Έντυπη Έκδοση

Μηνιαία, άγρυπνα και φωτεινά

Το μυστήριο χωρίς πρόβλημα

Κώστας Βραχνός

Το μυστήριο ως πρόβλημα

Οι εκδόσεις των φίλων, σ. 157, ευρώ 12, 17

Ηδη από τον τίτλο βρίσκω να περιπλέκονται τα πράγματα. Τι πάει να πει «το μυστήριο ως πρόβλημα», ή για να το πω αμέσως: από τη στιγμή που μπαίνει η λέξη «πρόβλημα» έχω μαθηματικοποιήσει, διανοητικοποιήσει και εκλογικεύσει το μυστήριο. Επομένως παύει να υφίσταται για μένα που το κάνω αυτό, παραμένει βέβαια στη θέση του ανεξάρτητα από τα δικά μου καμώματα. Μπορεί πολλοί μελετητές του βιβλίου να βρουν πολύ ενδιαφέρουσα μια τέτοια προσέγγιση και «ερμηνεία». Προσωπικά τη βρίσκω ενδιαφέρουσα ως διανοητική άσκηση. Αλλωστε, αν λάβει κανείς υπ' όψιν του την παρένθεση του υπότιτλου -(Σημειώσεις ενός περιδεούς αγνωστικιστή)-, όπου βεβαίως το «περιδεούς» δεν σώζει τα πράγματα -εννοώ το μυστήριο-, καταλαβαίνει κανείς καλύτερα περί τίνος πρόκειται. Ωστόσο, καταλαβαίνει ή καλείται να καταλάβει και τις ανάλογες περιπτώσεις. Των αγνωστικιστών, ή μονίμως αμφιβαλλόντων για όλα και σε μόνιμη διερώτηση ευρισκομένων, σε τέτοιο βαθμό, που είναι σαν να αυτοκαταλύεται η υπόστασή τους, γιατί έτσι ο άνθρωπος είναι μόνο μια διάνοια που ερωτά και δεν δίνει ποτέ απαντήσεις. Ο σ. του βιβλίου -καθ' όλα συμπαθέστατος- θα σπεύσει να μου πει ότι κλείνω το ζήτημα σε ένα δεδομένο σχήμα και μάλιστα λογικό, αφού μιλώ για ερωτήσεις και απαντήσεις. Θα του αποκριθώ ότι για να επικοινωνούν οι άνθρωποι μεταξύ τους, για να ασκούν το «κτιστό» μέρος τους, έχουν ανάγκη τον λόγο. Ολα στον κόσμο αυτόν είναι διττά, καθ' υπαγόρευσιν του διπόλου «κτιστό-άκτιστο». Το δίπολο αυτό διαισθάνομαι ότι αφορά όλες τις μεταφυσικές παραδόσεις, ανεξαρτήτως των διαφορετικών τρόπων με τους οποίους διατυπώνεται. Οπωσδήποτε δεν έχει καταβληθεί προσπάθεια να βρεθούν τα σημεία σύγκλισης των μεταφυσικών παραδόσεων ή τέλος πάντων να ενεργοποιηθούν για χάρη του κοινού αγαθού. Αυτό, ωστόσο, δεν είναι λόγος να μένουν όλα στον αέρα, ή να φτάνει ο σ. του βιβλίου σε διατυπώσεις του τύπου «και μόνο το δόγμα της Ενανθρωπίσεως του Κυρίου, έτσι όπως κυριάρχησε πνευματικο-ιστορικά, ματαιώνει κάθε απόπειρα συμπεριληπτικότητας, επαναφέροντας το ακανθώδες και συνάμα σκανδαλώδες πρόβλημα της αποκλειστικότητας την οποία όλοι -κυρίως, και με μεγαλύτερη ζέση οι μονοθεϊστικές θρησκείες- πασχίζουν να εξασφαλίσουν ή διατείνονται ότι κατέχουν» (σ. 86). Θα ήθελα να ρωτήσω: πότε ετέθη ζήτημα «αποκλειστικότητας», ότι δηλαδή αποκλείεται η αλήθεια των άλλων μεταφυσικών παραδόσεων; Το αν υπάρχει ένας σκληρός πυρήνας «δογματολατρίας» και επιμονής στο «γράμμα», δεν σημαίνει ότι ο σαρκωθείς Λόγος δεν συν-χωρεί ένθεες πραγματικότητες άλλης παράδοσης. Αλλο «φονταμενταλισμός» και άλλο πίστη και μετοχή στο εκκλησιαστικό μυστήριο, αληθινή πνευματική εμπειρία. Εάν ήταν έτσι, ο Ιουστίνος ο φιλόσοφος και μάρτυρας δεν θα μιλούσε ποτέ για «σπερματικό λόγο».

Ενα άλλο ζήτημα προκαλεί η αναφορά στον ισχυρισμό του Harnack ότι «όποιος γνωρίζει τον χριστιανισμό, γνωρίζει όλες τις θρησκείες» Ο σ. τού αντιπαραθέτει τον Μ. Muller, ο οποίος, «παραφράζοντας μια πρόταση του Goethe για τη γλώσσα, είπε κάτι πολύ σοφότερο: «Οποιος δεν γνωρίζει παρά μόνο μία θρησκεία, δεν γνωρίζει καμία». Εδώ θα σχολιάσω τα εξής: Πώς φανταζόμαστε ότι επικοινωνούσαν οι άνθρωποι σε αρχαιότερες εποχές; Δεν ήταν εξ ορισμού απομονωμένοι; Ελάχιστοι ταξίδευαν και ελάχιστοι μπορούσαν, όχι μόνο να γνωρίσουν άλλη από την τοπική θρησκεία τους, αλλά πολύ περισσότερο να μελετήσουν ένα άλλο δόγμα ή θρησκεία και να εμβαθύνουν σε αυτήν. Επομένως η διατύπωση του Muller είναι εξαιρετικά προκλητική, αν δεν είναι τελείως λάθος. Για να μην πω ακόμη ότι μοιάζει σαν ο άνθρωπος να χρειάζεται ένα... δειγματολόγιο θρησκειών και, αφού περάσει από κόσκινο ή έλεγχο όλες τους, να καταλήξει στη μία την καλύτερη. Αυτά αφορούν τον σύγχρονο κόσμο, όπου ο καθένας, ειδικά οι ανήκοντες σε πνευματικές ή διανοητικές ελίτ, μπορούν να συγκρίνουν, να παραλληλίζουν, να κοσκινίζουν και στο τέλος πολλές φορές να μένουν αναποφάσιστοι!

Για τη σ. 111 και τα ερωτήματα του Σμέμαν που παρατίθενται, όπως, μεταξύ άλλων, «γιατί συμβαίνει μερικοί να πιστεύουν και αργότερα να χάνουν την πίστη τους», οι απαντήσεις βρίσκονται στο Ευαγγέλιο και πιο συγκεκριμένα στη γνωστή ως παραβολή του Σπορέως ή καλύτερα στην «ερμηνεία» της από τον ίδιο τον Χριστό (Ματθ. 13, 1-9 και 13, 19-23). Στη σ.112 βλέπω μια αλλόκοτη ερώτηση: «Μπορεί ο Υπαίτιος όλων των όντων να μην είναι συνάμα και Υπεύθυνος όλων των ενεργειών τους;» Μα τότε πού πάει το αυτεξούσιο; Τι νόημα έχει μια δημιουργία, όπου ο Θεός διαφεντεύει τα πάντα και προπαντός τα ανθρώπινα όντα, σαν να παίζει κάποιο παιχνίδι; Πού πάει η αναζήτηση του ανθρώπου από τον Θεό σε ολόκληρο το Ευαγγέλιο; Τι κάνουμε με την Παράδοση λόγων και έργων που μέσα στην Εκκλησία διασταυρώνει Ιουδαϊσμό και Ελληνισμό (προφήτες και φιλοσόφους) περιέχοντας ερωτήματα και απαντήσεις; Εξάλλου, εάν μελετήσουμε σε βάθος την αρχαιοελληνική φιλοσοφία, μπορούμε να διακρίνουμε στους Πατέρες, και δη τους Καππαδόκες, τις απαντήσεις στα φιλοσοφικά ερωτήματα ή απορούμενα. Ακόμη και το ερώτημα του Σεστώβ που παραθέτει πιο κάτω «Ποιος θα μας πει πώς πρέπει και πώς δεν πρέπει να ζούμε σ' αυτόν τον κόσμο;», μου φαίνεται ατυχές και ανούσιο. Δοκιμάζουμε ζώντας. Πέφτουμε και σηκωνόμαστε. Αναζητούμε. Διδασκόμαστε. Αποδεχόμαστε την κτίση και τις αλήθειες που βρήκαν άλλοι, πριν από μας, και μας τις παρέδωσαν. Για να μην πω ότι σήμερα πια, με τόσες εκδοτικές παραγωγές και διευκολύνσεις, είναι στη διάθεσή μας η σοφία όλου του κόσμου, τα έργα που γέννησε, αλλά και ο αντίποδας αυτών των έργων. Τι άλλο χρειαζόμαστε; Ομως, τελικά, τι φαίνεται να συμβαίνει; Ο σ. έχει αφοσιωθεί σε ένα αβυσσαλέο κυνηγητό γνώσεων και αντιγνώσεων, δεδομένων και αμφιλεγομένων, αληθειών και αμφιβολιών, μέσα από εκατοντάδες βιβλία και κείμενα, με αποτέλεσμα να τρέχει και να μη φτάνει, για να καταλήξει στην τελευταία σελίδα του με το ερώτημα: «Ποιος ξέρει;». Μα, δεν είναι τελικά ζήτημα γνώσης. Αυτή είναι ίσως η μεγάλη αυταπάτη του δυτικού ανθρώπου, που κοντεύει να χαθεί σε μια άβυσσο πληροφοριών (ειδικά από τότε που ταύτισε τη γνώση με την πληροφορία). Ο Ντοστογιέφσκι, σχολιάζοντας αυτή τη γνωσιομανία, έγραφε στη νουβέλα του Το όνειρο ενός γελοίου: «Η συνείδηση της ζωής είναι ανώτερη από τη ζωή, η γνώση των νόμων της ευτυχίας ανώτερη από την ευτυχία· - να εναντίον τίνος είναι σημαντικό να παλέψουμε». Να μείνουμε δηλαδή μέσα στο μυστήριο.

Ο συγγραφέας του βιβλίου παρ' όλα αυτά πάλεψε με μια σειρά άλυτα σχεδόν προβλήματα. Η πάλη αυτή προϋποθέτει και υπονοεί μεγάλη μεταφυσική αγωνία. Αναμετρήθηκε με πολύ δυνατά έργα που διασχίζουν τους αιώνες ή έστω σφραγίζουν την περιβόητη Νεωτερικότητα. Αλλά ζήτησε να ακούσει και άλλους, πιο περιθωριακούς, να τοποθετούνται κάπου μέσα ή γύρω από το μυστήριο, είτε ως πρόβλημα είτε ως μη πρόβλημα. Υπέβαλε τον εαυτό του στη διαδικασία μιας διαστολής, μιας μέγιστης διάχυσης. Η επόμενη κίνηση θα πρέπει να είναι συγκέντρωση και θα πρότεινα -αν μου επιτρέπει- αφαίρεση και ξεδιάλεγμα. Μπορεί να πάρει καιρό, αλλά θα φέρει καρπούς. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Με χιουμοριστική διάθεση
Ανάμεσα σε αντικατοπτρισμούς και συνηχήσεις
Μια ποίηση σχεδόν ιντερνετική
Νηφάλια πολιτική ανάλυση πρόσφατων γεγονότων
Μαρτυρίες ανθρώπων για τον Νίκο Ξυλούρη
Εγκλήματα, σκιές και κοινωνικοπολιτικός προβληματισμός
Η πύρινη αγωνία ενός στοχαστή
Ο αποφθεγματικός λόγος ενός βιβλίου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Λογοτεχνία
Τα δάκρυα του Λι Κουάν Γιου
Κλιμάκιο στωικών
Γιάννης Βαρβέρης (1955-2011)
Μνημονίου ...παρεπόμενα
Κάτω στον Πειραιά, στο Πασαλιμάνι
Εαρινή μυσταγωγία
Η δύναμη των περιοδικών
Οι εκκεντρικότητες ενός αηδονιού
Από τις 4:00 στις 6:00
Che Guevara παρουσία και στη μουσική
40 χρόνια από τον θάνατό του
Κριτική βιβλίου
Με χιουμοριστική διάθεση
Ανάμεσα σε αντικατοπτρισμούς και συνηχήσεις
Μια ποίηση σχεδόν ιντερνετική
Το μυστήριο χωρίς πρόβλημα
Νηφάλια πολιτική ανάλυση πρόσφατων γεγονότων
Μαρτυρίες ανθρώπων για τον Νίκο Ξυλούρη
Εγκλήματα, σκιές και κοινωνικοπολιτικός προβληματισμός
Η πύρινη αγωνία ενός στοχαστή
Ο αποφθεγματικός λόγος ενός βιβλίου
Συνέντευξη: Κώστας Λυμπουρής
Η γνωριμία με την Κύπρο μέσα από τον πολιτισμό της
Άλλες ειδήσεις
Το μυαλό του