Έντυπη Έκδοση

Μυθιστόρημα τεκμηρίων

Σοφία Νικολαΐδου

Απόψε δεν έχουμε φίλους

εκδόσεις Μεταίχμιο, σ. 278, ευρώ 8,04

Πέρασε η εποχή που οι συγγραφείς προηγούνταν των ιστορικών, ασχολούμενοι με ορισμένα «καυτά» θέματα τα οποία οι ιστορικοί δίσταζαν να αγγίξουν. Με την αλλαγή αιώνα, οι ιστορικοί, παραδειγματιζόμενοι από τις κατευθύνσεις της έρευνας σε άλλες χώρες, εξόρμησαν στις λεγόμενες σκοτεινές περιόδους της νεοελληνικής ιστορίας, ανυπομονώντας να καλύψουν το κενό. Σήμερα πλέον, είναι αυτοί που σέρνουν τον χορό. Οσο για τους συγγραφείς, όχι μόνο ακολουθούν αλλά διαγκωνίζονται ποιος πρώτος θα «τσιμπολογήσει» από τα επίλεκτα θέματα, που εξακολουθούν να κινούν το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού, παρότι έχουν ατονήσει οι παλαιότερες ιδεολογικές φορτίσεις. Από μια άποψη, δικαιολογημένοι, αφού σήμερα το μυθιστόρημα προβάλλεται και εκτιμάται, σχεδόν αποκλειστικά, με βάση το θέμα του ενώ η ποιότητα της γραφής περνάει, αν περνάει, στα ψιλά της κριτικογραφίας.

Πριν από δεκαέξι χρόνια, όταν οι συγγραφείς κρατούσαν ακόμη την πρωτοπορία, είχε εκδοθεί ένα πρώτο μυθιστόρημα για τους Ταγματασφαλίτες στην Κατοχή. Ηταν το Ορθοκωστά του Θανάση Βαλτινού, που μπορεί να μην έγινε μπεστ σέλερ, τάραξε όμως αρκούντως την εγχώρια διανόηση. Φθινόπωρο 2009 ο Νίκος Δαββέτας επανέφερε στο προσκήνιο τους συνεργάτες των Γερμανών, μεταφέροντας τον τόπο δράσης από το αρκαδικό μοναστήρι της Ορθοκωστά στην κατοχική Θεσσαλονίκη. Ο ήρωάς του ανήκει στη γερμανόφιλη οργάνωση «Εθνική Ενωση» και πλούτισε με τις περιουσίες των εκτοπισμένων Εβραίων. Ο συγγραφέας στηρίζεται σε στοιχεία πρόσφατων ιστορικών μελετών, όπως όμως δείχνει και ο τίτλος του μυθιστορήματός του, «Η Εβραία νύφη», η έμφαση δίνεται στις τύχες των Εβραίων.

Μέρος από το ιστορικό υλικό που ο Δαββέτας άφησε ανεκμετάλλευτο τροφοδότησε το καινούριο μυθιστόρημα της Σοφίας Νικολαΐδου, που εκδόθηκε έξι μήνες αργότερα. Δεν είναι η πρώτη φορά που η συγγραφέας καταφεύγει στα ιστορικά τεκμήρια. Ηδη, στο πρώτο της μυθιστόρημα, «Πλανήτης Πρέσπα», παραθέτει αποσπάσματα από τις χρονογραφίες του Γεωργίου Κεδρηνού και του Ιωάννη Σκυλίτζη. Εδώ όμως δεν αρκέστηκε στο «τσιμπολόγημα», αλλά δανείστηκε αυτούσια κείμενα, πρόσωπα, συμβάντα, ακόμη και σκηνές. Με άλλα λόγια, τα ιστορικά τεκμήρια, από απλό διάνθισμα μεταβάλλονται σε κύριο πλέγμα ύφανσης της μυθοπλασίας. Κατά τα άλλα, όπως και το πρώτο της μυθιστόρημα, κατατάσσεται στην κατηγορία του πανεπιστημιακού μυθιστορήματος, με χώρο δράσης, και πάλι, το Αριστοτέλειο. Τελικά, στα λιγοστά εγχώρια πανεπιστημιακά μυθιστορήματα, το Αριστοτέλειο κατέχει τα πρωτεία. Ακόμη και το μυθιστόρημα της Σωτηρίας Σταυρακοπούλου, «Σπάνιες αλήθειες», που τοποθετείται στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Αριστοτέλειο έχει ως πηγή έμπνευσης.

Οι δύο συγγραφείς «φωτογραφίζουν» καθηγητές της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτέλειου χρησιμοποιώντας ως ονόματα των ηρώων τους παράγωγα της λέξης άστρο. Μόνο που αναφέρονται σε διαφορετικές εποχές. Ο Αστροπολίτης της Σταυρακοπούλου είναι εξηντάρης το 2008, ο Αστερίου της Νικολαΐδου, το 1985. Γιος εργάτη ο Αστερίου, υπήρξε παιδί του κατηχητικού, μεταπτυχιακός υπότροφος στη Γερμανία και βεντέτα του αμφιθεάτρου. Απολύθηκε και φυλακίστηκε επί Δικτατορίας, ενώ αρθρογραφεί σε μεγάλη εφημερίδα. Ωστόσο, οι όποιες συσχετίσεις διασκεδάζονται, καθώς πρόκειται για καθηγητή της νεότερης ιστορίας και όχι της φιλολογίας.

Το μυθιστόρημα της Νικολαΐδου έχει την ίδια δομή με το πρόσφατο της Σταυρούλας Σκαλίδη. Χωρισμένο σε επτά κεφάλαια, εναλλάσσει αφηγήσεις που εκτυλίσσονται σε δύο διαφορετικές περιόδους: τη δεκαετία του 1980 και την περίοδο από το 1934 μέχρι το 1969, με κύρια εστίαση στα χρόνια της Κατοχής. Το εύρημα της Νικολαΐδου είναι ο ετεροχρονισμός μυθοπλασίας και πραγματικότητας, καθώς στην πραγματικότητα της δεκαετίας του '80 εμφυτεύει συμπεριφορές και ιδεολογήματα του 21ου. Συγκεκριμένα, στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ένας μεταπτυχιακός φοιτητής προτείνει ως θέμα διατριβής «Η Εθνική Υπόθεσις και οι Δωσίλογοι». Μεταπτυχιακές εργασίες με αυτό το θέμα και τα συναφή του αρχίζουν να εκπονούνται στο Αριστοτέλειο τη δεκαετία του 1990. Ακόμη και τότε χαρακτηρίζονται «πρωτοπόρες». Το 1980, όμως, σύμφωνα με το μυθιστόρημα, συναντούν σθεναρή αντίσταση από το πανεπιστημιακό κατεστημένο. Μέχρι και ο εποπτεύων καθηγητής στρέφεται εναντίον του υποψηφίου, όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με τα πορίσματα της έρευνάς του.

Κατά τα άλλα, η έρευνα σε αταξινόμητους φακέλους στο υπόγειο του Εφετείου Θεσσαλονίκης γίνεται όπως την περιγράφει ο Στράτος Δορδανάς στον πρόλογο της ιστορικής του μελέτης «Ελληνες εναντίον Ελλήνων» (2006). Ενώ ο πρεσβύτερος καθηγητής της Ιστορίας τής Νικολαΐδου, ονόματι Γαβριήλ Ιωάννου Εξάγγελος, που πρωταγωνιστεί στην αφήγηση κατά την δεκαετία του '40, συνιστά αυτούσια μεταφορά του εθνικοσοσιαλιστή καθηγητή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Βασίλειου Εξαρχου, από το αντίστοιχο κεφάλαιο της εν λόγω μελέτης. Μόνο που ο Εξαρχος ήταν καθηγητής της Θεολογικής Σχολής. Και πάλι, η μεταμφίεση περιορίζεται στο όνομα και στην ειδικότητα. Ωστόσο, τα ίδια αποσπάσματα από τους δικαστικούς φακέλους αντιγράφουν ο μυθιστορηματικός μεταπτυχιακός φοιτητής τής Νικολαΐδου και ο Δορδανάς. Εξάγγελος και Εξαρχος έχουν την ίδια δράση, με τις ίδιες κομπίνες εξασφάλισαν το διαμέρισμά τους (με εξαίρεση ένα τυπογραφικό λάθος στην ημερομηνία μιας δικογραφίας), τις ίδιες προκηρύξεις αρχών συγγράφουν, στο ίδιο περιοδικό, το «Νέα Ευρώπη», αρθρογραφούν. Ενίοτε αποδίδονται στον Εξάγγελο οι προβληματισμοί και άλλων προσώπων από τα αναφερόμενα στη μελέτη, όπως του γερμανόφιλου δικηγόρου Νικόλαου Ζωγράφου. Υπάρχουν, βεβαίως, μυθιστορηματικές προσθήκες, μικρές μεν αλλά ερεθιστικές, όπως ότι ο Εξάγγελος δεν σπούδασε γενικώς και αορίστως στη Γερμανία, όπως αναφέρεται για τον Εξαρχο, αλλά στο Φράιμπουργκ, όπου ο «Χερ Προφεσόρ» σκιαγραφείται στο πρότυπο του Χάιντεγκερ.

Ο Εξάγγελος πρωταγωνιστεί, ως απόμαχος πλέον, και στη δεκαετία του '80. Μάλιστα, στις δικές του μαρτυρίες στηρίζονται τα συμπεράσματα της μυθιστορηματικής διατριβής. Οπότε η συγγραφέας έχει την ευχέρεια να συμπληρώσει το υπαρκτό πρόσωπο, σκιαγραφώντας, με την παράθεση στερεότυπων σκηνών, ένα γελοίο γερόντιο. Εκεί, όμως, που δοκιμάζει επικίνδυνα τις αντοχές του μυθιστορηματικού ιστού είναι με τους Εθνικοσοσιαλιστές, που πλαισιώνουν τον Εξάγγελο. Αντί για τα πρόσωπα που είναι μπλεγμένα στα σκάνδαλα της Διεύθυνσης Επισιτισμού Μακεδονίας και της Υπηρεσίας Διαχειρίσεως Ισραηλιτικών Περιουσιών, όπως, λ.χ., ο Γρηγόριος Παζιώνης από το Μελένικο και ο Πόντιος Γεώργιος Σπυρίδης, πλάθει έναν μπακάλη από το Μελένικο και έναν αγράμματο Πόντιο συνεργάτη των Γερμανών. Αυτό το τρίο δείχνει σαν καρικατούρα, με τον Εξάγγελο να μένει ξένο σώμα. Ωστόσο, ο μπακάλης εξασφαλίζει στο μυθιστόρημα τις λιγοστές σεξουαλικές σκηνές, που στήνονται σαν παραλλαγές σε εκείνη τη σκηνή του αγγελοπουλικού «Θίασου», με τη μικρή που γυμνώνεται και αφήνεται σε θωπείες για λίγο λαδάκι.

Ο τρίτος καθηγητής του μυθιστορήματος, και αυτός καθηγητής Ιστορίας και ακαδημαϊκός αντίπαλος του Εξάγγελου, ονομάζεται Χαράλαμπος Νικηφορίδης και πρωταγωνιστεί σε μια χαρακτηριστική σκηνή, που λαμβάνει χώρα κατά τη φοιτητική συγκέντρωση της 28ης Οκτωβρίου 1943. Τόσο χαρακτηριστική που έχει και φωτογραφικά απαθανατιστεί. Αφορά, όμως, τον καθηγητή Φιλοσοφίας Χαράλαμπο Θεοδωρίδη και συνέβη την 25η Μαρτίου 1943. Βεβαίως, ο Θεοδωρίδης, οπαδός του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού, δεν βρέθηκε στο ναζιστικό στρατόπεδο Παύλου Μελά, όπως ο Νικηφορίδης, θιασώτης του διαφωτισμού, που δολοφονήθηκε εκεί. Οι σκηνές, όμως, βασανιστηρίων και οι εκτελέσεις στο στρατόπεδο συνιστούν ντοκουμέντα. Τις δανείζεται από ιστορικές πηγές, όπως το ημερολόγιο του Λεωνίδα Γιασημακόπουλου. Εκείνος, για παράδειγμα, είχε την ιδέα να καταγράψει το χρυσό, που είχε στο στόμα του, αφενός για να αναγνωριστεί το κρανίο του, αφετέρου για να τον διεκδικήσουν οι δικοί του. Ιδια ήταν τα κίνητρα και του μυθιστορηματικού Γιαννακόπουλου και δάνεια η αφήγησή του.

Τα δανεισμένα από την πραγματικότητα πρόσωπα αναμιγνύονται με τα μυθιστορηματικά: τρεις φοιτητές του Αστερίου και τα συγγενικά τους πρόσωπα. Πιο αναλυτικά, μια φοιτήτρια, που φαίνεται να αποτελεί συγχώνευση των ηρωίδων των δύο προηγούμενων μυθιστορημάτων της Νικολαΐδου, ο πατέρας της, που εργάζεται ως φύλακας του Εφετείου Θεσσαλονίκης, ο μεταπτυχιακός φοιτητής και η Πόντια γιαγιά του, ένας συνδικαλιζόμενος φοιτητής και ο πατέρας του, φανατικός οπαδός του ΠΑΣΟΚ. Είναι ήρωες που δείχνουν στερεότυποι και η συμπεριφορά τους συχνά δημιουργεί την εντύπωση ότι είναι ετεροχρονισμένη. Για παράδειγμα, αρχές δεκαετίας του '80, ο λάτρης του Ανδρέα Παπανδρέου αποκαλεί «φασιστικές μπούρδες» τις μαθητικές παρελάσεις και κατσαδιάζει τη δασκάλα της κόρης του.

Αυτή η διεξοδική παρουσίαση στοχεύει να δείξει τον ρόλο που κρατά σήμερα για τον εαυτό της μια ομάδα συγγραφέων. Ετεροχρονίζουν και συγκολλούν τεκμήρια με επινοήσεις, προσδίδοντας στο σύνολο έναν σημερινό ιδεολογικό χαρακτήρα. Αυτό η Νικολαΐδου το κατορθώνει, κατ' αρχήν, με την αποκάλυψη της διατριβής που θέλει τα Τάγματα Ασφαλείας να στελεχώνονται από «αποστάτες της Αριστεράς και γλωσσομαθείς διανοούμενους». Και στη συνέχεια, παραθέτοντας το οικτρό τέλος ορισμένων υπαρκτών προσώπων, όπως ο τέως βενιζελικός Αντώνιος Δάγκουλας (Γκόσμουλας στο μυθιστόρημα), ο Φώτης Σεϊτανίδης ή ο Κωνσταντίνος Κυλινδρέας. Ενώ, προσθέτει, όπως και ο Δαββέτας, την ανάμιξη εθνικοσοσιαλιστών που διέλαθαν της Δικαιοσύνης στη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη. Την ιδεολογική φόρτιση του μυθιστορήματος συμπληρώνουν οι εισαγωγικές και οι καταληκτικές σκηνές από τους βανδαλισμούς του Αριστοτέλειου την 8η Δεκεμβρίου 2008. Επίσης, η τιτλοφόρηση των επιμέρους κεφαλαίων με στίχους του εμβατηρίου «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει». Ολα αυτά ως υπογράμμιση ότι το «Ελληνες εναντίον Ελλήνων», που όριζε τις τύχες της κατοχικής Ελλάδας, εξακολουθεί να τις ορίζει μέχρι σήμερα. Σαν, δηλαδή, το πολιτικο-κοινωνικό γίγνεσθαι να παραμένει αμετάβλητο ή σε πολύ βραδεία μεταβολή.

Κατά υποκειμενική εκτίμηση, το μυθιστορηματικό παιχνίδι χάθηκε στην εκτέλεση. Το βιβλίο είναι μεν μυθοπλασία, αλλά επιμέρους βασικά του στοιχεία αντιστοιχούν σε πραγματικά πρόσωπα και συμβάντα, τα οποία αδυνατεί να αναχωνέψει η μυθιστορηματική ύλη.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Εξάψεις μέσα σε χρυσό της Πανσελήνου
Παλιοί και νεότεροι θεατρικοί κριτικοί
Εν τη ρίμα του λόγου / Τρίτη Ανθολογία
Ερωτική ποίηση
Πριν από το τέλος του κόσμου
Η φυλακή του φύλου και η «εμφιαλωμένη» φαντασία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Δύο κριτικές για το ίδιο βιβλίο
Η Αθηναϊκή Ταβέρνα του Γιώργου Πίττα
Ταξίδι σ' έναν κόσμο που ξεθωριάζει
Συνέντευξη: Παναγιώτης Ευαγγελίδης
Γράφω και μεταφράζω εξαιτίας ενός στοιχήματος
Κριτική βιβλίου
Μυθιστόρημα τεκμηρίων
Εξάψεις μέσα σε χρυσό της Πανσελήνου
Παλιοί και νεότεροι θεατρικοί κριτικοί
Εν τη ρίμα του λόγου / Τρίτη Ανθολογία
Ερωτική ποίηση
Πριν από το τέλος του κόσμου
Η φυλακή του φύλου και η «εμφιαλωμένη» φαντασία
Συνέντευξη: Χρυσόστομος Κονιδάρης
Ο εκδοτικός οίκος είναι σαν τον φούρνο
Ευρείας κατανάλωσης
Πού πας χωρίς αγάπη; Τα γράμματα του Κάφκα στη Φελίτσε
Θέατρο
Θνησιγενής και ένδοξη θεατρικότητα
Οψεις της ανάγνωσης
Το παιχνίδι είναι ανοιχτό
Διαγωνισμός «Ταξιδεύουμε στην Ελλάδα μ' ένα βιβλίο»
Κλείσε θέση μ' ένα βιβλίο
Οι δύο μανάδες μας
Η μάνα του Σολωμού, η μάνα του Κάλβου
Από τις 4:00 στις 6:00
Εγραφε μουσική για λυπημένους
Άλλες ειδήσεις
Η κάθαρση έπεται
Αλλοπαίδεια