Έντυπη Έκδοση

Το παιχνίδι είναι ανοιχτό

Ο Νάσος Δετζώρτζης μού μιλούσε, σχεδόν μυθικά, για τους αδελφούς Ταρουσόπουλους στο Φάληρο· ο Κάρολος Τσίζεκ, αποκαλυπτικά, για το τυπογραφείο του Νικολαΐδη στη Θεσσαλονίκη και πολλοί, για τον χαρισματικό Φιλιππόβλαχο και το φιλόξενο στέκι των Κειμένων του στη Μαυρομιχάλη.

Ανέκαθεν με γοήτευαν οι άνθρωποι που φρόντιζαν το κέλυφος των κειμένων, που σχεδίαζαν την εικόνα του λόγου. Σήμερα που τα βιβλία μιας χρήσεως έχουν εδραιωθεί στη συνείδηση του μέσου αναγνώστη, κάποιοι επιμένουν ακόμη στη χειροτεχνική τυπογραφία ή καλλιέπεια των βιβλίων. Βέβαια υπάρχουν κι αυτοί που διασταυρώνουν δεξιοτεχνικά την παραδοσιακή τυπογραφία με το σύγχρονο ψηφιακό βλέμμα (κάποιοι μάλιστα εξ αυτών δημιουργώντας σχολή ή τεχνοτροπία). Υπάρχουν και οι νεότεροι, που με γούστο και επαγγελματισμό -είτε εργάζονται σε εκδοτικούς οίκους είτε αυτόνομα- εκφράζονται μέσα από μια πιο διεθνή και αδέσμευτη εικαστική γλώσσα. Ειδική κατηγορία αποτελούν οι εικονογράφοι -συνήθως ζωγράφοι-, που μεταφέρουν την αμιγώς εικαστική εμπειρία τους, εν είδει παιγνίου, στο «τελάρο» του βιβλίου.

Η παρούσα σειρά φιλοδοξεί να χαρτογραφήσει τάσεις και διαθέσεις του σχεδιασμού αλλά και της εικονογράφησης βιβλίου, όπως αυτές αποτυπώνονται στη βιβλιαγορά μας. Δεκαοκτώ πρόσωπα απαντούν σε άτυπα ερωτήματα, όπως: Η εικόνα προοικονομεί το κείμενο; Το ερμηνεύει; Το σχολιάζει; Ενίοτε αυτονομείται από αυτό; Τελικώς ένα εξώφυλλο λογοδοτεί στον αναγνώστη ή το κείμενο; Μήπως ύστερα από μια μακρά εικονολατρία εξωφύλλων επιστρέφουμε σε πιο άδειες και σιωπηλές επιφάνειες;

Δεκαοκτώ πρόσωπα που, έτσι κι αλλιώς, αδράχνουν το βλέμμα μας στους πάγκους των βιβλιοπωλείων και διαμορφώνουν την όψη της ανάγνωσης, ανοίγουν σε κοινή θέα το δημιουργικό εργαστήρι τους.

Κάθε φορά που κρατάω ένα ενδιαφέρον κείμενο στα χέρια μου λειτουργώ με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που θα προσέγγιζα έναν φίλο που ζητάει τη βοήθειά μου. Θα τον ακούσω με προσοχή, προσπαθώντας να καλύψω τις ανάγκες του. Οι ίδιες οι ιδιαιτερότητες του κεμένου θα με οδηγήσουν σε λύσεις εικαστικές-εικονογραφικές που θα διαμορφώσουν το τελικό αποτέλεσμα, από το γενικότερο στήσιμο του βιβλίου, την επιλογή της γραμματοσειράς μέχρι τη σελιδαρίθμηση και τον κολοφώνα. Ολα θα πρέπει να συμπλέουν με τον χαρακτήρα του κειμένου και τις απαιτήσεις του, εξυπηρετώντας όμως ταυτόχρονα και τις δικές μου αισθητικές σταθερές και στοχεύσεις.

Πολλές οι φορές που με απασχολεί η σχέση εικόνας-κειμένου, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για την εικονογράφηση παιδικού βιβλίου, όπου η εικόνα αποτελεί, θα έλεγα, το δοξαστικό του κειμένου. Να είμαι περιγραφικός; Ελλειπτικός; Τρυφερός; Να το τραβήξω στα άκρα; Ολα αυτά μαζί. Ταυτόχρονα όμως και τίποτα δεν ισχύει τη στιγμή της αναμέτρησής μου με το κείμενο. Σαφέστατα ένας από τους ρόλους της εικόνας είναι η δημιουργία μιας ατμόσφαιρας οπτικής αναμονής γι' αυτό που επίκειται γραπτώς. Αρχική λειτουργία της εικονογράφησης είναι να ερμηνεύσει συνοδευτικά την ιστορία. Παράλληλα όμως, η μεγάλη πρόκληση για μένα είναι να τονιστούν και να σχολιαστούν στοιχεία που ενδεχομένως ο συγγραφέας δεν είχε στο μυαλό του. Συχνά τέτοιες εικαστικές παρεμβάσεις και εκτροπές δεν γίνονται συνειδητά. Ετσι, η εικόνα ώς έναν βαθμό μοιάζει να αυτονομείται. Και τούτο δεν γίνεται χάριν εντυπωσιασμού αλλά από προσωπική ανάγκη.

Στο τέλος της εικονογράφησης κι αφού έχω κατασταλάξει με τις εικόνες μου, παίρνει σειρά το εξώφυλλο. Σ' αυτή τη φάση γεννιούνται άλλοι προβληματισμοί και διλήμματα σχετικά με το στρατόπεδο όπου θα καταλύσω: εμπορικά μιλώντας, το εξώφυλλο έχει σαν πρώτιστο στόχο να «δολώσει» τον αναγνώστη από την πρώτη κιόλας ματιά, καθότι αποτελεί τη βιτρίνα του βιβλίου. Από την πλευρά του καλλιτέχνη τώρα, το ζητούμενο είναι η σύζευξη του αισθητικά άρτιου με το ευπώλητο.

Η πραγμάτωση ενός βιβλίου που δεν βολεύεται σε εύκολες λύσεις απαιτεί οπωσδήποτε το ασκημένο μάτι του επιμελητή. Ως προς την εκδοτική αισθητική διαπιστώνει κανείς μεγάλη πολυφωνία και, ευτυχώς, όχι τόσο ηχηρή παραφωνία συγκριτικά με το παρελθόν. Υπάρχουν εικονογράφοι που είναι ξεκάθαρο ότι καταθέτουν πλέον μια ολοκληρωμένη αισθητική πρόταση πέρα από τις μακέτες τους. Εντοπίζεις εύκολα βιβλία που τα διακρίνει ένα υπερβολικό φόρτωμα, κάποια άλλα με μινιμαλιστικές επιλογές, βιβλία που παραπέμπουν στην αισθητική παλαιότερων χρόνων και πάει λέγοντας. Σε γενικές γραμμές θα έλεγα ότι, τουλάχιστον στα καθ' ημάς, δεν έχει καθιερωθεί ο ρόλος του αυστηρού επιμελητή για ζητήματα αισθητικής του βιβλίου. Οι όποιες άρτιες εκδόσεις αποτελούν συγκριτικά σπάνιο φαινόμενο. Επιτακτική όμως ανάγκη τέτοιες εκδόσεις να πληθύνουν, αφού η αισθητική αγωγή ξεκινά από τις μικρές ηλικίες.

Θα ήμουν εκτός τόπου και χρόνου, αν δεν λάβαινα υπόψη μου τις σύγχρονες τάσεις και στρατηγικές ως πρός την πραγμάτωση και προώθηση του παιδικού βιβλίου. Ωστόσο όμως δεν παραβιάζω τον προσωπικό χαρακτήρα της τέχνης μου. Η μεγάλη για μένα πρόκληση, όταν ξεκινώ την εικονογράφηση ενός βιβλίου, είναι να πετύχω τη χρυσή τομή, υπολογίζοντας σοβαρά και μια τρίτη παράμετρο, που είναι το ανάστημα, οι ευαισθησίες και οι οπτικές του παιδιού.

Θα έκλεινα, λέγοντας πως η τυπογραφία έχει περάσει από τόσα πολλά εκφραστικά στάδια που δεν νομίζω πως υπάρχει πλέον κάποια συγκεκριμένη τάση. Το παιχνίδι είναι ανοιχτό και τα μέσα περισσότερα από ποτέ για να παίξουμε.

Βασίλης Παπατσαρούχας

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Δύο κριτικές για το ίδιο βιβλίο
Η Αθηναϊκή Ταβέρνα του Γιώργου Πίττα
Ταξίδι σ' έναν κόσμο που ξεθωριάζει
Συνέντευξη: Παναγιώτης Ευαγγελίδης
Γράφω και μεταφράζω εξαιτίας ενός στοιχήματος
Κριτική βιβλίου
Μυθιστόρημα τεκμηρίων
Εξάψεις μέσα σε χρυσό της Πανσελήνου
Παλιοί και νεότεροι θεατρικοί κριτικοί
Εν τη ρίμα του λόγου / Τρίτη Ανθολογία
Ερωτική ποίηση
Πριν από το τέλος του κόσμου
Η φυλακή του φύλου και η «εμφιαλωμένη» φαντασία
Συνέντευξη: Χρυσόστομος Κονιδάρης
Ο εκδοτικός οίκος είναι σαν τον φούρνο
Ευρείας κατανάλωσης
Πού πας χωρίς αγάπη; Τα γράμματα του Κάφκα στη Φελίτσε
Θέατρο
Θνησιγενής και ένδοξη θεατρικότητα
Οψεις της ανάγνωσης
Το παιχνίδι είναι ανοιχτό
Διαγωνισμός «Ταξιδεύουμε στην Ελλάδα μ' ένα βιβλίο»
Κλείσε θέση μ' ένα βιβλίο
Οι δύο μανάδες μας
Η μάνα του Σολωμού, η μάνα του Κάλβου
Από τις 4:00 στις 6:00
Εγραφε μουσική για λυπημένους
Άλλες ειδήσεις
Η κάθαρση έπεται
Αλλοπαίδεια