Έντυπη Έκδοση

Τέχνες & Πολιτισμός

Ιδέες Τάσεις

  • Ο συγγραφέας και το ιστορικό κακό

    Ετυχε πρόσφατα να ξαναδιαβάσω τον μικρό τόμο με τον τίτλο «Περί ποιήσεως», όπου τέσσερις από τις σημαντικές ποιητικές φωνές της Ιταλίας του εικοστού αιώνα «εξηγούνται» πάνω σε ζητήματα της τέχνης τους.

    Στην Αυτοπροσωπογραφία του, ένας από τους τέσσερις, ο Εουτζένιο Μοντάλε, αναφέρεται και στη σχέση του ως ποιητή με αυτό που αποκαλεί «ιστορικό συμβάν» ή «εξωτερικά γεγονότα». Στο σημείο αυτό, ο ποιητής αντιπαραθέτει το θέμα της ανθρώπινης μοίρας αυτής καθεαυτήν στο παροδικό ενδιαφέρον για τη μορφή της κοινωνίας ή τον τρόπο οργάνωσης της πολιτικής κοινότητας. Το νόημα της στάσης του Μοντάλε απέναντι σε ερεβώδη φαινόμενα, όπως ο φασισμός αλλά και ο ίδιος ο πόλεμος, συνοψίζεται πιστεύω στην εξής εντυπωσιακή φράση:

    «Η προοπτική μιας μελλοντικής κοινωνίας καλύτερης από τη σημερινή δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητη, μα είναι μια προοπτική οικονομικοπολιτική που δεν επιτρέπει συμπεράσματα αισθητικής τάξεως, παρεκτός κι αν γίνει μύθος. Ο μύθος όμως δεν είναι δυνατόν να καταστεί δεσμευτικός».

    Ο Μοντάλε μιλάει εδώ με τη φωνή ενός ρομαντικού φιλελεύθερου. Ενώ δεν πιστεύει σε πολιτικά ή ιδεολογικά υποκατάστατα της αισθητικής εμπειρίας, βλέπει τον ποιητή, τον άνθρωπο της λογοτεχνίας, ως τον υπερασπιστή της εύθραυστης ατομικότητας, των αληθειών της προσωπικής ζωής. Οι αλήθειες του ατόμου συνιστούν μια ιδιωτική οδό, η οποία γνωρίζει ότι η μεγάλη Ιστορία και τα γεγονότα της έχουν συνέπειες αλλά φροντίζει να τηρεί αποστάσεις από τις κοινωνικές ιδεολογίες και τα τρέχοντα δημόσια πάθη.

    Σκέφτομαι εδώ τη σχέση που μπορεί να έχει αυτή η συγκεκριμένη στάση με άλλες επιλογές από τον χώρο των γραμμάτων και της φιλοσοφίας του 20ού αιώνα. Για παράδειγμα, η στάση του Χάιντεγκερ των μεταπολεμικών χρόνων, ενώ επενδύεται σε μια τελείως διαφορετική γλώσσα από αυτή του Μοντάλε, συναντά τον πυρήνα της ίδιας πεποίθησης: ότι κατά κάποιον τρόπο, ο ποιητής και ο στοχαστής λογοδοτούν στη μοίρα του Είναι και όχι στα επιφανειακά ιστορικοπολιτικά δράματα της επικαιρότητας.

    Η διαφορά βεβαίως είναι εμφανής όταν ο Μοντάλε αναφέρεται στην ανθρώπινη μοίρα τη στιγμή κατά την οποία ο Χάιντεγκερ επικαλείται πάντοτε το μυστηριώδες πεπρωμένο του Είναι. Και στις δύο ωστόσο περιπτώσεις διαπιστώνεται η αμηχανία, αν όχι ενόχληση, μπροστά στο θέμα των ευθυνών του ποιητή ή του στοχαστή έναντι του πολιτικού κακού. Ο φασισμός για τον Μοντάλε είναι μεν κάτι κακό αλλά σε τελευταία ανάλυση κάτι εφήμερο και όχι τόσο σημαντικό σε σχέση με το ζήτημα της εσώτερης ύπαρξης και της «δυσαρμονίας» του ποιητή με το πνεύμα των καιρών. Ο Χάιντεγκερ, από την πλευρά του, επιδιώκει να αφήσει πίσω του τον μεταφυσικό εθνικοσοσιαλισμό των πρώιμων χρόνων του, δηλαδή τον «πνευματικό φασισμό» με τον οποίον συμπορεύτηκε ώς και τον πόλεμο. Σε αυτή του όμως τη στροφή θα επιλέξει και αυτός να σχετικοποιήσει και να υποτιμήσει σκανδαλωδώς τη σημασία των καταστροφικών ιστορικών εμπειριών. Η αυθεντική Ιστορία, θα υποστηρίξει, διακυβεύεται σε ένα άλλο επίπεδο από αυτό της κριτικής εναντίωσής μας σε κάποιο πολιτικό και κοινωνικό καθεστώς.

    Ποιος ο λόγος να ανασκαλεύει κανείς αυτές τις ιστορίες του παρελθόντος; Αν το ξανασκεφτούμε, ωστόσο, λόγος υπάρχει. Η τραγελαφική και κάποτε κακότυχη εμπειρία των παραδοσιακών στρατεύσεων της λογοτεχνίας έχει επανανομιμοποιήσει ένα είδος ανώδυνης αντιπολιτικής. Η αντίληψη ότι τα δράματα δωματίου ή εν γένει τα πάθη τής ύπαρξης είναι το ουσιώδες και όλα τα άλλα -δημόσιες ευθύνες, πολιτικά διλήμματα, κοινωνική κριτική- αποτελούν ενοχλητικούς περισπασμούς, είναι εξαιρετικά διαδεδομένη και σήμερα. Το «εγώ απαντώ με τη δουλειά μου, με το έργο μου» έχει γίνει η ιδεώδης κρυψώνα για το νέο συγγραφικό επαγγελματισμό. Κανείς ωστόσο δεν θα μιλούσε σήμερα για την ανθρώπινη μοίρα ή τη μοίρα του Είναι. Η λογοτεχνική και φιλοσοφική αντιπολιτική κολυμπάει πλέον στα χλιαρά νερά του δημοκρατικού σχετικισμού... *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Ιστορία
Διδακτικά-επετειακά: 1919-1939-2009
Κριτική θεάτρου
Το φεγγάρι του Οκτώβρη είναι κόκκινο
Η παράνοια της ερωτικής ζωής
Μουσική κωμωδία
«Εκατομμυριούχος» σούπερ-γούμαν στα νύχια σοσιαλιστή συγγραφέα
Πολυχώρος Πειραιώς 206
Ενα όνειρο είχα, ν' αφήσω πίσω μου μια εστία πολιτισμού
Δύο σινεμά κι ένα θέατρο, που θυμίζει Επίδαυρο
Εγκαίνια αφιερωμένα στον ίδιο, μέλλον ανοιχτό στους νέους
Συνέντευξη: Κάμερον Τζέιμι
Χωρίς την τέχνη θα γινόμουν σίριαλ κίλερ
Συνέντευξη: Μαρία Κατσανδρή
Κανείς δεν είναι επαναστάτης αν δεν αγαπά τη ζωή
Συνεντεύξη: Ρέππας - Παπαθανασίου
Το «όλοι είναι πουλημένοι» δείχνει υπεροψία