Έντυπη Έκδοση

Η κρίση και η ελληνική λογοτεχνία

Η κοινωνία της πλαστής ευμάρειας και η μεταπολιτευτική Ελλάδα του άκρατου εφησυχασμού, που συνδύασε το άνοιγμα του δημόσιου κορβανά προς πάσα κατεύθυνση με τον ολοένα και πιο έξαλλο ατομικισμό, βρίσκονται εδώ και πολύ καιρό στην ημερησία διάταξη, με τους τόνους της οργής ή της απόγνωσης να ανεβαίνουν συνεχώς.

Η συζήτηση δεν γίνεται με τους καλύτερους δυνατούς όρους και μοιάζει ήδη υπεύθυνη για πολλές καινούργιες μυθολογίες ή βεβαιότητες: σαν η πικρή αυτογνωσία των τελευταίων μηνών να υπήρχε ανέκαθεν διάχυτη τριγύρω μας, περιμένοντας απλώς την αποκάλυψή της μέχρι να σκάσει μύτη η κρίση και να βάλει φωτιά στο σύμπαν.

Οπως κι αν το σκεφτούμε, πάντως, μία από τις κατά κόρον επαναλαμβανόμενες επισημάνσεις της συζήτησης αποτελεί αδιαμφισβήτητο γεγονός: η γέννηση και η αδιάκοπη διόγκωση, επί μακράν σειράν ετών, του ατομικισμού. Η γενιά που ενηλικιώθηκε περί τα τέλη της δεκαετίας του '70 ή στις αρχές της δεκαετίας του '80 το ξέρει καλύτερα απ' όλους, όχι γιατί υπήρξε λιγότερο ή περισσότερο ατομικιστική από τους προηγούμενους και τους επόμενους, αλλά επειδή η εμφάνιση του ατομικισμού στα χρόνια της δεν είχε τον σημερινό απαξιωμένο και παρακμιακό χαρακτήρα: εξέφραζε ένα πνεύμα απελευθέρωσης και απέβλεπε σε μια νέα εποχή.

Ο ατομικισμός πριν από μια τριακονταετία

Ενα πεδίο στο οποίο μπορούμε να παρατηρήσουμε με αρκετή ευχέρεια πόσο διαφορετικά προσλαμβανόταν ο ατομικισμός πριν από μια τριακονταετία, όταν η Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία δοκίμαζε τα πρώτα βήματά της, είναι η λογοτεχνία.

Οι πεζογράφοι που άρχισαν να καταλαμβάνουν το προσκήνιο μετά το 1980 αντιπαρέβαλαν τον τονισμό τού εγώ και τη διάνοιξη του ατομικού χώρου σ' ένα τοπίο κορεσμένο από τους ογκόλιθους της πολιτικής και της Ιστορίας, οι οποίοι είχαν συνθλίψει την καθημερινή ύπαρξη μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, τον Εμφύλιο και τη δικτατορία κι έκαναν τους νεολαίους να θέλουν να ζήσουν αλλιώς τις συνθήκες πρωτοφανούς ελευθερίας της μεταπολίτευσης.

Μπαίνοντας σε μια τέτοια τροχιά, το ατομικό έτεινε όχι μόνο να αποκτήσει την πρωτοκαθεδρία, αλλά και να οδηγήσει την επεξεργασία της κουλτούρας του στα όριά της, επιτρέποντας την ανάπτυξη μιας τερατώδους εξατομίκευσης, που συχνά ταυτίστηκε με την απροκάλυπτη και πλήρως απενοχοποιημένη ιδιώτευση: τη θέση των πολλαπλών μεταπολεμικών τραυμάτων (από τις συνέπειες του Εμφυλίου και τις βαθιές πολιτικές διαιρέσεις της δεκαετίας του '60 μέχρι το τυφλό τούνελ της δικτατορίας) πήρε η ενασχόληση με τον εαυτό και τον εσωτερικό κόσμο, που από ένα σημείο και μετά μετατράπηκε σε στυγνή και άκρατη ομφαλοσκόπηση (από τις ιστορίες του έρωτα, της καθημερινότητας και της υπαρξιακής αναδίφησης, προς τη βία και την αποπροσωποποίηση της ιδιωτικής περιχαράκωσης).

Στη διαδρομή από το ατομικό προς το ιδιωτικό χάθηκε το πνεύμα της απελευθέρωσης και της απαλλαγής από την τυραννία του συλλογικού: η επικράτεια του ιδιωτικού φυλάκισε μέσα στα συρματοπλέγματά της την ανάγκη για ελευθερία του ατομικού και η ενδοσκόπηση μεταμορφώθηκε σε μανιέρα και φετίχ, παράγοντας όλα εκείνα τα οποία στις ημέρες μας προκαλούν το δημόσιο αίσθημα και επισύρουν εύλογα την καταδίκη. Η λογοτεχνία, ωστόσο, δεν έμεινε σ' αυτά, απευθύνοντας εκ νέου το βλέμμα στο συλλογικό, πολύ προτού ενσκήψει η κρίση. Ηδη από τα μέσα της δεκαετίας του '90 (κάποτε και λίγο νωρίτερα), πολλοί πεζογράφοι των παλαιότερων αλλά και των νεότερων γενεών έβαλαν στην άκρη το ιδιωτικό για να στραφούν σε μια καινούργια συλλογικότητα. Η ανανέωση του ιστορικού και του αστυνομικού μυθιστορήματος, όπως και η επανεμφάνιση του πολιτικού μυθιστορήματος, ορίζουν σήμερα μιαν ευδιάκριτη λογοτεχνική περιοχή, που φέρνει ξανά στην επιφάνεια τη σχέση τού εγώ με τον άλλο και ψάχνει την αντιθετική ή τη συμφιλιωτική συνύπαρξή τους.

Αλλάζοντας το παρελθόν

Τίποτε, ωστόσο, δεν είναι ίδιο με το παρελθόν. Επιστρέφοντας στο συλλογικό, οι συγγραφείς του ιστορικού μυθιστορήματος δεν ζητούν να αποδείξουν, όπως οι προκάτοχοί τους, την αδιάρρηκτη συνέχεια του έθνους, αλλά τους προβληματικούς δεσμούς της εθνικής κοινότητας και της φυλής με την ετερότητα. Επιχειρώντας μιαν ανάλογη μεταβολή οπτικής, οι συγγραφείς του αστυνομικού μυθιστορήματος δεν προβάλλουν το έγκλημα, όπως οι πρώτοι διδάξαντες του είδους, ως σύμπτωμα μιας γενικής και αφηρημένης παθογένειας, αλλά ως φαινόμενο με αμιγώς πολιτικές, ταξικές και οικονομικές ρίζες, που διακλαδώνονται στο σύνολο της κοινωνίας. Οσο για το πολιτικό μυθιστόρημα, εξατομικεύει δραστικά τα συλλογικά του μεγέθη, αξιοποιώντας την εμπειρία της περιόδου της ιδιώτευσης, και αγγίζει ζητήματα όπως η τρομοκρατία, η μετανάστευση και η σύγχρονη κοινωνική εξαθλίωση, που υποκαθιστούν την αναψηλάφηση των ιστορικών τραυμάτων.

Λένε πως η λογοτεχνία αποτελεί πάντα, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, καθρέφτη του καιρού της. Κάποτε αποδεικνύεται κάτι παραπάνω: ανιχνευτής αδιάγνωστων δεινών της πραγματικότητας. Η σύγχρονη ελληνική πεζογραφία δεν μπόρεσε να προβλέψει την κρίση (όπως, κακά τα ψέματα, και κανείς άλλος). Πρόλαβε, όμως, επαναφορτίζοντας τον οπλισμό της, να εικονογραφήσει κάτι από το βαθύτερο υπόστρωμα των νοοτροπιών οι οποίες την εξέθρεψαν, όπως και να σχεδιάσει μιαν έξοδο από τον κύκλο του εγκλεισμού τους. Δεν βρήκε, ασφαλώς, και δεν έχει να προτείνει καμία λύση. Αλλά αυτό δεν είναι ακριβώς δική της δουλειά. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Οικονομική κρίση
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη: Ελευθερία Αρβανιτάκη - Τάνια Τσανακλίδου
Ενα ντουέτο που αψηφά το μελαγχολικό καλοκαίρι
Συνέντευξη: Λένα Πλάτωνος
«Πλησίασα τον Καβάφη σαν να 'μουν η μητέρα του»
Κινηματογράφος
Κινηματογραφική καριέρα για το «Γάλα»
Λογοτεχνία
Η κρίση και η ελληνική λογοτεχνία
Κριτική θεάτρου
Οι φυλές των Μπόρκμαν
Ο φόβος του άνδρα για τη γυναίκα
Συνέντευξη: Ολγα Ζαχαριάδου
«Εμείς περπατούσαμε στους δρόμους των αρχαίων Αθηναίων»
Τζέιμς Λαβέλ
Η αμοιβή του καλλιτέχνη είναι ηθική υποχρέωση
Συνέντευξη: Γιαν Φαμπρ
Το μυαλό είναι το πιο σέξι σημείο του σώματος
Διεθνές Φεστιβάλ Χορού Καλαμάτας
Κάθε παράσταση και high light
Κόμικς
Σαρκάζοντας τον Σαρκό...
10ος Πανελλήνιος Διαγωνισμός Κόμικς
Frank Miller και «Xerxes»