Έντυπη Έκδοση

Ο αόρατος μεταφραστής

Την πρώτη μετάφραση του διάσημου μυθιστορήματος του Η. G. Wells «Ο αόρατος άνθρωπος» στην Ελλάδα έκανε, ανώνυμα, ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης. Τώρα βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία

Τι σχέση έχει ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης με τη λογοτεχνία της επιστημονικής φαντασίας και του τρόμου; Και πώς μπορεί να συνδέεται με έναν συγγραφέα όπως ο Η. G. Wells και το διάσημο μυθιστόρημά του «Ο αόρατος άνθρωπος», που έθρεψε γενεές επί γενεών αναγνωστών και μεταφραστών, αλλά και συγγραφέων ή καλλιτεχνών;

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης Ο Παπαδιαμάντης υπήρξε σε ανύποπτο χρόνο ο ανώνυμος πρώτος μεταφραστής του «Αόρατου ανθρώπου» στην Ελλάδα. Ενας μεταφραστής με φαντασία, επινοητικότητα, χιούμορ και, το κυριότερο, έντονα σαρκαστική διάθεση. Αυτό τουλάχιστον δείχνει η σημερινή έκδοση του κειμένου του από την «Κίχλη», σε επιμέλεια των Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου και Λαμπρινής Τριανταφυλλοπούλου, που έκαναν προ τετραετίας λόγο για το εύρημά τους (με ένα δημοσίευμα στο περιοδικό «Νέα Εστία»), ενώ η υπόθεση είχε εντοπιστεί ήδη από το 1987 από την Ελένη Ι. Δαμβουνέλλη (με ανακοίνωσή της στο περιοδικό «Διαβάζω»).

Χρησιμοποίησε τη γαλλική έκδοση

Τι ακριβώς, όμως, συμβαίνει με τη μετάφραση του «Αόρατου ανθρώπου»; Επαγγελματίας μεταφραστής, ο Παπαδιαμάντης εργάστηκε επί χρόνια με καλές αμοιβές στον αθηναϊκό Τύπο, μεταφέροντας στη χυμώδη και ολοζώντανη καθαρεύουσά του τους πιο διαφορετικούς συγγραφείς: από Ουίλιαμ Μπλέικ και Φιοντόρ Ντοστογέφσκι μέχρι Μαρκ Τουέιν και Αλφόνς Ντοντέ. Συχνά ο Παπαδιαμάντης, όπως και άλλοι επαγγελματίες της εποχής, απέφευγε να υπογράψει τη δουλειά του, με αποτέλεσμα να βρισκόμαστε σήμερα μπροστά σε μια πληθώρα λανθανόντων μεταφραστικών του δειγμάτων, τα οποία έχουν μόλις ταυτιστεί και περιλαμβάνουν από Αντον Τσέχοφ, Μπραμ Στόουκερ και Τζέρομ Κ. Τζέρομ μέχρι Ερ. Σιέγκεβιτς, Ρ. Κίπλινγκ και Λόρδο Βύρωνα.

Ο «Αόρατος άνθρωπος» του Χέρμπερτ Τζορτζ Ουέλς πρωτοδημοσιεύτηκε στα αγγλικά το 1897, ενώ η γαλλική του μετάφραση κυκλοφόρησε το 1901: αυτήν χρησιμοποίησε και ο Παπαδιαμάντης για την απόδοση του «Αόρατου ανθρώπου» στην αθηναϊκή εφημερίδα «Το Αστυ», τον Ιούλιο και τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς. Οπως παρατηρούν στο επιλογικό σημείωμα της έκδοσής τους, οι Τριανταφυλλόπουλοι, ο Παπαδιαμάντης μετέφραζε τόσο από τα γαλλικά όσο και από τα αγγλικά (πράγμα ασυνήθιστο για την αθηναϊκή διανόηση των αρχών του 20ού αιώνα), αλλά είναι προφανές πως η διεύθυνση της εφημερίδας είχε στα χέρια της και του παρέδωσε τη γαλλική μετάφραση.

Εξετάζοντας το κείμενο της ανώνυμης μετάφρασης, οι επιμελητές οδηγήθηκαν στο συμπέρασμα για τον δράστη του απ' αυτό που οι φιλόλογοι ονομάζουν «εσωτερικά τεκμήρια»: γλωσσικές και υφολογικές αποδείξεις, με άλλα λόγια, που πιστοποιούν τις υποθέσεις εργασίας της επιστημονικής έρευνας. Στην περίπτωση ειδικώς του Παπαδιαμάντη δεν ισχύουν μόνο τα εσωτερικά τεκμήρια (το απαραγνώριστο εκείνο στυλ, το οποίο επιτρέπει τη χρησιμοποίηση του σκιαθίτικου ιδιώματος διανθισμένου με τα διαμάντια μιας εντελώς προσωπικής καθαρεύουσας), αλλά και εξωτερικές μαρτυρίες, όπως η δημόσια ομολογία του «Αστεως» για τη μεταφραστική του συνεργασία με τον συγγραφέα.

Πίσω από τη διαστροφή, το όραμα

Με αμφίθυμη στάση απέναντι στις κατακτήσεις της τεχνολογίας του καιρού του (εν προκειμένω τις ακτίνες Ρέντγκεν), ο Ουέλς, ο οποίος στη «Μηχανή του χρόνου» (1895) και στο «Νησί του δόκτορος Μορό» (1896) αναλογίζεται τις πιθανές συνέπειες από ένα ταξίδι στον χρόνο ή ανησυχεί για τα γενετικά πειράματα (μετάλλαξη των ζώων σε ανθρώπους), βάζει τον ήρωά του Γκρίφιν σε μια εξαιρετικά βασανιστική θέση: από τη μια μεριά είναι ένας σπουδαίος επιστήμονας, που έχει εκπληρώσει τον προαιώνιο πόθο του ανθρώπου να γίνει αόρατος, από την άλλη είναι ένα αποθηριωμένο τέρας, που σκορπά χαιρέκακα τον άπιαστο πανικό του, ξεσηκώνοντας ολόκληρες πολιτείες με τα φονικά του ένστικτα. Ο αόρατος άνθρωπος θα χάσει, βέβαια, πανηγυρικά το παιχνίδι, όμως ο Ουέλς δεν θα πάψει μέχρι την τελευταία στιγμή να δείχνει πως πίσω από την εξαχρείωση και τη διαστροφή είναι δυνατόν να αργοσαλεύει (έστω και για πάντα ακυρωμένο) ένα υψηλό επιστημονικό όραμα.

Σε πλήρη συνεννόηση με το πνεύμα του Ουέλς, ο Παπαδιαμάντης θα εμφυσήσει στο ελληνικό κείμενο το ζοφερό κλίμα του πρωτότυπου, διαφυλάσσοντας, ωστόσο, ιδίως για τα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου, και μια διάθεση μαύρης κωμωδίας, που προσφέρει στη σημερινή μας ανάγνωση μια σπάνια, έστω και κυνικά νοτισμένη νοστιμιά. Η έκδοση συνοδεύεται, εκτός από το σημείωμα των επιμελητών, από ένα ιδιαιτέρως κατατοπιστικό επίμετρο της Πέγκυς Καρπούζου για το συνολικό έργο του Ουέλς, ενώ τα σχέδια, που θυμίζουν τον τρόπο εικονογράφησης των μυθιστορηματικών μεταφράσεων του 19ου αιώνα, ανήκουν στην Εύη Τσακνιά. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Βιβλίο
Αγωνία στην Ισλανδία
Χέρι χέρι στον εικοστό αιώνα
Μετά την πτώση
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη: Νικόλα Πιοβάνι
«Η Ιταλία πια θυμίζει Οργουελ»
Μουσική
Ροκαμπίλι γένους θηλυκού
Scotch on the rock
Κρίση, με πιάνει κρίση
Μουσικές όλων των χωρών, ενωθείτε
Συνέντευξη: We7 - Voice of the silence
Χιπ χοπ από τη Γάζα
Κινηματογράφος
Από τον Μποντ στον Δία
Με τόλμη από το Ιράν
Συνέντευξη: Βενσάν Κασέλ
«Μου αρκεί να είμαι ηθοποιός»
Πνευματικά δικαιώματα
Κλέφτες ή χρήστες;
Θέατρο
Οταν αναδύονται οι μνήμες
Μια αληθινή ιστορία επί σκηνής
Αιματοβαμμένος Σέξπιρ
Εκθεση
Ο Απρίλης της φωτογραφίας
Η σύγχρονη τέχνη συναντά το Βυζάντιο
Πάρκο στο Φάληρο
Το «πράσινο» κέντρο του πολιτισμού
Βιβλίο
Αγωνία στην Ισλανδία
Ο αόρατος μεταφραστής
Χέρι χέρι στον εικοστό αιώνα
Μετά την πτώση