Έντυπη Έκδοση

Στην καρδιά του σκότους και πάλι

Ε.L.Doctorow

Η Στρατιά

μυθιστόρημα, μετάφραση: Τίνα Θέου,

εκδόσεις Πόλις, σ. 423, ευρώ 20,29

Ο Ντοκτόροου (1931) είναι ένας από τους σημαντικότερους αμερικανούς συγγραφείς. Πολυβραβευμένος, έγινε γνωστός στη χώρα μας από τα βιβλία του Ragtime, Το βιβλίο του Ντάνιελ, Παγκόσμια Εκθεση και Μπίλι Μπαθγκέιτ. Η γραφή του τον εντάσσει στους μεταμοντέρνους, ενώ η προτίμησή του σε ιστορικά γεγονότα δεν κατατάσσει τα μυθιστορήματά του στο ιστορικό είδος, ακόμα και όταν σ' αυτά αναδεικνύονται μεγάλες ή μικρές στιγμές του παρελθόντος. Η ιστορία γι' αυτόν είναι μια αφορμή για να σχολιαστούν χαρακτηριστικά της ανθρώπινης ύπαρξης και είναι τέτοια η δεξιοτεχνία του που το παρελθόν συνομιλεί διαρκώς με το παρόν. Μπορεί τα μέσα, τα γεγονότα να ανακαλούν άλλη εποχή, ωστόσο, οι περιγραφές των ανθρώπινων τύπων είναι διαχρονικές, ξεπερνούν το χρονικό όριο και γίνονται οικείες και άμεσες στον αναγνώστη. Γι' αυτό, άλλωστε, και ο συγγραφέας δεν υποκύπτει σε εξιδανικεύσεις του παρελθόντος, ενώ η στάση του απέναντι στους αντιπάλους είναι αντικειμενική, οι διαχωριστικές γραμμές γίνονται ήπιες και οι συγκρούσεις δεν υποτάσσονται σε καλούς και κακούς βάσει χρώματος και καταγωγής.

Το μυθιστόρημα Η στρατιά μάς μεταφέρει στους τελευταίους μήνες του αμερικανικού εμφύλιου πολέμου (1861-1865), όταν ο στρατηγός της Βόρειας Ομοσπονδίας, Σέρμαν, μαζί με τη στρατιά του, διασχίζει τις πολιτείες της Τζόρτζιας, της Βόρειας και της Νότιας Καρολίνας και πολεμάει τον τακτικό στρατό των Νοτίων, αλλά και τους επαναστάτες τους. Ολόκληρες πόλεις ισοπεδώνονται, οικογένειες εγκαταλείπουν τα σπίτια, τις περιουσίες τους, και κατευθύνονται στο άγνωστο με ελάχιστα αγαθά. Μέσα σ' αυτό το τοπίο του ολέθρου και του παραλογισμού, ωστόσο, παρακολουθεί κανείς ιδιαίτερες στιγμές ανθρωπιάς, αυτοθυσίας, συλλογικότητας, αλληλεγγύης ανάμεσα στους ήρωες και τους αντιήρωες της ιστορίας, χαρακτηριστικά και αρετές οι οποίες συνέβαλαν στην ανοικοδόμηση και ανάπτυξη των ενωμένων πια Αμερικανών.

Ο Ντοκτόροου, με μοναδική μαεστρία, σαφήνεια και σφικτή γραφή, ακτινογραφεί τον αμερικανικό εμφύλιο, έναν πόλεμο που τα χαρακτηριστικά του δεν διαφέρουν πολύ από οποιονδήποτε άλλον πόλεμο. Τα μέσα είναι φυσικά διαφορετικά, τα πάθη, όμως, όπως και τα παθήματα, είναι παρόμοια. Δεν υπάρχουν ούτε ως υπονοούμενα έπαινοι ούτε ψευδαισθήσεις για τους ήρωες, τους καλούς και τους κακούς. Ο Ντοκτόροου είναι μεγάλος συγγραφέας για να πέσει σε μια τέτοια παγίδα. Αυτό που κάνει είναι να ανατέμνει την ανθρώπινη συμπεριφορά. Στο σκηνικό του πολέμου παρουσιάζονται διάφοροι χαρακτήρες, οι οποίοι δοκιμάζονται κάτω από ακραίες συνθήκες. Μερικοί απ' αυτούς, αν και εμφανίζονται μόνο για λίγο, περιγράφονται με ακρίβεια, παραδίδονται ολοκληρωμένοι. Κρίμα που η Εμιλι Τόμσον, ένας από τους πιο συμπαθείς και συγκροτημένους τύπους, υποχωρεί από τη δράση τόσο σύντομα.

Θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί τι καινούργιο έχει να μας πει ο συγγραφέας μετά τα όσα έχουν γραφτεί γι' αυτόν τον πόλεμο, τόσο από τη Μάργκαρετ Μίτσελ όσο και από τον Αμπρόουζ Μπιρς. Κι όμως. Αυτό που επιτυγχάνει ο Ντοκτόροου είναι να συνθέσει μια «αντιεποποιία», στην οποία παρατίθενται ανθρώπινοι τύποι, μια γκάμα διαφορετικών συμπεριφορών. Και σ' αυτήν την πινακοθήκη των ηρώων είναι όλοι εκεί: ο ιδιοφυής γιατρός, γερμανικής καταγωγής, στρατηγοί, απλοί οπλίτες, η κόρη του δικαστή, η Εμιλι Τόμσον, η Περλ, το παιδί ενός μεγαλοκτηματία και μιας σκλάβας, ο αφοσιωμένος στην επιστήμη του γιατρός Βρέντε Σαρτόριους, ένας μοναχικός άντρας που λάτρευε την ουσία και απεχθανόταν το περιττό σε τέτοιο σημείο που μερικές φορές γινόταν μονόχνοτος και αντικοινωνικός, χωρίς να διαθέτει την παραμικρή διάθεση για συναισθηματικούς δεσμούς. Υπάρχουν ηρωίδες που συνδυάζουν την εξυπνάδα με τη συναισθηματική ωριμότητα, επιπόλαιοι άντρες, αλλά και παρανοϊκοί τύποι που σπέρνουν τον θάνατο από όπου περνούν μέχρι να τους σταματήσει ένα τυχαίο γεγονός. Με λιτή γραφή, στην οποία συνυπάρχουν ενιαία οι διάλογοι με την αφήγηση, αποδίδεται η «καρδιά του σκότους», ενώ χρήσιμες λεπτομέρειες συνθέτουν μικρές και σημαντικές στιγμές του ανθρώπου, όπως όταν ο σοβαρά τραυματισμένος και χειρουργημένος από τον Σαρτόριους ήρωας επιφέρει το μοιραίο με μια απλή κίνηση: «Και με την παλάμη του ο Αλμπιον έσπρωξε την πρόκα βαθιά μέσα στον εγκέφαλό του» (σ. 363) ή η γεμάτη ανθρωπιά και στοχαστικότητα επιστολή του στρατηγού Σέρμαν στον αντίπαλό του όταν σκοτώθηκε στη μάχη ο γιος του: «Πόσο αφύσικοι είναι αυτοί οι καιροί όταν, παραβαίνοντας το μεγαλόπρεπο στρατήγημα του Θεού, οι ψυχές των νέων φεύγουν από το σώμα τους πριν από των γέρων». Αν δεν απατώμαι, λέει στον Εκκλησιαστή: «Οπως κάποια φύλλα πέφτουν και άλλα φυτρώνουν στη θέση τους, έτσι και με τις γενιές από σάρκα και αίμα, μια πεθαίνει και μια άλλη γεννιέται» (σ. 385-6). *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Παράλογοι φόβοι και ενύπνιοι εφιάλτες
Το «ημερολόγιο εθίμων» του Ανδρέα Ταρνανά
Η αρπαγή της σαγήνης και η κατασκευή του «φυσικού»
Ανάμεσα στον ψεύτικο και αληθινό εαυτό
Απαντα
Το φαίνεσθαι και το είναι
Η λογοτεχνία ως ύστατο καταφύγιο
Στη λογική της θλιμμένης ύπαρξης
Με άρωμα Γαλλίας και Πορτογαλίας
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Εικαστικά
Κώστας Σιαφάκας, έκθεση ζωγραφικής στον «Χώρο Τέχνης 24» (12 Μαΐου-10 Ιουνίου 2011)
Ο Rainer Fetting στην Berlinische Galerie
Κριτική βιβλίου
Παράλογοι φόβοι και ενύπνιοι εφιάλτες
Το «ημερολόγιο εθίμων» του Ανδρέα Ταρνανά
Η αρπαγή της σαγήνης και η κατασκευή του «φυσικού»
Ανάμεσα στον ψεύτικο και αληθινό εαυτό
Απαντα
Στην καρδιά του σκότους και πάλι
Το φαίνεσθαι και το είναι
Η λογοτεχνία ως ύστατο καταφύγιο
Στη λογική της θλιμμένης ύπαρξης
Με άρωμα Γαλλίας και Πορτογαλίας
Λογοτεχνία
Ο Παπαδιαμάντης από φωτογραφία
Κεράσιον ευαισθησίας
Το χάρισμα της Βέρθας
«Κασσάνδρα»
Αλογο μέσα σε τραμ
Αξιώματα
Μουσική
Αρχηγική σχέση με το τραγούδι
Πραγματικός μαέστρος