Έντυπη Έκδοση

Για το βιβλίο «Το μέλλον ανήκει στην έκπληξη» της Φωτεινής Τσαλίκογλου

Το χάρισμα της Βέρθας

Αυτό που για μένα είναι καθοριστικό στα έργα αυτά και θεωρώ ότι χαρακτηρίζει τη δυναμική της σκέψης της είναι το γεγονός ότι η ψυχολογία από τη συγγραφέα των πονημάτων αυτών δεν νοείται ως μια άνευρη διερεύνηση των αδιεξόδων κάποιων ομφαλοσκοπούντων και ναρκισσευόμενων υποκειμένων.

Υποκειμένων οντολογικά και υπαρξιακά αυθύπαρκτων, που οφείλουν να αυτοπραγματώνονται διαρκώς, δηλαδή εν τέλει να νομιμοποιούνται ψυχολογικά ως ευτυχισμένοι καταναλωτές, όπως γίνεται σε πλείστες όσες περιπτώσεις ψυχολόγων και ψυχολογούντων σήμερα. Η ψυχολογία νοείται ως μελέτη περιπτώσεων-προσώπων που ετεροκαθορίζονται κυρίως από παράγοντες κοινωνικούς, από σχέσεις εξουσίας και από δυνάμεις που τους επιτίθενται καταιγιστικά προκειμένου να τους χειραγωγήσουν, να κατευθύνουν τη σκέψη τους και εν τέλει τη βούλησή τους. Στο τελευταίο της βιβλίο «Το μέλλον ανήκει στην έκπληξη» δίνεται σε αδρές γραμμές το στίγμα αυτής της προσέγγισης. Εκεί διαβάζουμε:

«Το σκηνικό αλλάζει δραματικά. Τα καινούρια δεδομένα έρχονται να πλήξουν την αποτελεσματικότητα του ιατρικού, ενδοατομικού μοντέλου στην κατανόηση του ψυχικού πόνου. Σε κάθε περίπτωση το "τι συμβαίνει έξω από εμάς" δεν μπορεί να αγνοηθεί για την κατανόηση του τι "συμβαίνει με εμάς". Οι ειδικοί όταν αναλύουν μέσα από μια αποστασιοποιημένη ουδετερότητα φαινόμενα όπως η ανεργία, η φτώχεια, η αυτοκτονία, η κατάθλιψη, όταν επικεντρώνονται σε δείκτες, αριθμούς, όταν εστιάζονται αποκλειστικά και μόνο σε ενδο-ατομικά γνωρίσματα, σε στοιχεία της προσωπικότητας ή σε βιολογικές ιδιαιτερότητες, αφήνουν απ' έξω το πιο σημαντικό απ' όλα. Το πιο σημαντικό και ταυτόχρονα το πιο δύσκολο να αποδοθεί. Το ατομικό βίωμα της δυστυχίας. Τι σημαίνει να είσαι άνεργος ή απολυμένος;».

Επίσης, με ένα πλήθος άρθρων στον Τύπο, εδώ και αρκετά χρόνια, προσεγγίζει ένα λιγότερο «ειδικό» κοινό και το καθιστά κοινωνό μια σκέψης που δεν παραμένει σε έναν διαπιστωτικό ή καταγγελτικό λόγο, αλλά προτείνει λύσεις και διεξόδους σε φαινομενικά αδιέξοδες καταστάσεις. Ποιος δεν έχει διαβάσει στα άρθρα της τις προτάσεις της για την αναβάθμιση της σωφρονιστικής πολιτικής ή για την αποασυλοποίηση των έγκλειστων ψυχικά πασχόντων και για άλλα θέματα;

Στα μέσα της δεκαετίας του '90 η Φωτεινή Τσαλίκογλου μας εκπλήσσει με την είσοδό της στον χώρο της λογοτεχνίας, αφήνοντας στους αναγνώστες και μελετητές των λογοτεχνικών κειμένων της να αναζητήσουμε τις αιτίες αυτής της εισόδου. Ισως η πολυετής περιπλάνησή της στην εσωτερική περιπέτεια της ανθρώπινης ύπαρξης την οδήγησε στην απόφαση να καταδυθεί στις δαιδαλώδεις και γοητευτικές ατραπούς της λογοτεχνίας, ίσως η αναζήτηση μιας νέας εκφραστικής ταυτότητας αποτρεπτική του κινδύνου της επανάληψης, ίσως η επιθυμία της να περιδιαβεί απλώς σε άλλες προτάσεις γραφής. Ποιος ξέρει; Οι αιτίες εισόδου ενός συγγραφέα στον χώρο της λογοτεχνίας είναι συνήθως περισσότερες και διαφορετικές από όσες μπορούν να εικάσουν οι αναγνώστες ή οι μελετητές του έργου του και μερικές φορές ανεξιχνίαστες.

Ωστόσο, τα λογοτεχνικά βήματα της Φωτεινής Τσαλίκογλου αποτελούν συνέχεια του θεωρητικού της έργου. Η ψυχολογία μεταφέρεται στην πεζογραφία και ο αναγνώστης έρχεται σε επαφή με πρόσωπα που υποστασιοποιούνται μέσα από σκιώδεις παρουσίες, εκκωφαντικές απουσίες και αινίγματα. «Η κατάθλιψη παγιδεύει την ιστορία μέσα σε μια παρένθεση», διαβάζουμε στο πρώτο της μυθιστόρημα με τίτλο Η κόρη της Ανθής Αλκαίου. Στα επόμενα τρία μυθιστορήματα Ερως φαρμακοποιός, Εγώ η Μάρθα Φρόυντ, Ονειρεύτηκα πως είμαι καλά, καθώς και στη νουβέλα Ολα τα ναι του κόσμου τα βασικά μοτίβα, ο έρωτας στην ακραία του μορφή -γιατί αλλιώς δεν είναι έρωτας-, η ψυχανάλυση, η γυναικεία σεξουαλικότητα, η τρέλα, ο θάνατος, οι φανταστικές αλήθειες και τα όνειρα που μόνο αυτά στο τέλος μένουν ανέγγιχτα και η αγάπη που δεν εξαντλείται με την ανταπόκριση, δονούν τους ήρωες σε ένα διαρκώς παλλόμενο συναίσθημα με θετικό ή αρνητικό πρόσημο.

Το τελευταίο της βιβλίο, η νουβέλα Το χάρισμα της Βέρθας, μόλις το πήρα στα χέρια μου, αμέσως μου γέννησε το ερώτημα που και άλλες φορές γεννούν λογοτεχνικά αναγνώσματα: Γιατί Βέρθα; Υπάρχει κάποια ιδιαίτερη σημειολογία του ονόματος της ηρωίδας;

Το 1875 ανακαλύφθηκε από τον γάλλο αστρονόμο Προσπέρ Ανρί ένας πολύ μεγάλος σκουρόχρωμος αστεροειδής, που περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό του μία φορά κάθε 12 ώρες. Ο αστρονόμος τού έδωσε το όνομα της αδελφής του, Βέρθας. Η ηρωίδα μας μεταμορφώνει τα χέρια της σε ουρανό με αστέρια καθώς τα σημαδεύει με βελόνα και το μυαλό της περιστρέφεται εμμονοληπτικά γύρω από την αέναη αναζήτηση της ελλείπουσας μητρικής αγάπης.

Βέρθα και τα γερμανικά πυροβόλα όπλα, με τα οποία βομβαρδίστηκε το Παρίσι το 1918 από απόσταση μεγαλύτερη των 100 χιλιομέτρων. «Οπλα που έβλεπαν μακριά τα χαρακτήρισαν τότε». Και η δική μας Βέρθα βλέπει μακριά, και στο παρελθόν και στο μέλλον, και πολεμά. Από τη στιγμή που γεννήθηκε στα 7 της χρόνια.

Βέρθα και η ηρωίδα του Τένεσι Ουίλιαμς στο μονόπρακτο «Χαιρετισμούς απ' τη Βέρθα», μια κοπέλα με αδύνατα νεύρα και νεραϊδοπαρσίματα. Και η ηρωίδα μας προβλέπει, οραματίζεται και συχνά συναντά τον πεθαμένο αδελφό της και συνομιλεί μαζί του.

Ποιος ξέρει; Ισως οποιαδήποτε ομοιότητα ή σχέση με τα παραπάνω να είναι εντελώς συμπτωματική!

Το χάρισμα της Βέρθας, η ικανότητά της να μαντεύει αυτό που θα γίνει στο μέλλον και να συγκρατεί στη μνήμη της γεγονότα από καιρό ξεχασμένα, «έχω την ικανότητα να μαντεύω αυτά που κάποτε γίναν» γράφει στη μητέρα της, είναι ο πυρήνας του μύθου, γύρω από τον οποίο υφαίνεται η πλοκή της νουβέλας, αλλά και το μέσο για να καταγράφονται οι εσωτερικοί κραδασμοί της ηρωίδας μας.

Η Βέρθα στα 7 της χρόνια ζει ένα τραγικό γεγονός. Ο μικρός της αδελφός Ιωακείμ πεθαίνει στα 5 του χρόνια αιφνίδια στον ύπνο του. Το κάθε μέλος της οικογένειας βιώνει διαφορετικά αυτή την απώλεια. Η μητέρα μετατρέπεται σε ζωντανή-νεκρή. Το πένθος της γίνεται χρόνιο. Ενα επιπεπλεγμένο πένθος που αφαιρεί κάθε νόημα από τη ζωή της εκτός από τη λαχτάρα της να κρατήσει ζωντανό μέσα της το χαμένο παιδί της. Ανάγκη που την οδηγεί στο σπίτι της κυρίας Ελέσσας, μιας κοινής απατεώνισσας που εκμεταλλεύεται τον ανθρώπινο πόνο και υπόσχεται την επικοινωνία με τους νεκρούς. Ενας χώρος όπου ενήλικα βρέφη ψάχνουν τα παιχνίδια τους, πασχίζουν να επιδιορθώσουν το χαλασμένο ποδήλατο, το πάνινο φθαρμένο ζωάκι, οι βουβές κούκλες να μιλήσουν, τα ανάπηρα στρατιωτάκια να γίνουν ατρόμητοι στρατηγοί. Η Βέρθα δεν τη θέλει μια τέτοια μάνα: δεν θέλει το τίποτα να την έχει γεννήσει. Πώς βγήκε από αυτή τη μαρμαρωμένη μήτρα; Οι μαρμαρωμένες μάνες είναι παιδοκτόνες.

Ο πατέρας συναντιέται κρυφά με τον φίλο του χαμένου του γιου και συνομιλεί μαζί του, πίνουν μαζί τσάι και τον παρακολουθεί αμίλητος να διαβάζει φυσική επί πληρωμή. «Τώρα γνωρίζεις τι κάνουν οι άνθρωποι με τη θλίψη τους» θα πει με λυγμούς στη Βέρθα όταν εκείνη το ανακαλύπτει.

Και η Βέρθα συνειδητοποιώντας το ουκ αν λάβοις παρά της θλιμμένης μητρός, παρατηρεί τους γονείς της να πορεύονται στις ψευδαισθήσεις τους και απειλείται με συρρίκνωση της ψυχικής της ζωής. Επιπλέον, ζει και μεγαλώνει σε μια ανήσυχη πόλη που φοβάται τον εαυτό της.

Αραγε η συρρίκνωση της ψυχικής ζωής και ο φόβος της πόλης μήπως δεν είναι πραγματικότητα ή απειλή για πολλούς από εμάς;

Η Βέρθα ωστόσο βρίσκει τον τρόπο να μετατρέψει την απώλεια, τον φόβο και την απειλή σε δύναμη για ζωή. Πώς; Με τη ζωγραφική. Η επαφή της με τη δασκάλα της ζωγραφικής, την κυρία Μιράζ, με την οποία αναπτύσσεται μια σχέση ιδιότυπη -σχεδόν ερωτική-, η επαφή της με τους 8 πίνακες, αλλά και με τη ζωή των 8 ζωγράφων την οδηγεί σε αναστοχασμό, γεννά την επιθυμία της για ζωή, τη λυτρώνει. Ο Μπαλτίς, ο Φρίντριχ, ο Μαγρίτ, ο Ντα Βίντσι, ο Καραβάτζιο, η Αλοΐζ, ο Ντάργκερ και ο Σόλομον δεν αποτελούν απλώς παραμυθία - παρηγοριά. Τα οκτώ μαθήματα ζωγραφικής γίνονται μαθήματα ζωής και σιγά σιγά η ψυχή της ηρωίδας μας αφήνεται στα χέρια της τέχνης. Η τέχνη, αντίδοτο στη θλίψη, στη μοναξιά, στην απώλεια της αγάπης, θεραπεύει. Κλείνει πληγές. Βοηθάει να ξαναδιαβάσουμε την ψυχή μας. Στη νουβέλα μας υμνείται η τέχνη, αλλά και οι ιδιαιτερότητες των ζωγράφων: οι εμμονές και τα πάθη τους. Η ιστορία και η μαγεία τους. Η οδύνη είναι η μαγιά της δημιουργίας τους. Η φρίκη τροφοδοτεί τα έργα τους, όμως η τέχνη ανθίζει στις σκοτεινές συγκυρίες. Τα έργα αυτά θα φέρουν την ηρωίδα μας σε επαφή με άλλες μορφές απώλειας -αυτό που λείπει έφτιαξε αυτές τις ζωγραφιές-, θα πυροδοτήσουν τη φαντασία της, με τη βοήθεια της οποίας θα ανασυστήσει τις ζωές των ζωγράφων. Στη νουβέλα μας φαντασία και πραγματικότητα συνυπάρχουν αρμονικά, όπως αρμονικά συνυπάρχουν αφηγήσεις, διάλογοι, επιστολές και αφορισμοί προσδίδοντας πρωτοτυπία στη δομή και ευρηματικότητα στη γραφή. Στις φόρμες και στα χρώματα η Βέρθα θα βρει κάτι που σκέφτεται χωρίς λέξεις, θα ανακαλύψει μια θύμηση που αντιστέκεται στην αποτύπωση και θα νικήσει.

Δεν ξέρουμε την ευτυχία μας, ποτέ δεν είναι κανείς τόσο δυστυχής όσο νομίζει. Δεν ξέρουμε τη δυστυχία μας, ποτέ δεν είναι κανείς τόσο ευτυχής όσο νομίζει, γράφει ο Μαρσέλ Προυστ. Και η Βέρθα στα χνάρια της σκέψης αυτής λυτρώνεται:

Ζωή είναι αυτό που δεν φαντάζομαι. Δεν είναι ποτέ ούτε τόσο όμορφη ούτε τόσο άσχημη όσο νομίζουμε. Είναι όμως το μόνο που έχουμε. *

* Φιλόλογος

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Λογοτεχνία
Ο Παπαδιαμάντης από φωτογραφία
Κεράσιον ευαισθησίας
«Κασσάνδρα»
Αλογο μέσα σε τραμ
Αξιώματα
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Εικαστικά
Κώστας Σιαφάκας, έκθεση ζωγραφικής στον «Χώρο Τέχνης 24» (12 Μαΐου-10 Ιουνίου 2011)
Ο Rainer Fetting στην Berlinische Galerie
Κριτική βιβλίου
Παράλογοι φόβοι και ενύπνιοι εφιάλτες
Το «ημερολόγιο εθίμων» του Ανδρέα Ταρνανά
Η αρπαγή της σαγήνης και η κατασκευή του «φυσικού»
Ανάμεσα στον ψεύτικο και αληθινό εαυτό
Απαντα
Στην καρδιά του σκότους και πάλι
Το φαίνεσθαι και το είναι
Η λογοτεχνία ως ύστατο καταφύγιο
Στη λογική της θλιμμένης ύπαρξης
Με άρωμα Γαλλίας και Πορτογαλίας
Λογοτεχνία
Ο Παπαδιαμάντης από φωτογραφία
Κεράσιον ευαισθησίας
Το χάρισμα της Βέρθας
«Κασσάνδρα»
Αλογο μέσα σε τραμ
Αξιώματα
Μουσική
Αρχηγική σχέση με το τραγούδι
Πραγματικός μαέστρος