Έντυπη Έκδοση

Η Μαγδάλω η Φόνισσα

Σταυρούλα Σκαλίδη

Κρέας από σταφύλι.

Μια ιστορία ωμοφαγίας

εκδόσεις Πόλις, σ. 134, ευρώ 12,06

Πλησιάζοντας στα 100 χρόνια από τον θάνατο του Παπαδιαμάντη, όλο και μεγαλώνει ο αριθμός των νεότερων συγγραφέων που προστρέχουν στον κόσμο του. Πλην μεμονωμένων περιπτώσεων, δεν πρόκειται για βαθύτερη επιρροή, ούτε για ενδελεχή ανάγνωση του Σκιαθίτη. Οι περισσότεροι ιδέες τσιμπολογούν. Μερικοί, μάλιστα, αρκούνται στη μνημόνευση, κατά την αφήγηση, του ονόματός του. Σε μια εποχή εντυπώσεων, όπως η σημερινή, η επίκληση του ονόματος ενός συγγραφέως αδιαφιλονίκητου κύρους αποτελεί περισσότερο στοιχείο προβολής παρά ουσιαστικής «συνομιλίας». Οπως και να έχει, σταθερά πρώτο στις προτιμήσεις τους παραμένει το «κοινωνικόν μυθιστόρημα» του Παπαδιαμάντη «Η Φόνισσα». Καθόλου παράδοξο, δεδομένης της έλξης που ασκούν ανέκαθεν, στο πλαίσιο ενός μυθιστορήματος, οι παραβατικές πράξεις και σήμερα, περισσότερο παρά ποτέ άλλοτε. Πόσω μάλλον, όταν συνδέονται, όπως στο εν λόγω πεζό, με το μητρικό, λεγόμενο, φίλτρο. Γι' αυτό και η παπαδιαμάντεια «Φόνισσα», μαζί με «Το αμάρτημα της μητρός μου» του Βιζυηνού, παραμένουν τα δημοφιλέστερα της παλαιότερης πεζογραφίας. Οι τίτλοι και των δύο θα ταίριαζαν στο καινούριο σύντομο μυθιστόρημα της Σταυρούλας Σκαλίδη, ανάλογα σε ποιον από τους δύο κεντρικούς ήρωές της, τη μητέρα ή τον γιο, θα δινόταν το μεγαλύτερο βάρος κατά την τιτλοφόρηση. Σίγουρα, πάντως, θα αντανακλούσαν το περιεχόμενό του ευκρινέστερα από τον σιβυλλικό τίτλο που επιλέχθηκε.

Με μότο το αρχαιοελληνικό απόφθεγμα «Δεν υπάρχει μεγαλύτερο κακό για τους ανθρώπους από την τύχη που τους επιβάλλει η ανάγκη», εισάγει η συγγραφέας την ιστορία της δικής της Φόνισσας. Οχι της Σκιάθου, αλλά ενός χωριού σε κάμπο, μπορεί και της Αργολίδας, που είναι ο γενέθλιος τόπος της. Μόνο που για τις ανάγκες των φονικών το τοποθετεί δίπλα σε ποτάμι και κοντά σε θάλασσα ανοιχτή στο πέλαγος και στην παλίρροια.

Η Φόνισσα της Σκαλίδη παρουσιάζει εξωτερικές ομοιότητες με τη Φραγκογιαννού, ανεξάρτητα αν, κατά βάθος, είναι μια τελείως διαφορετική περίπτωση, που συνάδει με τις σημερινές προσλαμβάνουσες. Η Μαγδάλω του Ζερβοθανάση είναι, όπως η Φραγκογιαννού, μια δυναμική και ετοιμόλογη γυναίκα, που είχε, στα μικράτα της, ταλαιπωρηθεί, ανασταίνοντας έντεκα μικρότερα αδέλφια. Τελικά, καλοπροικισμένη, βρήκε, στα τριάντα της, έναν σύζυγο του χεριού της. Ηταν νιόπαντρη και έγκυος, όταν έφεραν σκοτωμένο τον μικρότερο αδελφό της. Τότε, εμφάνισε τις πρώτες διαταραχές συμπεριφοράς. Η συγγραφέας επιλέγει τις πλέον εκκεντρικές, όπως η αφόδευση ακόμη και σε μαγειρικά σκεύη και η γύμνωση δημοσίως. Απελπις ο σύζυγος, την έφερε στην Αθήνα. Εδώ, την ανέλαβαν κερδοσκόποι ψυχίατροι, οι οποίοι, με φαρμακευτικές αγωγές και ηλεκτροσόκ, την κατάντησαν φυτό. Μέχρι ψυχανάλυση, λέει, σύστησαν, εν έτει 1947, όταν στην Αθήνα δεν υπήρχε ούτε ένας που να κάνει ψυχανάλυση. Ομως, στα βιβλία της Σκαλίδη συχνά παραλλάσσουν τα πραγματολογικά δεδομένα, προκειμένου η αφήγηση να προκαλεί έντονη αίσθηση.

Τελικά, η Μαγδάλω αποτρελάθηκε στην Αθήνα και ο σύζυγος την έφερε πίσω στο χωριό, όπου, κατά θαυματουργό τρόπο, αποθεραπεύτηκε. Οχι με τα ψυχο- τρόπα φάρμακα της δεκαετίας του '50, αλλά με τα μαγικά «σκονάκια» που της ταχυδρομούσε ένας γιατρός από την Πάτρα. Μέχρι πρόσφατα υπήρχε στα μέρη της συγγραφέως ένας γιατρός που εφάρμοζε παρόμοια θεραπευτική, με «σκονάκια» αγνώστου συστάσεως, και έλεγαν ότι έκανε θαύματα. Χάρη στα «σκονάκια», η Μαγδάλω ζούσε σχεδόν φυσιολογικά, μέχρις ότου μεγάλωσε τη δόση. Τότε, άρχισε το κακό. Δεν έφτασε, βεβαίως, τις επιδόσεις της Φραγκογιαννού, που έστειλε στον Αλλο Κόσμο δύο θήλεα βρέφη και τρία μικρά κοράσια. Μόλις δύο προσπάθησε να ξεκάνει και μόνο στη μία περίπτωση πέτυχε. Πάντως, και η Μαγδάλω τα θηλυκά είχε άχτι, παρόλο που μισό αιώνα αργότερα η προίκα δεν ήταν πια τόσο μεγάλος βραχνάς όσο στα σκιαθίτικα χρόνια της Φραγκογιαννούς. Τη Σκαλίδη, όμως, δεν την απασχολεί η ψυχολογία της Φόνισσας, στην οποία εστιάζει ο Παπαδιαμάντης. Η ηρωίδα της βρίσκει τον ίδιο με τη Φραγκογιαννού θάνατο. Στην ίδια ηλικία πέφτει και τσακίζεται, καθώς τρέχει στον κάμπο. Αυτήν, ωστόσο, δεν την κυνηγάει ούτε η ανθρώπινη ούτε η θεία δικαιοσύνη, αφού έχει, προ πολλού, βυθιστεί στα σκότη της άνοιας. Αλλού τοποθετεί η συγγραφέας το κέντρο βάρους του μυθιστορήματος, όπως δείχνει ο σπαρακτικός μονόλογός της Μαγδάλως, λίγο πριν πεθάνει. Παρόλο που, στην περίπτωση ενός πάσχοντος από Αλτσχάιμερ, ένας παρόμοιος λόγος δείχνει παράταιρος, φέρνει στο προσκήνιο τον γιο, από τον οποίο η μάνα ζητά συγχώρεση. Γιατί μπορεί η Φραγκογιαννού να έκανε ό,τι έκανε χωρίς μάρτυρες, η Μαγδάλω, όμως, είχε αυτόπτη μάρτυρα στα ανοσιουργήματά της τον πενταετή τότε γιο της. Χάρη σε αυτόν στήνει η Σκαλίδη το δικό της «κοινωνικόν μυθιστόρημα».

Το παιδί δεν αποκαλύπτει «το αμάρτημα της μητρός του». Μεγαλώνει κάτω από τη σκέπη της φόνισσας μητέρας, παντρεύεται ένα παρ' ολίγον θύμα της, κάνει δύο κόρες, και μόνο στα τριάντα του, σε μια έκρηξη θυμού, για να μη γίνει μητροκτόνος, εγκαταλείπει χωρίς προειδοποίηση και για πάντα την οικογενειακή εστία, όπως μερικοί διάσημοι ήρωες της ξένης λογοτεχνίας (Ο μακαρίτης Ματία Πασκάλ, Γεράκι της Μάλτας). Μόνο που η δική του φυγή δείχνει τελείως παράλογη, καθώς αφήνει δύο κοράσια, το ένα, μάλιστα, νήπιο, στο έλεος της Φόνισσας. Πιθανώς να πρόκειται για μυθοπλαστική αδεξιότητα. Με αυτό, ωστόσο, το εύρημα, κάτι περισσότερο από το μισό μυθιστόρημα εκτυλίσσεται στη σημερινή Αθήνα και το βασικότερο, εμφανίζει τον παρία του άστεως ως έκφανση του Αλλου, διαφορετική από εκείνη της Φόνισσας.

Ως ενεργός αφηγητής η συγγραφέας, περιγράφει με δραματικούς τόνους τη δύσκολη επιβίωση ενός άπορου και άστεγου εξηντάρη. Γι' αυτό παίρνει έμπνευση απ' όσα συμβαίνουν στον Δήμο Αθηναίων, όπως, λ.χ., το κακής ποιότητας συσσίτιο. Τώρα, κατά πόσο οι σιτιζόμενοι έχουν την πολυτέλεια να αναλογίζονται την ποιότητα του φαγητού που παρέχεται, ο Θεός και η ψυχή τους, ή μάλλον, ο Θεός και η φαντασία της συγγραφέως. Πάντως, ασκεί δριμεία κριτική στο κοινωνικό φάσμα των βολεμένων, τους οποίους περιγράφει σαν καρικατούρες, ενώ εξιδανικεύει τους λιγοστούς κοινωνικά ευαισθητοποιημένους στο πρόσωπο της μικρότερης εγγονής της Μαγδάλως, που έγινε γιατρός. Πρωτίστως, όμως, αγιοποιεί τους περιθωριακούς της πόλης, συγγράφοντας τους νέους «Αθλίους». Οπως σε εκείνους του Βίκτωρος Ουγκώ ο Γιάννης Αγιάννης παίρνει υπό την προστασία του τη μικρή Τιτίκα, εξαγοράζοντάς την από τον διεφθαρμένο Θερναδιέρο, ο ήρωάς της, αντίστοιχα, αναλαμβάνει μια μικρή, θύμα σεξουαλικής εκμετάλλευσης από τη μητέρα της. Στο τέλος, μάλιστα, καταφεύγοντας, μυθιστορηματική αδεία, σε λίγο απίθανες συμπτώσεις, εξασφαλίζει το χάπι εντ, τουλάχιστον για την τρίτη γενιά των ηρώων, δηλαδή τις εγγονές της Φόνισσας και τη μικρή του πεζοδρομίου.

Το επίτευγμα της Σκαλίδη, και στα δύο μέχρι σήμερα μίνι μυθιστορήματά της, είναι ο επίκαιρος χαρακτήρας τους, που επιτυγχάνεται τόσο με την κοινωνική θεματική τους όσο και με τον τρόπο που είναι γραμμένα. Στο πρόσφατο, για τη δημιουργία σασπένς, ο άξονας του χρόνου θραύεται και τα 13 κεφάλαια του μυθιστορήματος ανακατώνονται, έτσι ώστε τα πάθη της Μαγδάλως στις αρχές της δεκαετίας του '50 και ο θάνατός της στα τέλη της δεκαετίας του '70 να εναλλάσσονται με τις περιπέτειες του γιου της και των εγγονών της στην Αθήνα, στις αρχές του 21ου. Ενώ, η σκηνή του φόνου κρατιέται ως προτελευταία κορύφωση. Καθοριστικά συμβάλλει το ύφος που δημιουργούν οι συντακτικές καινοτομίες και η πρωτότυπη στίξη. Προς έμφαση, η τελευταία λέξη μιας φράσης συχνά αποκόπτεται και αυτονομείται. Η αφήγηση παραγραμματίζει και ριμάρει, δημιουργώντας, όπως το σημερινό νεολαιίστικο ιδιόλεκτο, συνθηματικές φράσεις και έναν μικροπερίοδο λόγο, σε μεγάλη έκταση προφορικό. Ηδη, όμως, σημειώσαμε ότι περιγραφή και αφήγηση στοχεύουν στις έντονες εντυπώσεις. Για να τελειώσουμε παπαδιαμαντολογώντας, η Σκαλίδη, προσώρας, βρίσκεται «εις το ήμισυ του δρόμου, μεταξύ» λογοτεχνίας και αναγνωσματογραφίας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Παραβάτης-αποστάτης ή υψιπέτης;
Τα παράσιτα του Αλλου
Τουρισμός στον Χρόνο
Ποιητικά σπαράγματα και υποσχέσεις
Οι Αγγλοι στην Κύπρο και στη Μεσόγειο
Τιμή στον Τάκη Βαρβιτσιώτη
Λόγια έρωτος και θανάτου στην Παλατινή Ανθολογία
Εν τη ρίμα του λόγου / Νίκος Καββαδίας
Φιλοσοφία καθημερινής ζωής
Οι ομηρικές σπουδές σήμερα
Αναζητώντας τον βαθύτερο εαυτό
Υποδειγματική σύνθεση
Ακόμα ένα απολαυστικά χρήσιμο βιβλίο
Η βία ως τρόπος έκφρασης
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Παραβάτης-αποστάτης ή υψιπέτης;
Η Μαγδάλω η Φόνισσα
Τα παράσιτα του Αλλου
Τουρισμός στον Χρόνο
Ποιητικά σπαράγματα και υποσχέσεις
Οι Αγγλοι στην Κύπρο και στη Μεσόγειο
Τιμή στον Τάκη Βαρβιτσιώτη
Λόγια έρωτος και θανάτου στην Παλατινή Ανθολογία
Εν τη ρίμα του λόγου / Νίκος Καββαδίας
Φιλοσοφία καθημερινής ζωής
Οι ομηρικές σπουδές σήμερα
Αναζητώντας τον βαθύτερο εαυτό
Υποδειγματική σύνθεση
Ακόμα ένα απολαυστικά χρήσιμο βιβλίο
Η βία ως τρόπος έκφρασης
Μεταδίδει από το Βερολίνο ο Βασίλης Κοντόπουλος
Κατασκευάζοντας τους teenagers για τα πλήθη
Από τις 4:00 στις 6:00
Μ' ένα ποδήλατο παλιό κι ένα παλιό τραγούδι
HOWLIN' WOLF
Άλλες ειδήσεις
Ακαριαίως αιώνιο
Πορτρέτα ξένων συγγραφέων / Τόμας Χάρντι