Έντυπη Έκδοση

Διδακτικά-επετειακά: 1919-1939-2009

Ηταν όλοι εκεί, κάπου 20 αντιπρόσωποι κρατών μαζεύτηκαν στις 1/9/2009 στη Βεστερπλάτε, δίπλα στο Γκντασκ της Πολωνίας: Μέρκελ, Πούτιν, Φιγιόν, Κουσνέρ, Μίλιμπαντ, Μπερλουσκόνι, Καζίνσκι, ο Πολωνός πρόεδρος, Ντόναλντ Τασκ κ.ά. στην ημέρα μνήμης, αφιερωμένη στην 70ή επέτειο εισβολής των γερμανικών στρατευμάτων στην Πολωνία (1/9/1939) που δύο μέρες μετά προκάλεσε την κήρυξη του αιματηρότατου Β' Παγκοσμίου Πολέμου από τις Βρετανία, Γαλλία και Καναδά, κατά των εισβολέων ναζί.

Ηδη όμως μέχρι τότε οι Σύμμαχοι είχαν αφήσει τον Χίτλερ -χάριν «κατευνασμού» του- να προσαρτήσει την Αυστρία (Anschluss, 13/3/1938) αλλά και να καταλάβει όλη την Τσεχοσλοβακία (15/3/1939), μια όαση δημοκρατίας με αξιόμαχο στρατό και εξαιρετική πολεμική βιομηχανία που άρπαξαν οι ναζί, όταν η χώρα, προδομένη και εγκαταλειμμένη, «έπαψε να υπάρχει».

Ο Πούτιν καταλόγισε ευθύνες στον τότε Βρετανό πρωθυπουργό Νέβιλ Τσάμπερλεν για την πολιτική «κατευνασμού». Αναγνώρισε όμως ότι το γερμανο-σοβιετικό Σύμφωνο μη επιθέσεως (Ρίμπεντροπ-Μολότοφ, 23/8/1939) υπήρξε «ηθικά απαράδεκτο». Η Μέρκελ πάλι αναφέρθηκε στα δεινά που προκάλεσε η χιτλερική Γερμανία και, τέλος, ο Πολωνός πρόεδρος Λεχ Καζίνσκι στηλίτευσε τον «μπολσεβίκικο ολοκληρωτισμό» του οποίου από τα πρώτα θύματα υπήρξαν οι Πολωνοί. Δεν είναι ακριβώς έτσι όμως, αφού οι Σοβιετικοί απελευθέρωσαν Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη (και Πολωνία) με χιλιάδες απώλειες. Αυτό όμως συνέβη, αφού και οι ίδιοι είχαν υποστεί εισβολή από τους τέως «συμμάχους» ναζί (22/6/1941). Το 1939 μοιράστηκαν μαζί τους την Πολωνία και η ΕΣΣΔ κατέλαβε την Αν. Πολωνία. Μετά την εισβολή στην ΕΣΣΔ, όμως, Πολωνοί και Ρώσοι βρέθηκαν σε ένα στρατόπεδο, γι' αυτό και ο Ντόναλντ Τασκ εξήρε τους αγώνες και τις θυσίες του σοβιετικού λαού.

Οι «4 Μεγάλοι» στο Παρίσι

Πάμε 90 χρόνια πίσω, στο Παρίσι, του 1919, όπου οι νικητές του Α' Παγκοσμίου Πολέμου συμμετέχουν στη «Συνδιάσκεψη Ειρήνης» και κάθε πολιτικής απόχρωσης διανοούμενοι έρχονται να ακούσουν από τον Αμερικανό πρόεδρο Γούντροου Γουίλσον τις μαγικές λέξεις ενός υποτιθέμενα μεγάλου οραματιστή: «Αυτοδιάθεση»!, «Κοινωνία των Εθνών»!, «14 σημεία» και ό,τι άλλο δήλωνε ρητά πως εκείνος ήταν ο «πόλεμος για να τελειώσουν όλοι οι πόλεμοι» και να έλθει «ειρήνη στην εποχή μας», όπως ήλπιζε και ο Αγγλος πρωθυπουργός Τσάμπερλεν, 20 χρόνια μετά, αυταπατώμενος πως είχε κατευνάσει τον Χίτλερ. Αλλά στο Παρίσι του 1919 επικρατούσε απόλυτη ευφορία, με τους «4 Μεγάλους» να ποζάρουν ωσάν αστέρες (τρίτης ηλικίας) σε κινηματογραφικό φεστιβάλ: Γουίλσον, Λόιντ Τζορτζ, Κλεμανσό αλλά και Ορλάντο, διότι η Ιταλία, φρονίμως ποιούσα, άλλαξε στρατόπεδο, ελπίζοντας να αρπάξει κάτι στις διεκδικήσεις εδαφών. Στο προάστιο των Βερσαλιών υπογράφεται ύστερα από εξάμηνες διαβουλεύσεις (Ιανουάριος - Ιούνιος 1919) η ομώνυμη Συνθήκη, όπου: α) Κατά το άρθρο 231, περί «πολεμικής ενοχής» η Γερμανία θεωρείται υπεύθυνη για τον πόλεμο («απώλειες, ζημιές»). β) Η Γερμανία υποχρεώνεται να καταβάλει 6,6 δισεκατομμύρια λίρες ως αποζημίωση. γ) Η στρατιωτική της δύναμη μειώνεται σε 100 χιλ. στρατό, 6 πολεμικά πλοία και καθόλου αεροπλάνα. δ) Η Γερμανία χάνει περίπου το 13% των εδαφών της και 7 εκατομμύρια του πληθυσμού της. Η Αλσατία-Λορένη δίνεται στους Γάλλους· στη Γερμανία απαγορεύεται ρητά ένωση με την Αυστρία· η Ρηνανία αποστρατιωτικοποείται. Στην οργή και ταπείνωση των Γερμανών θα επενδύσει ο Χίτλερ το 1933.

Η «λίγη» Δημοκρατία της Βαϊμάρης

Τελικά μια ανακωχή κατέληξε σε «παράδοση άνευ όρων» των Γερμανών (1918)· παραπονέθηκαν ότι υπέστησαν άδικη μεταχείριση, διότι δεν είχαν ηττηθεί, αφού υπήρχαν ακόμη στρατεύματά τους σταθμευμένα στη Γαλλία. Απευθύνθηκαν στον πρόεδρο των ΗΠΑ Γουίλσον, τον πρώτο μεταξύ των ίσων 4 Μεγάλων, και κείνος τους ζητάει: α) να απαλλαγούν από τον κάιζερ, πράγμα που έπραξαν (9/11/1918). β) Να προβούν στην καθ' ημάς «αλλαγή καθεστώτος» (regime change) και αυτοί εγκαθίδρυσαν τη φιλελεύθερη «Δημοκρατία της Βαϊμάρης» (1919-1933) με κυβέρνηση συνασπισμού Σοσιαλδημοκρατών, Δημοκρατών και Κεντρώων. Αλλά τελικά τους άφησε στο έλεος του («τίγρη») Ζορζ Κλεμανσό που επεδίωκε εκδίκηση για την ταπείνωση των Γάλλων στον πρωσο-γαλλικό πόλεμο του 1871. Ο Γουίλσον θεωρούσε τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο καθαρά ευρωπαϊκή υπόθεση και βιαζόταν να επιστρέψει για να πείσει τη Γερουσία να υπερψηφίσει την ίδρυση της «Κοινωνίας των Εθνών»· δεν μπόρεσε γιατί υπέστη εγκεφαλικό και έμεινε ανάπηρος, αλλά η Κοινωνία των Εθνών επέζησε.

Η έμφοβη νεαρή γερμανική δημοκρατία κατέβαλε τις δόσεις της αποζημίωσης αλλά εβάλλετο πανταχόθεν: από τους Συντηρητικούς έως τους Σπαρτακιστές - κομμουνιστές της Ρόζας Λούξεμπουργκ, που σχεδίασαν ανεπιτυχώς ανατροπή του καθεστώτος, αλλά η δημοκρατία σώθηκε χάρη στην έγκαιρη επέμβαση των παρακρατικών «Freikorps». Με την αδέξια πολιτική της όμως (ενδεικτικά, η προσωρινή παράδοση στους Γάλλους της πλούσιας σε χάλυβα, σίδηρο και άνθρακα περιοχής του Ρουρ, 11/1/1923, που έπληξε καίρια την οικονομία της χώρας), η κυβέρνηση, με εξαίρεση κάποιες «Αλκυονίδες Ημέρες» προ του κραχ του 1929 -όπου μειώθηκε η ανεργία-, υπήρξε ελάχιστα λαοπρόβλητη και έγινε μισητή, όχι μόνο στον λαό, αλλά και στη γερμανική αριστοκρατία, πλάθοντας μόνη της τον «μύθο του πισώπλατου μαχαιρώματος» με την υιοθέτηση πολιτικής εθνικής μειοδοσίας. Οι Γερμανοί ήταν τότε ελάχιστα εξοικειωμένοι με τη δημοκρατία και σε τόσο δυσμενές πολιτικό συγκείμενο, ένας δικτάτορας θα ήταν ευπρόσδεκτος μετά τον κάιζερ, ιδίως αν ήταν ένας χαρισματικός λαϊκιστής, δημοφιλής στον λαό (αλλά και σε μεγαλοβιομήχανους, όπως ο Κρουπ), που μπορούσε να τους απαλλάξει από τη μίζερη φτώχεια, την ανεργία, την άνοδο των κομμουνιστών και την ταπείνωση που πλήγωσε τον γερμανικό εγωισμό με τη Συνθήκη των Βερσαλιών, για τις «συνέπειες» της οποίας και για μια ενδεχόμενη νέα σύρραξη είχε προειδοποιήσει τους συμμάχους ο οικονομολόγος Τζον Μ. Κέινς. *

Ναζιστική Γερμανία, Χίτλερ και πόλεμος

Ο Χίτλερ το 1933 είναι πια κυρίαρχος του παιχνιδιού· ο πρόεδρος φον Χίντενμπουργκ, μακαρίτης πλέον και ο επικίνδυνος τέως καγκελάριος φον Πάπεν παροπλισμένος.

Ο πρώην Αυστριακός δεκανέας αναδεικνύεται σε μεγάλη πολιτική προσωπικότητα, που προκαλεί σοκ και δέος παγκοσμίως, ενώ η Γερμανία εντυπωσιάζεται από την ευφυή Machtergreifung («αρπαγή της εξουσίας»). Από 12 έδρες (2,6%) το 1928, το Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα έρχεται πρώτο με 288 έδρες (43%) το 1933. Παντοδύναμος εκλεγμένος δικτάτορας ο Χίτλερ, συνδυάζει «δύο σε ένα»: πρόεδρος+καγκελάριος=φίρερ. Οι καπιταλιστικές χώρες προσβλέπουν σε αυτόν για προστασία από τον κομμουνιστικό κίνδυνο, ενώ ο Τσάμπερλεν πιστοποιεί ότι «είναι ο άνθρωπος που μπορείς να εμπιστευθείς, όταν δώσει τον λόγο του!». Ο Χίτλερ όμως αδίστακτα θα παραβιάσει τη Συνθήκη των Βερσαλιών με επανεξοπλισμό της Γερμανίας, επαναστρατιωτικοποίηση και προσάρτηση της Ρηνανίας (7/3/1936) και «ένωση» με την Αυστρία. Οι σύμμαχοι ανησυχούν, ο Τσάμπερλεν αφυπνίζεται από τον ξύπνιο Γάλλο πρωθυπουργό, Εντουάρντ Νταλαντιέ. Ο Χίτλερ θέλει ακόμα τη γερμανόφωνη Σουδητία της Τσεχοσλοβακίας και πιέζει με απειλές τον Τσάμπερλεν που απορρίπτει την απαίτησή του. Χάρη όμως στον Μπενίτο Μουσολίνι, οι Τσάμπερλεν, Νταλαντιέ, Χίτλερ και Μουσολίνι συμφωνούν στη «Διάσκεψη του Μονάχου» (29/9/1938) να προσαρτηθεί η Σουδητία στη Γερμανία, ερήμην των Τσεχοσλοβάκων, με αντάλλαγμα υπόσχεση του Χίτλερ να μην εγείρει άλλη εδαφική αξίωση. «Ειρήνη στην εποχή μας!» αναμέλπει ο Τσάμπερλεν επιστρέφων στο Λονδίνο και επιδεικνύων το «χαρτί» με την υπογραφή του και αυτή του Χίτλερ. «Μπορείτε να πάτε να κοιμηθείτε ήσυχοι», λέει στους Λονδρέζους. Μόνο ήσυχοι δεν κοιμήθηκαν, αφού οσονούπω θα αρχίσουν σφοδρότατοι βομβαρδισμοί. Ο Χίτλερ τώρα στρέφεται στην Πολωνία ζητώντας το Γκντασκ και τον «Πολωνικό Διάδρομο», λωρίδα εδάφους που χώριζε την Αν. Πρωσία από τη λοιπή Γερμανία με πρόσβαση στη Βαλτική Θάλασσα. Μολονότι τον εκπλήσσει η κήρυξη πολέμου εναντίον του από τους Αγγλογάλλους, μετά την εισβολή του, είναι έτοιμος για πόλεμο, όπως θα είναι έτοιμος για πόλεμο κατά της ΕΣΣΔ το 1941. Αφού εκτίμησε το «αξιόμαχο» του σοβιετικού στρατού στον ρωσο-φινλανδικό πόλεμο (1939-40), έκρινε και έλαβε τη μοιραία απόφαση.

* Ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Ιστορία/Ιστορικά Γεγονότα
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Ιστορία
Διδακτικά-επετειακά: 1919-1939-2009
Κριτική θεάτρου
Το φεγγάρι του Οκτώβρη είναι κόκκινο
Η παράνοια της ερωτικής ζωής
Μουσική κωμωδία
«Εκατομμυριούχος» σούπερ-γούμαν στα νύχια σοσιαλιστή συγγραφέα
Πολυχώρος Πειραιώς 206
Ενα όνειρο είχα, ν' αφήσω πίσω μου μια εστία πολιτισμού
Δύο σινεμά κι ένα θέατρο, που θυμίζει Επίδαυρο
Εγκαίνια αφιερωμένα στον ίδιο, μέλλον ανοιχτό στους νέους
Συνέντευξη: Κάμερον Τζέιμι
Χωρίς την τέχνη θα γινόμουν σίριαλ κίλερ
Συνέντευξη: Μαρία Κατσανδρή
Κανείς δεν είναι επαναστάτης αν δεν αγαπά τη ζωή
Συνεντεύξη: Ρέππας - Παπαθανασίου
Το «όλοι είναι πουλημένοι» δείχνει υπεροψία