Έντυπη Έκδοση

Ο Νάσος Βαγενάς δηλώνει αριστερός και μνημονιακός

Ζούσαμε μια εικονική πραγματικότητα

*Εκείνο που ψέγω είναι ο αποκλεισμός της ποίησης για εμπορικούς λόγους και μόνο, ενώ αφιερώνονται σελίδες ολόκληρες για αμφίβολης ποιότητας μυθιστορήματα§*Τίποτε δεν μας βεβαιώνει ότι θα αποφύγουμε τη χρεοκοπία και τις συνέπειές της - η οικονομική κατάρρευση μπορεί να οδηγήσει μια κοινωνία σε πλήρη διάβρωση

Ποιητής που εξύμνησε το θάνατο σαν τη μεταξωτή φόδρα του φωτός και καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας που άνοιγε ορίζοντες και... έκαιγε καρδιές επί 32 συναπτά έτη, αστέρι του ποδοσφαίρου στα νιάτα του και υπότροφος σπουδαίων πανεπιστημίων του εξωτερικού, ο συγκρουσιακός και περήφανος γι' αυτό Νάσος Βαγενάς, λίγους μήνες μετά την «Γκιόστρα», μόλις δημοσίευσε ακόμη ένα δημόσιο ημερολόγιο, τις «Σημειώσεις από την αρχή του αιώνα» (Πόλις). Είναι σημειώσεις αντλημένες από την αρθρογραφία του και αφορούν πλήθος φαινομένων: από τη σύγχυση που έφερε ο μεταμοντερνισμός στις λογοτεχνικές σπουδές, ή τις απίστευτες μεγαλοστομίες που ακούστηκαν επί Ολυμπιακών Αγώνων, μέχρι τις παρεκτροπές της πολιτικής ορθότητας, τις μεταμφιέσεις του λαϊκισμού, το θρίαμβο της παρακουλτούρας, τον ελλειμματικό πατριωτισμό μας. Σημειώσεις, με άλλα λόγια, που θα μπορούσαν να διαβαστούν σαν μια κριτική πάνω στην πολιτισμική κληρονομιά της μεταπολίτευσης.

Λάβρος απέναντι σε αυτούς που παπαγαλίζουν τις θεωρίες του Μπαρτ και του Ντεριντά και σε εκείνους που προβάλλουν τις ιδεοληψίες τους πάνω στο έργο του Σεφέρη ή του Καρυωτάκη, πάνοπλος φιλολογικά για να εντοπίσει ανακρίβειες που εκλαμβάνονται ως αλήθειες, προφητικός μεταξύ άλλων ως προς την πολιτική αφέλεια και τη μνημειώδη ανικανότητα που επέδειξε ο Γιώργος Παπανδρέου ως πρωθυπουργός και ανατόμος των συλλογικών μας ενοχών -βλ. την ανοχή στη χούντα- που οδήγησαν στη σημερινή «κοινωνική ελευθεριότητα», ο Νάσος Βαγενάς δηλώνει σήμερα στα 68 του και αριστερός και μνημονιακός. Συναντηθήκαμε στο σπίτι του, ένα μικρό διαμέρισμα σε πεζόδρομο των Εξαρχείων, γεμάτο με στοίβες βιβλίων κατάχαμα, που δεν χωράνε στις βιβλιοθήκες, και τα λαχταριστά σοκολατάκια πάνω στο τραπέζι, απορροφημένοι στην κουβέντα, δεν τα τιμήσαμε.

- Είστε ενεργός;

«Εχω βγει στη σύνταξη από τον Σεπτέμβριο, αλλά βέβαια σύνταξη δεν έχω πάρει ακόμη. Ως προς το ενεργός, τώρα έχω περισσότερη δουλειά! Ετοιμάζω ένα βιβλίο για την ευρωπαϊκή ποίηση απ' τον Μεσαίωνα ώς τις μέρες μας, με μια ιστορική εισαγωγή και ένα ανθολόγιο ποιημάτων μεταφρασμένων στα ελληνικά, με σχολιασμό μου. Το πιο σημαντικό στοιχείο εδώ είναι οι μεταφράσεις. Χρονολογούνται από το 19ο αιώνα, είναι ποιητικές, δεν περιορίζονται στη νοηματική απόδοση του περιεχομένου και αποκαλύπτουν πόσο σπουδαία μεταφραστική παράδοση έχουμε. "Στον ίσκιο του Πήγασου" θα λέγεται και θα βγει το φθινόπωρο από τη "Μικρή Αρκτο"».

- Δυσκολευτήκατε να βρείτε εκδότη;

«Οχι. Βοηθάω όμως και εγώ με τον τρόπο μου. Δεν ζητάω συγγραφικά δικαιώματα, αναλαμβάνω να κάνω μόνος μου τις διορθώσεις και αγοράζω και καμιά πενηνταριά αντίτυπα, για να τους ενισχύσω...»

- Εχετε επιτεθεί με ιδιαίτερη σφοδρότητα στα ένθετα βιβλίου μεγάλων εφημερίδων -των «Νέων», κυρίως- για την απουσία από τις σελίδες τους κριτικής ποιητικών έργων. Τώρα που τα ένθετα συρρικνώνονται ή εξαφανίζονται, είστε ευχαριστημένος;

«Φυσικά και δεν είμαι. Το ερώτημά σας όμως είναι άσχετο με την κριτική μου. Εκείνο που ψέγω είναι ο αποκλεισμός της ποίησης για εμπορικούς λόγους και μόνο, ενώ αφιερώνονται σελίδες ολόκληρες για αμφίβολης ποιότητας μυθιστορήματα. Προσωπικά, ως ποιητής, δεν νιώθω καθόλου παραμελημένος από την κριτική. Η αδιαφορία όμως των εφημερίδων και η περιφρόνηση εκείνων των λίγων, έστω, που θέλγονται από το είδος, αποθαρρύνει τους δημιουργούς και ενισχύει την εντύπωση πως η ποίηση είναι μόνο για τους μυημένους, σαν να πρόκειται για κάποια... αίρεση».

Η κριτική

- Σας ικανοποιεί η λογοτεχνική κριτική όπως ασκείται σήμερα;

«Δεν είναι τόσο αυστηρή όσο θα έπρεπε. Θυμάμαι πάντα μια συνέντευξη στην "Καθημερινή" του Γιώργου Ιωάννου, όπου επέμενε, υπερβάλλοντας βέβαια, ότι η κριτική πρέπει να κόβει κεφάλια. Σήμερα γίνεται το αντίθετο. Οι πραγματικοί κριτικοί μετρώνται στα δάχτυλα. Σε μεγάλο βαθμό, αυτό που περνάει για κριτική είναι απλή και φιλική βιβλιοπαρουσίαση».

- Στη διδασκαλία της λογοτεχνίας στο σχολείο έχει γίνει κάποια πρόοδος;

«Τα βιβλία έχουν βελτιωθεί, η διδασκαλία όμως όχι. Γι' αυτό, χρειάζονται καταρτισμένοι καθηγητές, αλλά εδώ, ακόμη και πανεπιστημιακοί πρώτης βαθμίδας έχουν γνώσεις περιορισμένες. Το μάθημα μετρικής, για παράδειγμα, έχει σχεδόν εξοβελιστεί από τις φιλολογικές σπουδές. Και επί σαράντα χρόνια, από τον στρουκτουραλισμό και μετά, αντί να μιλάμε για το νόημα των έργων -γιατί αυτό είναι το βασικό ερώτημα, τι θέλει να πει το έργο!- μιλάμε κυρίως για τις μεθόδους ανάλυσής τους».

- Καλούνται δημιουργοί στις φιλοσοφικές σχολές;

«Συγκρίνοντας με τη δική μου φοιτητική εποχή, όταν μόνο με νεκρούς ασχολούμασταν, σήμερα έχουμε φτάσει στο άλλο άκρο. Οι προσκλήσεις σε συγγραφείς είναι περισσότερες απ' όσες χρειάζονται, η αξιολογική κρίση είναι μειωμένη».

Το άσυλο

- Επειτα από τριάντα και κάτι χρόνια ακαδημαϊκής εμπειρίας, τι αφήνετε πίσω σας;

«Συνοπτικά, τα πράγματα έχουν χειροτερέψει. Δεν υπάρχει εσωτερικός κανονισμός και ο καθένας, ανεξέλεγκτος, κάνει ό,τι θέλει. Επιπλέον, επικρατούν ορισμένες γελοιότητες, με εμφανέστερη όλων αυτή του πανεπιστημιακού ασύλου. Ποιο άσυλο; Το άσυλο παραβιάζεται καθημερινά, από τους ίδιους που το επικαλούνται. Πουθενά αλλού στον κόσμο δεν υπάρχει τόσο μεγάλο ποσοστό φοιτητικής εκπροσώπησης στα συλλογικά όργανα διοίκησης και, κατά συνέπεια, πουθενά αλλού τόσοι πολιτικάντηδες πρυτάνεις που κολακεύουν τους φοιτητές για να εξασφαλίσουν ψήφους. Χρόνο με το χρόνο, ακόμα και στα υποχρεωτικά μαθήματα, οι απουσίες αυξάνονται. Πληθαίνουν οι φοιτητές που απωθούνται από το θέαμα που παρουσιάζουν οι σχολές τους. Υπάρχουν, ωστόσο, και φοιτητές διαμάντια. Γι' αυτούς κάνεις μάθημα. Είναι ελάχιστοι, αλλά είναι μια παρηγοριά».

- Αν είχατε παιδί, πού θα επιθυμούσατε πραγματικά να σπουδάσει; Εδώ ή στο εξωτερικό;

«Αν μιλάμε για τις ανθρωπιστικές σπουδές, πρώτα εδώ και έπειτα στο εξωτερικό. Πρώτα εδώ, για να ζυμωθεί και να ωριμάσει στη γλώσσα του και στην ελληνική πραγματικότητα».

- Ο Βασίλης Λαμπρόπουλος, από το Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, με δηλώσεις του στην «Ε» τις προάλλες εμφανίστηκε αισιόδοξος για το μέλλον των νεοελληνικών σπουδών στην Αμερική, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στην Ευρώπη...

«Δυστυχώς, φαίνεται ότι οι νεοελληνικές σπουδές στις ΗΠΑ πρέπει να εναρμονιστούν με τις μεταμοντέρνες τάσεις των αμερικανικών πανεπιστημίων προσεγγίζοντας έτσι τη νεοελληνική πραγματικότητα μέσα από έναν παραμορφωτικό φακό. Πρέπει να ανταποκριθούν σε αυτά που θα ήθελαν να ακούσουν οι Αμερικανοί πανεπιστημιακοί. Μιλώντας γενικότερα, θα έλεγα ότι οι ανθρωπιστικές σπουδές βάλλονται από τους οικονομικά κρατούντες και το πανεπιστήμιο, συνδεδεμένο με την αγορά σε λανθασμένη βάση, με καθαρά οικονομίστικους όρους, μεταλλάσσεται σ' ένα είδος επαγγελματικής σχολής που αδυνατεί να προσφέρει την απαραίτητη καλλιέργεια».

- Είναι μοιραία όλα αυτά; Δεν παλεύονται;

«Δεν υπάρχουν πια πολιτικοί ηγέτες με ανάστημα, όπως παλιότερα. Η ολοένα και περισσότερο φθίνουσα ποιότητα των σημερινών ήταν που οδήγησε στην κατάληψη της εξουσίας από τους οικονομικά ισχυρούς. Ολοι ευθυνόμαστε γι' αυτό. Σκέφτομαι την πρώτη απεργία πανεπιστημιακών που κάναμε στο Πανεπιστήμιο Κρήτης το 1984, απεργία για αύξηση μισθών. Δεν ξέραμε την πραγματική οικονομική μας κατάσταση τότε, κανείς δεν μας είχε πει πως δανειζόμασταν. Ζούσαμε σε μια εικονική πραγματικότητα, ενώ συγχρόνως η διαφθορά απλωνόταν σε όλα τα πεδία. Ο Πάγκαλος έχει πει πολλά άτοπα, αλλά σε αυτό, ώς έναν βαθμό, έχει δίκιο. Μαζί την κάναμε τη ζημιά, και ας μη φταίμε όλοι εξίσου, και αρκετοί ας μην ευθύνονται καθόλου».

Αναλγησία

- Η σημερινή τρικομματική κυβέρνηση σας εμπνέει εμπιστοσύνη;

«Αυτοί που μας οδήγησαν ώς εδώ, επειδή ακριβώς ξέρουν πώς μας οδήγησαν, ίσως είναι σε καλύτερη θέση να διαχειριστούν την κρίση από εκείνους που αρνούνται ακόμα και το ότι υπάρχει κρίση. Αισθάνομαι ότι η κυβέρνηση βαδίζει σ' ένα δρόμο που ενδέχεται να βελτιώσει τα πράγματα. Με τρομάζει η ανευθυνότητα του ΣΥΡΙΖΑ, όπως με τρομάζει και η αναλγησία των Ευρωπαίων. Ειδικά στην Κύπρο, η στάση τους ήταν απαράδεκτη. Εκεί έκαναν ληστεία».

- Σας ανησυχεί το ενδεχόμενο μιας κοινωνικής έκρηξης;

«Ελπίζω να μη γίνουν χειρότερα τα πράγματα. Τίποτε δεν μας βεβαιώνει ότι θα αποφύγουμε τη χρεοκοπία και τις συνέπειές της - η οικονομική κατάρρευση μπορεί να οδηγήσει μια κοινωνία σε πλήρη διάβρωση. Στη δική μας, και μάλιστα στο μεγαλύτερο μέρος της, διακρίνω μια τάση αντίδρασης απέναντι στον εξορθολογισμό των δημοσιονομικών μας. Καταλαβαίνω πόσο οδυνηρές συνέπειες έχει αυτή η προσπάθεια, αλλά καταλαβαίνω και πόσο οδυνηρό θα είναι τελικά να μη γίνουν μεταρρυθμίσεις. Πιστεύω ότι θα έπρεπε να εφαρμόσουμε ένα είδος Μνημονίου, χαλαρότερο όμως, και όχι με τον τρόπο που μας επιβάλλεται».

- Ανάμεσα στα θέματα που θίγετε στις «Σημειώσεις από την αρχή του αιώνα» είναι και ο ευνουχισμένος πατριωτισμός μας. Σε τι τον αποδίδετε;

«Καλό είναι να ξεφύγουμε από τους μύθους και τα στερεότυπα του εθνικισμού μας, αρκεί να μη δημιουργούμε νέους μύθους, να μη φτάνουμε στο άλλο άκρο. Δυστυχώς, ο επαρχιωτισμός της μεταμοντέρνας λογοτεχνικής μας κριτικής είναι αδιαχώριστος από τον επαρχιωτισμό της μεταμοντέρνας ιστοριογραφίας μας. Η κυρίαρχη τάση σε αυτήν είναι η εφαρμογή ορισμένων σχετικά πρόσφατων θεωριών περί εθνογενέσεως, οι οποίες έχουν διαμορφωθεί χωρίς γνώση των απαρχών του ελληνικού εθνικού φαινομένου. Ιστορικοί όπως ο Αντώνης Λιάκος, που υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχουν Ελληνες πριν από το 1821, υποβαθμίζουν την έννοια της πατρίδας, ακόμη και της εθνότητας».

- Μπορεί το έθνος να σταθεί ως ανάχωμα στην παγκοσμιοποίηση;

«Οχι, αλλά ούτε η παγκοσμιοποίηση μπορεί να αποτελέσει ανάχωμα για το έθνος. Δεν νομίζω ότι τα έθνη θα πάψουν να υπάρχουν, ούτε ότι θα οδηγηθούμε σ' ένα "παγκόσμιο έθνος ανθρώπων", όπως πιστεύουν μερικοί. Πάντα θα υπάρχουν κοινότητες ανθρώπων που θα αισθάνονται ότι συνέχονται από κοινούς δεσμούς, όπως τα μέλη μιας οικογένειας. Και μόνον η γλώσσα σε διαφοροποιεί ως προς τον τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνεις τον κόσμο. Είναι αδύνατον να έχουμε όλοι την ίδια οπτική γωνία».

Αναστοχασμός

- Τι ρόλο μπορεί να κρατήσει η τέχνη σε τέτοιες κρίσιμες εποχές;

«Η τέχνη προσφέρει ένα δρόμο διαφυγής, με την καλή έννοια της λέξης, μια ευκαιρία όχι απόδρασης, αλλά αναστοχασμού. Το τοπίο της πολιτιστικής μας ζωής είναι ομιχλώδες, αλλά ευτυχώς μέσα σε αυτό διακρίνονται και ορισμένα φωτεινά σήματα».

- Μερικά παραδείγματα;

«Βιβλία σοβαρών διανοουμένων, όπως του Σταύρου Ζουμπουλάκη ή του Νίκου Μουζέλη, αλλά και ξένων, μεταφρασμένων στη γλώσσα μας, όπως του Τσβετάν Τοντορόφ. Υπάρχουν επίσης σημαντικές θεατρικές παραστάσεις, όπως η "Γκόλφω" του Περεσιάδη σε σκηνοθεσία Νίκου Καραθάνου, ή η "Ολεάνα" του Μάμετ σε σκηνοθεσία Ελένης Σκόττη, αλλά και ταινίες σοβαρής κινηματογραφίας, όπως η ρωσική "Το πρόσωπο της ομίχλης" του Σεργκέι Λόζνιστα. Και, ακόμα, υπάρχουν ελπιδοφόρες δραστηριότητες της επαρχίας, όπως το λογοτεχνικό περιοδικό "Δίοδος" στην πόλη που γεννήθηκα, τη Δράμα. Δεν το αναφέρω όμως γι' αυτό, είναι όντως καλό!»

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Ποίηση
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Ακίνητα
Αυτό το κτήμα ποιος θα το πάρει;
Εκκλησιαστικά & θρησκευτικά θέματα
Πάθη στο Αγιον Ορος
Θέατρο
Ταγμένος άνευ όρων στο θέατρο
Λογοτεχνία
Η λογοτεχνική κριτική απειλεί τη λογοτεχνία
Ο αντισυμβατικός
Μόρφωση συνείδησης μέσω της είδησης
«Δεν του χαρίστηκα»
Η πλοκή προσαρμόστηκε στην ιστορική αλήθεια
Ποίηση
Ζούσαμε μια εικονική πραγματικότητα
Άλλες ειδήσεις
Ευκαιρίες στην επαρχία