Έντυπη Έκδοση

Το μανιφέστο της ανηθικότητας

«Διάλεξα τη «Στέψη της Ποππαίας» επειδή πρέπει να αφήσουμε χώρο στο κακό να νικάει καμιά φορά και επί σκηνής.

Το σύνολο του Μάρκελου Χρυσικόπουλου «Latinitas Nostra» που συνοδεύει την παράσταση της Αποστολίας Παπαδαμάκη «Η Στέψη της Ποππαίας». Το σύνολο του Μάρκελου Χρυσικόπουλου «Latinitas Nostra» που συνοδεύει την παράσταση της Αποστολίας Παπαδαμάκη «Η Στέψη της Ποππαίας». Επειδή σ' αυτή την όπερα οι ενάρετοι είναι ενάρετοι μόνον όταν αυτό δεν εμποδίζει σοβαρά τα σχέδιά τους. Επειδή το καλό αποβάλλεται από το ίδιο το σύστημα σαν πλεόνασμα λίπους.... Επειδή ο έρωτας είναι σαν αγγελούδι με σάπια δόντια. Επειδή το έργο δεν προσφέρει ευτυχές τέλος στο οποίο να αποθέσει, με το πέρας της παράστασης, το φιλοθέαμον κοινό την αφέλεια που νόμιζε ότι δανείστηκε εισερχόμενο».

Με αυτά τα κυνικά λόγια, αντάξιο απόηχο όσων συμβαίνουν στην περίφημη όπερα του Μοντεβέρντι, εξηγεί ο τσεμπαλίστας Μάρκελλος Χρυσικόπουλος το ενδιαφέρον που τον οδήγησε να προτείνει το απαιτητικό ανέβασμά της με το σύνολό του «Latinitas Nostra» στο Φεστιβάλ Αθηνών. Από την άλλη, όπως επισημαίνει η σκηνοθέτιδα της παραγωγής Αποστολία Παπαδαμάκη, το ελληνικό κοινό καλείται να παρακολουθήσει ειδικά αυτό το έργο-μανιφέστο της ανηθικότητας σε μια ιδιαίτερα τραυματική συγκυρία, όταν στα δημόσια πράγματα κυριαρχεί διάχυτη απογοήτευση από τις ολέθριες συνέπειες δεκαετιών προκλητικής διαφθοράς της εξουσίας.

Η τρίπρακτη «Στέψη» συγκαταλέγεται στις λιγοστές εκείνες όπερες όπου η ανηθικότητα κυριαρχεί ολοκληρωτικά και στο τέλος νικά δίχως καμία υπόσχεση κάθαρσης ή απειλή θείας δίκης να σκιάζει τον χυδαίο θρίαμβό της. Η δράση εκτυλίσσεται στην Ρώμη, γύρω στο 60 μ.Χ., εποχή μέγιστης κρίσης και παρακμής της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Δυσώδες άνθος ασύστολης λαγνείας και φιλοδοξίας, η πρωταγωνίστρια Ποππαία μετέρχεται κάθε μέσου για να διατηρήσει την εύνοια του αυτοκράτορα Νέρωνα ώστε ν' ανέβει τελικά δίπλα του στο θρόνο. Η Παπαδαμάκη μεταφέρει τη δράση σε ένα σύγχρονο, υπερπολυτελές spa, όπου η παρ' ολίγον πορνογραφική έκθεση των γυμνών κορμιών θα δίνει στον θεατή την αίσθηση ότι παρακολουθεί τις συναντήσεις Νέρωνα-Ποππαίας ως ηδονοβλεψίας!

Γύρω από το κεντρικό ζευγάρι των αδίστακτων μοιχών κινούνται πλήθος δευτεραγωνιστικών χαρακτήρων. Η παραγκωνισμένη αυτοκράτειρα Οκταβία, ο περιφρονημένος εραστής της Ποππαίας Οθων, ο αυστηρός φιλόσοφος Σενέκας, έμπιστες γριές τροφοί, αξιωματούχοι, υπηρέτες και άλλοι παρασύρονται σε αξεδιάλυτο κουβάρι αδιέξοδων ερώτων και κανιβαλιστικού ανταγωνισμού. Το τέλος της όπερας τους βρίσκει όλους με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ηττημένους. Στο παιχνίδι της ανηθικότητας συμμετέχουν ακόμη και οι Ολύμπιοι Θεοί, όπως επίσης οι αλληγορικές φιγούρες της Τύχης, της Αρετής και του Ερωτα. Επεμβαίνουν όχι για να βοηθήσουν στην περαίωση της κάθαρσης ή να εξασφαλίσουν ένα αίσιο, αγαθό τέλος όπως θα συμβαίνει στο εξής στις όπερες του μπαρόκ, αλλά για να προωθήσουν τα άνομα σχέδια του πρωταγωνιστικού ζεύγους...

«Η Στέψη της Ποππαίας» είναι ίσως το πρώτο λυρικό έργο που στηρίζεται δηλωμένα και συνειδητά σε ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα. Στον μακρινό 17ο αιώνα, ο 74χρονος Κλάουντιο Μοντεβέρντι και ο ευφυής λιμπρετίστας του Φραντσέσκο Τζοβάνι Μπουζενέλο βασίστηκαν στις πλούσιες αν και αντιφατικές ιστορικές αναφορές του Τάκιτου, του Σουετώνιου, του Δίωνα Κάσσιου και άλλων για να συνθέσουν ένα εξαιρετικά ζωντανό σκηνικό πορτρέτο της περιβόητης ηρωίδας τους, Ποππαίας Σαβίνας (30-65 μ.Χ.), δεύτερης συζύγου του Νέρωνα. Σήμερα το έργο εντυπωσιάζει με την προκλητική κυριαρχία της διαφθοράς στη δράση του. Ομως συνθέτης και λιμπρετίστας αποτείνονταν στο μορφωμένο βεντσιάνικο κοινό το οποίο, καλά διαβασμένο στη ρωμαϊκή ιστορία, «έπιανε» αμέσως τη φαρμακερή ειρωνεία που κρύβεται πίσω από την γεμάτη αναίσχυντη ευφορία υπερβολή του τελικού ερωτικού θριάμβου της Ποππαίας και του Νέρωνα. Ολοι τους γνώριζαν ότι μετά το τέλος της όπερας ο ψυχοπαθής αυτοκράτορας σύντομα θα σκοτώσει την εγκυμονούσα σύζυγό του και λίγα χρόνια αργότερα οδηγημένος σε αδιέξοδο θα αυτοκτονήσει.

Η ίδια αυτή ειρωνεία απέχει μόλις ένα βήμα από τη δικαιολογημένη σκοτεινή χαρά που φέρνει η πτώση όσων υπήρξαν προκλητικά σκληροί και άδικοι. Κάτι που ασφαλώς θα αισθάνονται για τους καθημερινά εξευτελιζόμενους κυβερνώντες οι περισσότεροι Ελληνες. Αλλωστε, όπως συμπληρώνει η σκηνοθέτιδα, η σύγχρονη Ιστορία βρίθει από παραδείγματα κυβερνώντων και ισχυρών που ελέγχθηκαν δημόσια και ταπεινώθηκαν όταν αποκαλύφθηκε πως πάτησαν με προκλητικό θράσος «κόκκινες γραμμές» στην ιδιωτική τους ζωή: Κλίντον, Μιτεράν, Μπερλουσκόνι, Στρος-Καν...

Ο μέσος φιλόμουσος εκλαμβάνει την αδίστακτη ηρωίδα του Μοντεβέρντι ως τυπικό οπερατικό χαρακτήρα. Στη «Στέψη» όμως είναι η πρώτη φορά που προβάλλονται στη σκηνή του λυρικού θεάτρου τα αρνητικά θέματα της λαγνείας, της δίψας για εξουσία και της ανηθικότητας. Αργότερα αυτά θα αναπτυχθούν χωριστά ή σε διάφορους συνδυασμούς, ωστόσο σπάνια σε τέτοια σύγκλιση και οξύτητα. Η αδίστακτη Ποππαία προβάλλει σαν γόνιμη μήτρα-πρότυπο που στην πάροδο των ετών γεννά διάσημα τέρατα της όπερας, αμφοτέρων των φύλων. Πρώτες διάδοχοί της θα είναι οι καρτουνίστικα μονοδιάστατες μάγισσες, εξωτικές πλανεύτρες του μπαρόκ, Αλτσίνες, Κλεοπάτρες, Μήδειες κ.λπ., που αιχμαλωτίζουν ή οδηγούν ενάρετους ήρωες στο χαμό. Κινούμενος στο ιδεολογικό πλαίσιο που παράγει η αντίδραση του 18ου αιώνα στην καταστολή που ασκεί η Καθολική Εκκλησία, ο ακαταμάχητος επιβήτορας Ντον Τζοβάνι των Μότσαρτ-Ντα Πόντε επιδίδεται ασταμάτητα και από θέση ισχύος στο σπορ της ερωτικής κατάκτησης. Πίσω του αφήνει συντρίμμια, ώσπου να συντριβεί και ο ίδιος με θεία επέμβαση.

Λίγο πιο εξημερωμένος συνοδοιπόρος του, ο κόμης Αλμαβίβα σκοντάφτει στα αναδυόμενα πολιτικά αιτήματα της χειραφέτησης του ατόμου-πολίτη όταν στους «Γάμους του Φίγκαρο» -επίσης των Μότσαρτ-Ντα Πόντε- επιχειρεί να ασκήσει το εξουσιαστικό «δικαίωμα της πρώτης νύχτας» επί της νύφης του υπηρέτη του. Σκληρή και αδίστακτη, κινημένη από ζήλια και ακόρεστη δίψα για εξουσία, η πολεμοχαρής Αμπαγκαΐλε διεκδικεί λυσσασμένα το θρόνο του βασιλιά Ναμπούκκο σύροντας τον βλάσφημο δυνάστη στη συντριβή, ενώ η βερντιανή Λαίδη Μάκβεθ κατευθύνει τον άβουλο σύζυγό της σαν μαριονέτα στο τελικά μοιραίο σχέδιό της να κατακτήσουν οι δυο τους με φόνους μια εξουσία που δεν τους ανήκει. Ανήθικοι έως διεστραμμένοι, οι πρωταγωνιστές στη «Σαλώμη» των Στράους - Χόφμανσταλ παγιδεύονται σε ένα νοσηρό τέλμα ανικανοποίητης επιθυμίας: ο Ηρώδης ορέγεται την έφηβη Σαλώμη, αυτή ποθεί μάταια το απαγορευμένο κορμί του Ιωάννη και η μοχθηρή Ηρωδιάς χειρίζεται την κατάσταση για να εξοντώσει τον Προφήτη που ελέγχει δημόσια τις ανομίες της. Παραπεταμένο νόθο της Βιομηχανικής Επανάστασης και παράπλευρο κοινωνικό θύμα του πρώτου καπιταλισμού, η Λούλου στη φερώνυμη όπερα του Μπεργκ ασκεί τη ζωώδη ερωτική σαγήνη της σε μια σειρά ανδρών τους οποίους καταστρέφει δίχως οίκτο, ώσπου να βρει τη νέμεσή της στα χέρια του Τζακ του Αντεροβγάλτη. Στη «Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενσκ» του Σοστακόβιτς η άκαρπη, καταπιεσμένη Κατερίνα Ισμαΐλοβα δηλητηριάζει με ποντικοφάρμακο τον κτηνώδη πεθερό της και εξωθεί τον εραστή της να σκοτώσει τον ηλίθιο σύζυγό της. Τα φονικά αποκαλύπτονται, οι δυο τους εξορίζονται στη Σιβηρία και αυτή πεθαίνει πέφτοντας σε μια παγωμένη λίμνη...

Το αυθεντικό μουσικό υλικό από τη «Στέψη» δεν σώζεται. Ξεχασμένη για περίπου δυόμισι αιώνες, η όπερα ανακαλύφθηκε εκ νέου σε δυο πρώιμα, σχεδόν πλήρη αντίγραφα, που βρέθηκαν στη Βενετία και στη Νάπολη το 1888 και το 1930 αντίστοιχα. Καθώς στον 17ο αιώνα οι μουσικές εκτελέσεις στηρίζονταν ακόμη σε δεδομένες ημιαυτοσχεδιαστικές συμβάσεις και αποδεκτούς πρακτικούς συμβιβασμούς, οι παλιές αυτές παρτιτούρες είναι «ανοιχτές», συνεπώς δεν προσδιορίζουν ενορχήστρωση.

Η «Στέψη» περιλαμβάνει 21 ξεχωριστούς ρόλους, οι φωνητικές διανομές των οποίων υπακούουν σε αντιρεαλιστικές μουσικοθεατρικές συμβάσεις της εποχής. Ετσι οι ανδρικοί ρόλοι του «αδύναμου» Οθωνα και του παράφρονα Νέρωνα, αρχικά γραμμένοι για καστράτους, ερμηνεύονται από γυναίκα μεσόφωνο και κόντρα τενόρο αντίστοιχα, ενώ αυτός της θεάς Αφροδίτης από κόντρα τενόρο. Στην παραγωγή συμμετέχουν 17 ξένοι και έλληνες τραγουδιστές, που μοιράζονται πρωταγωνιστικούς και δευτεραγωνιστικούς ρόλους: Εμμανουέλα Γκάλι, Καρολίνα Μπλιξτ, Φλορίν Σεζάρ Ουατί, Ρομίνα Μπάσο, Θεοδώρα Μπάκα, Μυρσίνη Μαργαρίτη, Τάσος Αποστόλου, Ιωάννα Φόρτη, Χάρης Αδριανός, Νίκος Σπανός κ.ά. Δίπλα τους τρεις νέοι Ελληνες που μόλις ολοκλήρωσαν εξειδικευμένες σπουδές στο εξωτερικό δοκιμάζουν τις δυνάμεις τους στους ρόλους της Τύχης (Ελενα Κρασάκη), της Αρετής (Ηλέκτρα Πλατιοπούλου) και του Ερωτα (Ιάσων Μαρμαράς). Στην πρώτη τους σκηνική παραγωγή όπερας, οι μουσικοί του συνόλου «Latinitas Nostra» συνεργάζονται με άλλους έλληνες μπαροκίστες μουσικούς προτείνοντας ένα ακρόαμα με στίγμα ιστορικής ερμηνευτικής. Το έργο ερμηνεύεται με όργανα εποχής και μέγεθος ορχήστρας αντίστοιχο αυτής που εκτιμάται ότι συμμετείχε στο πρώτο ανέβασμα στη Βενετία, την εποχή του Καρναβαλιού της περιόδου 1642-43.

Αξίζει να θυμηθούμε πως, αν και το μπαρόκ μόνο πρόσφατα αρχίζει να κατακτά θέση στην εγχώρια μουσική ζωή, «Η στέψη της Ποππαίας» έχει ήδη παρουσιαστεί στην Αθήνα τουλάχιστον τέσσερις φορές: το 1961 στο Φεστιβάλ Αθηνών από την Οπερα Δωματίου του Μιλάνου, το 1978 και το 1979 στην ΕΛΣ και το 1999 στο Μέγαρο Μουσικής σε σκηνοθεσία του σπεσιαλίστα Πιερ-Λουίτζι Πίτσι. Αυτή τη φορά, όμως, η παραγωγή που θα δούμε είναι πραγματικά... ακατάλληλη για ανηλίκους!

«Η στέψη της Ποππαίας» παρουσιάζεται στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, την Τετάρτη και την Πέμπτη στη «Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών» του Ιδρύματος Ωνάση. Τιμές εισιτηρίων: 40, 30, 20, 15 ευρώ, φοιτητικό 15 και 10 ευρώ. 7

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Οπερα
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη: Σιλβί Γκιλέμ
«Σύντροφος της μπαλαρίνας είναι ο πόνος»
Κινηματογράφος
Αιματηρές οικονομίες
Με «πρώτη ύλη» τα σκουπίδια
Ευρωπαϊκό σινεμά στα θερινά
Οπερα
Το μανιφέστο της ανηθικότητας
Θέατρο
Ο Σοφοκλής στον Λίβανο
Αποδομώντας τον Σέξπιρ
Παρακαλώ, περάστε στην ταράτσα
Πενήντα χρόνια ΚΘΒΕ
Συναυλίες
Το καλοκαίρι των νέων
Τα εισιτήρια ... κόπηκαν
Εικαστικά
Δύο δρόμοι για τον σουρεαλισμό
Μουσεία και αρχαιολογικοί χώροι
Αφιλόξενα τα μουσεία
Σούνιο: Ο ναός της αδιαφορίας
Λογοτεχνία
Συνέβη στην Ελλάδα
Ο σκληρός του Μαϊάμι
Ρέκβιεμ για έναν εξεγερμένο
Άλλες ειδήσεις
Καλλιεργώντας τα αμπέλια 2.500 χρόνια πριν