματοδοτείται εν μέσω της πανταχού συμμετέχουσας Φύσης. Περιγραφές εκκλησιαστικών έργων τέχνης, όρων ναυσιπλοΐας, φυσιοδιφικής τακτοποίησης και τέλος πρωτοπρόσωπης εμπλοκής σκαλίζουν το παλίμψηστο του Εκ του Φυσικού.

Η γραφή του Ζέμπαλντ υιοθετεί ένα μείγμα ντοκουμέντου, αυτοβιογραφίας, ταξιδιωτικής περιγραφής και ιστορικού δοκιμίου. Η συγγραφή τού συγκεκριμένου έργου σε στίχους, πέρα από την προφανή διακοπή της αναγνωστικής ανάσας, κεντρίζει ζητήματα νομιμοποίησης της ποίησης να αναδύεται από λογής λογοτεχνικές φόρμες, αλλά και την πρόθεση του έργου να προσληφθεί με ποιητικά κριτήρια.

Επί του αυτού. Η αισθητική και η γλωσσική σκευή, αλλά και το βάθος των ψυχικών παρατηρήσεων του Εκ του Φυσικού -αποδιδόμενα με σπουδή και τέχνη στη μετάφραση του Γ. Καλιφατίδη- όπως εύστοχα γράφτηκε στη Neue Zurcher Zeitung, «νιώθεις να σε παρασύρουν σε μία παράξενη δίνη».

Ισως, η ποιητικότητα του Εκ του Φυσικού έγκειται, εν μέρει, στη λεκτική ταχύτητα που το γεγονός, πραγματικό ή επινοημένο, εξαγόμενο της πάλης του ατόμου με τη φύση ή την κοινότητα, διαχέεται στις άπειρες παραμέτρους που το γέννησαν πριν επαναπατριστεί ως σύνθετο βίωμα. Σε κάθε περίπτωση όμως, υπενθυμίζει την αποδοχή των φυσικών και πολιτισμικών ορίων του προσώπου, καθώς εκείνο επιχειρεί με ανθρωπομορφικά εργαλεία να δει τον άγριο καμβά του κόσμου.

**Γεωργία Τριανταφυλλίδου

Δικαίωμα Προσδοκίας

εκδ. Αγρα, σ. 46, 7,50 ευρώ

Εκτός. Η δεύτερη ποιητική συλλογή της Γεωργίας Τριανταφυλλίδου (γενν. 1968) Δικαίωμα προσδοκίας -πρώτη Ο ποιητής έξω (2004)- εντοπίστηκε από την κριτική και σχολιάστηκε, ήδη, θετικά (Μαρωνίτης, Το Βήμα 25/1/2009 & 1/2/2009). Ποιήματά της συμπεριλήφθηκαν στην πρόσφατη Ανθολογία Νέων Ελλήνων - Το καινούργιο εντός ή πέραν της γλώσσας, σε εισαγωγή Αλέξη Ζήρα.

Εντός. Τα 35 ποιήματα της συλλογής συνέχονται από τις πυκνές αποστροφές προς έναν εξιδανικευμένο Αλλον (εραστή, σύντροφο, αναγνώστη). Στόχευση αποτελεί η ψηλάφηση συγκεχυμένων αισθημάτων τα οποία περιβάλλουν και εμπλέκουν τον βίο του υποκειμένου του ποιήματος -ομοίως, της ποιήτριας;- όπως η απληστία, η προσφορά, η αποξένωση, ο ερωτισμός, η αγάπη όλων των ειδών, η αγωνία διαφόρων βαθμών.

Τα ποιήματα στο Δικαίωμα Προσδοκίας επιφυλάσσουν θεματικές ή αφηγηματικές εκπλήξεις. Ορισμένα προϋποθέτουν εύρος ψυχικής συμμετοχής, όπως το ποίημα «Κρυονική», ενώ άλλα, όπως το ομότιτλο «Δικαίωμα Προσδοκίας», με τη συχνά αμφίσημη εκδίπλωσή τους, διεγείρουν πλειάδα αναγνωστικών λύσεων. Η μελέτη πρωθύστερων, αλλά και ενεργών, ποιητικών ρευμάτων είναι εμφανής, λ.χ. της συγκεκριμένης ποίησης [concrete poetry] «Το πιάτο που μας έφερε η γειτόνισσα».

Κάθε ελευθερόστιχο ποίημα μετέρχεται πλειάδα εκφραστικών μέσων, όπως εμβόλιμες μετρικές ενότητες ή μείξη «λεξιλογίων». Ακούγεται η μητέρα: «σωρός τα βιβλία περιμένουν για διάβασμα / και δυο γιοι το βραδάκι να πιούνε το γάλα τους», η ερωμένη σε κρίση: «να βγάλω το κεφάλι σου από την τσάντα μου / καυτά, πολύ καυτά φιλιά να το γεμίσω», η «διανοούμενη»: «κατέφυγα στο ποίημα / στην υιοθέτηση των αναγκαίων γλωσσικών αλλοιώσεων / για τη διατήρηση της ψυχρότητας».

Επί του αυτού. Το Δικαίωμα Προσδοκίας δεν εμπεριέχει μόνο επίκαιρα ποιήματα, όπως εύστοχα επισημαίνει ο Δημήτρης Μαρωνίτης, που φέρουν «την ειρωνική διαχείριση σημάτων, αποκαλύπτοντας τα κρυφά και παραπλανητικά στοιχεία του καθημερινού μας βίου». Κομίζει επίσης μία λεπτή γλωσσική επεξεργασία του αισθήματος, διανοίγοντας διόδους απελευθέρωσης, ή κατάφασης και συνενοχής, κατά την προσπέλαση του αναγνώστη.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Στη στήλη
Από τους πάγκους των βιβλιοπωλείων
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Μνήμη Ηλία Πετρόπουλου
Δοκίμιο
Ανάδειξη του δοκιμίου*
Κριτική βιβλίου
Θηράματα χωρίς καταφύγιο
Ερωτες και μηχανορραφίες
Το ισλάμ της Μαργιάν Σατραπί
Το εξωφρενικό καρναβάλι της Ιστορίας
Συνταγματική ιστορία
Η ανεπάρκεια του Τζον Απντάικ
Ενας τρομοκράτης με αισθήματα
Στο ξέφωτο του Είναι
Άλλες ειδήσεις
Σελίδες και Σιγαρέτα, ΙΙ
Ερίζοντας για τον Πόε
Μια εφημερίδα σε κάθε σπίτι;