Έντυπη Έκδοση

Η ΔΙΑΜΑΧΗ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ

Η περίπτωση του Πλάτωνα

Γιάννης Δάλλας

Πλάτωνος τα αποδιδόμενα επιγράμματα

εκδ. Ηριδανός, σ. 120, 15,68 ευρώ

Πλάτωνος τα αποδιδόμενα επιγράμματα. Η καλαίσθητη αυτή έκδοση του Ηριδανού, που μας χάρισε ο Γιάννης Δάλλας, αποτελεί μία πράγματι πολύ σημαντική προσφορά, καθώς παρουσιάζει στο ελληνικό κοινό, για πρώτη φορά, τα αποδιδόμενα στον Πλάτωνα επιγράμματα. Η αναγραφή κάτω από τον τίτλο του βιβλίου «φιλολογική επιμέλεια Γιάννη Δάλλα» είναι η με σεμνότητα προσδιορισμένη από τον ίδιο συμβολή του στην έκδοση αυτή. Η συμβολή του αφορά κατ' αρχάς μία πολύ κατατοπιστική εισαγωγή του ιδίου, η οποία συζητά το πρόβλημα της απόδοσης των ποιημάτων αυτών στον Πλάτωνα και προσδιορίζει τόσο τη γνώση των κλασικών ποιητικών κειμένων από τον φιλόσοφο όσο και τη λογοτεχνική υφή του πλατωνικού φιλοσοφικού λόγου. Η συμβολή του επίσης αφορά την εξαιρετική εκ μέρους του μετάφραση αυτών των ποιημάτων, μία ακόμη μετάφραση που μας χαρίζει από την αρχαία ελληνική ποίηση - αρκεί και μόνον, από τις πολλές, να αναφερθώ στις δύο εντελώς πρόσφατες: Ελληνιστικός μικρόκοσμος. Απάνθισμα από την Παλατινή Ανθολογία και Ρουφίνου, Ερωτικά επιγράμματα (αμφότερες επίσης από τις εκδόσεις Ηριδανός). Τέλος, ο Γιάννης Δάλλας ολοκληρώνει το εγχείρημά του αυτό συνοδεύοντας τις μεταφράσεις των ποιημάτων με ένα υπόμνημα πραγματολογικών και κριτικών παρατηρήσεων, το οποίο περιλαμβάνει και παραπομπές σε παράλληλα χωρία· υπόμνημα ουσιαστικό και χρησιμότατο, που κινείται με ευχέρεια στην αρχαία ελληνική, λατινική αλλά και στη νεότερη ελληνική γραμματεία. (Στο σημείο αυτό θυμίζω πως ο ίδιος ο συντάκτης του είναι γνωστός νεοελληνιστής.)

Ο δικός μας στόχος, μετά τα όλα όσα θεωρήσαμε ως αναγκαία και οφειλόμενα να αναφέρουμε για τον φιλολογικό επιμελητή του, είναι να επανέλθουμε στον τίτλο του βιβλίου, για να σχολιάσουμε, απ' αφορμή αυτόν, ορισμένα ζητήματα.

Ο Γιάννης Δάλλας στον τίτλο του είναι αληθώς ακριβής· η εκ μέρους του μετάφραση και ο σχολιασμός αφορούν επιγράμματα, δηλαδή ποίηση, αποδιδόμενη στον Πλάτωνα. Επομένως, δεν είναι όλα αυτά ποίηση - έργο του ίδιου του φιλοσόφου. Αν αυτό όμως ίσχυε, δηλαδή αν όλα αυτά ήταν πράγματι ποιήματα του Πλάτωνα, τότε ή ο Πλάτων -με δεδομένες τις απόψεις του για την τέχνη και την ποίηση- θα διακρινόταν από μία θεμελιώδη αντίφαση ή θα έπρεπε να φανταστούμε έναν άλλο Πλάτωνα, με διαμετρικά αντίθετες θέσεις προς τις απόψεις του πραγματικού Πλάτωνα· στην τελευταία αυτή περίπτωση, η ιστορία της φιλοσοφίας από τον Πλάτωνα κι έπειτα θα έπρεπε, ως προς ορισμένα κομβικά σημεία της, σχεδόν εξ ολοκλήρου να είχε ξαναγραφεί, ή μάλλον να είχε γραφεί εντελώς διαφορετικά.

Η παράδοση λοιπόν αναφέρει ότι ο ίδιος ο Πλάτων ήταν ποιητής μέχρι την εποχή που γνώρισε τον Σωκράτη· μετά τη γνωριμία του με αυτόν θρυλείται ότι έκαψε όλα του τα ποιήματα και αφιερώθηκε στη φιλοσοφία. Η παράδοση / αφήγηση αυτή προϋποθέτει κιόλας την αντίθεση: το ασυμβίβαστο της φιλοσοφίας με την ποίηση, στην περίπτωση πάντοτε του Πλάτωνα. Πράγματι, ο Πλάτων είναι ο πρώτος φιλόσοφος ο οποίος θα στραφεί εναντίον της ποίησης, και θα θεμελιώσει έτσι την αντίθεση / διαμάχη φιλοσοφίας και ποίησης· πριν από αυτόν, η αντίθεση αυτή ήταν απούσα -ή μάλλον- δίχως νόημα· θυμίζω από τους προσωκρατικούς το Ποίημα του Παρμενίδη και τους Καθαρμούς του Εμπεδοκλή. Εντελώς σχηματικά θυμίζω επίσης ότι η σφοδρή κριτική του Πλάτωνα έναντι της ποίησης -αλλά και της τέχνης γενικότερα-, λαμβάνει το ακόλουθο περιεχόμενο, για μία σειρά από λόγους: Ο Πλάτων της Πολιτείας προβαίνει σε δύο αναφορές προκειμένου να επιχειρηματολογήσει για το ότι η ποίηση και -ευρύτερα- η τέχνη θα πρέπει να εξορισθούν από την ιδανική πολιτεία· η μία αναφορά είναι ηθικού χαρακτήρα και η άλλη γνωσιολογικού, εντούτοις στο βάθος συνδέονται μεταξύ τους. Μετά τις δύο αυτές αναφορές, ο Πλάτων της Πολιτείας καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι πολίτες της ιδεατής πολιτείας του δεν επιτρέπεται να αφεθούν ελεύθεροι στο να έχουν ως πρότυπα αξιών και ηθικών κανόνων, ή πάντως ως πηγές επίδρασης στη ζωή τους, την ποίηση και την τέχνη, όπως συνέβαινε -για παράδειγμα- με τους πολίτες της αθηναϊκής πολιτείας. Ο λόγος είναι πως αυτή η ιδεατή πολιτεία του έχει θεσπίσει ως υπέρτατο ηθικό κανόνα και αξία την πλήρη υποταγή των ανθρώπων στον ορθό λόγο· οι επιθυμίες και τα συναισθήματα, καθώς επίσης και η βούλησή τους, είναι στην υπηρεσία του απολύτου κυρίαρχου, που είναι ο ορθός λόγος.

Αυτή η τοποθέτηση του Πλάτωνα είναι η απαρχή της ιστορίας της υποτίμησης της τέχνης, και της γένεσης της αντιπαλότητας της φιλοσοφίας (ως ορθολογισμού) προς την τέχνη και την ποίηση. Οπως όμως ήδη διαπιστώσαμε, εγγενώς συνυφασμένη με αυτήν την υπερτίμηση του ορθού λόγου, με αυτήν την υποτίμηση της τέχνης και την αντιπαλότητα ορθού λόγου - τέχνης, είναι η υποτίμηση των επιθυμιών, των αισθήσεων και των συναισθημάτων, καθώς επίσης -και εντέλει- η αντιπαλότητα του ορθού λόγου προς το σώμα.

Η μεγάλη ριζοσπαστική κριτική απέναντι στον ορθολογισμό του Πλάτωνα, του Ντεκάρτ και του Διαφωτισμού θα διατυπωθεί από τον Νίτσε· αυτός θα επαναξιολογήσει την πλατωνική αξιολόγηση του ορθού λόγου και της τέχνης και, επομένως, του σώματος και των επιθυμιών. Πιο διακριβωμένα, διευρύνοντας την έννοια του σώματος, θα θεωρήσει ότι ο ορθός λόγος δεν είναι παρά μία έκφραση του σώματος, όπως ο ίδιος ισχυρίζεται ότι επίσης είναι το όνειρο, η τέχνη, οι επιθυμίες, οι αισθήσεις και τα συναισθήματα· συνεπώς, σύμφωνα με τον συγκεκριμένο φιλόσοφο, η υποτίμηση της τέχνης και η υπερτίμηση του ορθού λόγου είναι αυθαίρετη, λανθασμένη και έχει ως μοναδικό κίνητρο και στόχο της την άρνηση της ζωής και την επιθυμία για έναν άλλο κόσμο, πέρα και μετά τον κόσμο της εμπειρίας, των αισθήσεων και των επιθυμιών· είναι στο κρίσιμο αυτό σημείο που -κατά τη γνώμη του γερμανού φιλοσόφου- ο Πλάτων συναντά τον χριστιανισμό.

Σήμα αυτής της ρήξης του Νίτσε με τον ορθολογισμό και τις αξιολογήσεις του θα είναι η εκ μέρους του ιδίου επαναξιολόγηση της αξίας της τέχνης και της ποίησης. Θα κάνει λόγο, πιο συγκεκριμένα, για έναν νέο τύπο φιλοσοφικού στοχασμού, του οποίου φορέας θα είναι ο φιλόσοφος-καλλιτέχνης.

Σε κάθε περίπτωση πάντως, το εκδοτικό τούτο εγχείρημα του Γιάννη Δάλλα είναι η πλέον κατάλληλη αφορμή για να σκεφτούμε, για ακόμη μία φορά, τη στάση του Πλάτωνα απέναντι στην ποίηση, τη σημασία της, και το κυριότερο: τις συνέπειές της· να σκεφθούμε τη στάση του απέναντι στην ποίηση που αγαπούσε τόσο ώστε -θα το επαναλάβουμε- να θρυλείται ότι νέος ήταν ο ίδιος ποιητής· την ποίηση που γνώριζε τόσο καλά ώστε να αναφέρεται σε υποθέσεις τραγωδιών ή να παραθέτει συχνά στίχους από τον Ομηρο, τους τραγικούς και τους λυρικούς ποιητές μέσα στα φιλοσοφικά του κείμενα· την ποίηση που είχε ως μοναδικό του στοίχημα να την ανταγωνιστεί με τη φιλοσοφία του, κάτι το οποίο ομολογεί ρητά μόλις προς το τέλος του τελευταίου του έργου, τους Νόμους, όταν ο Αθηναίος Ξένος, το προσωπείο της πλατωνικής φιλοσοφίας το πιο κοντινό στον ίδιο τον Πλάτωνα, εμφανίζεται να έχει ένα φανταστικό διάλογο με τους ποιητές, δηλώνοντάς τους ότι αυτός και εκείνοι είναι μεταξύ τους «αντίτεχνοι... και ανταγωνισταί» (στο ίδιο, 817 b7).

Το παρόν εγχείρημα του Γιάννη Δάλλα είναι, τέλος, μία θαυμάσια ευκαιρία, ίσως μία πρόσκληση και πρόκληση, να θυμηθούμε ότι όλα όσα ώς το σημείο αυτό αποδίδονται στον Πλάτωνα, δεν είναι ποτέ ευθέως λεχθέντα από τον ίδιο τον φιλόσοφο, αλλά από τα προσωπεία του, τις μάσκες του, κατ' εξοχήν τον Σωκράτη, αλλά και από τον Ελεάτη και Αθηναίο Ξένο. Να θυμηθούμε επίσης την αινιγματικότητα του Πλάτωνα που ενώ -για παράδειγμα- υποβάλλει στον Σωκράτη να ομιλήσει και να θεωρήσει το σώμα και τις επιθυμίες του ως σήμα (:τάφο) στον Φαίδωνα και να το αντιπαραθέσει στην ψυχή και στον ορθό λόγο, ωστόσο στο Συμπόσιο ο ίδιος ο Σωκράτης θεωρεί το σώμα θεμέλιο των αναβαθμίδων του Ερωτα, στις οποίες περιλαμβάνονται και τα επιτεύγματα του ορθού λόγου.

Καταληκτικό ερώτημα: Ενας πράγματι τόσο αινιγματικός και πολλαπλών -ακόμη και μεταξύ τους αντίθετων- τοποθετήσεων φιλόσοφος, όπως ο Πλάτων, δεν νομιμοποιεί άραγε τη δυνατότητα να φανταστούμε ότι αυτός ο θεωρητικός αρνητής της ποίησης ίσως να είχε στην πράξη γράψει ποιήματα; Αυτήν ακριβώς τη δυνατότητα την καθιστούν απτή τα επιγράμματα τα οποία αποδίδονται στον Πλάτωνα και τα οποία μας προσφέρει η πρόσφατη πολύτιμη έκδοσή τους από τον Γιάννη Δάλλα.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Δήθεν αστυνομικό
Το τερατώδες με ποικίλες μορφές
Η φωνή μιας γυναίκας
Τα παιδιά θέλουν γονείς
Βιβλία σαν τον καθρέφτη του κόσμου
Ενας αυτόπτης μάρτυρας του μεγάλου πολέμου
Τα δημιουργικά πάθη
Εκστρατείες και Ηφαίστεια
Πάντα στην πόλη αυτή θα φτάνεις
Ιστορίες φτιαγμένες από χαρμολύπη
Καλωσόρισμα φθινοπώρου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η περίπτωση του Πλάτωνα
Δήθεν αστυνομικό
Το τερατώδες με ποικίλες μορφές
Η φωνή μιας γυναίκας
Τα παιδιά θέλουν γονείς
Βιβλία σαν τον καθρέφτη του κόσμου
Ενας αυτόπτης μάρτυρας του μεγάλου πολέμου
Τα δημιουργικά πάθη
Εκστρατείες και Ηφαίστεια
Πάντα στην πόλη αυτή θα φτάνεις
Ιστορίες φτιαγμένες από χαρμολύπη
Καλωσόρισμα φθινοπώρου
Συνέντευξη Στέλιος Χαραλαμπόπουλος
Το φανταστικό ταξίδι στην ποίηση του Φερνάντο Πεσσόα και του Κωνσταντίνου Καβάφη
Το βλέμμα του χρόνου
Αδύνατος, με σκούρη γραβάτα
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενας μουσικός μήνας
Θηλυκός ροκ χαμαιλέοντας
Άλλες ειδήσεις
Ο Malcolm Lowry κάτω από το ηφαίστειο