Έντυπη Έκδοση

39ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΒΙΒΛΙΟΥ ΣΤΟ ΖΑΠΠΕΙΟ, 3-19 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ

Φλας μπακ στην 3η Σεπτεμβρίου

Φωτογραφία του Σωτήρη Λάμπρου για την Βιβλιοθήκη Φωτογραφία του Σωτήρη Λάμπρου για την Βιβλιοθήκη Μάριος Μιχαηλίδης

Τα κρόταλα του χρόνου

εκδόσεις Μεταίχμιο, σ. 110, ευρώ 9,04

Εισερχόμενοι αισίως -τρόπος τού λέγειν αισίως- στη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα, ο Μακρυγιάννης ως θέμα μυθιστορήματος δείχνει παρακινδυνευμένο. Τι είδους μυθιστόρημα μπορεί να προκύψει με ένα ιστορικό πρόσωπο, που έχει υποστεί δύο νεκραναστάσεις, όπου η πρώτη, εκείνη του Μεσοπολέμου, το εξύψωσε σε μύθο και η δεύτερη, των αρχών του τρέχοντος αιώνα, το ελεεινολόγησε ως μετριότητα; Ποιος Μακρυγιάννης θα πρωταγωνιστούσε; Ο αγωνιστής της Επανάστασης με την τεσσαρακονταετή στρατιωτική και πολιτική δράση; Ο Μακρυγιάννης ως πρότυπο των φυλετικών αρετών των Ελλήνων; Ή ο Μακρυγιάννης ως ήρωας ενός εθνικιστικού μύθου; Και οι τρεις δείχνουν απευκταίοι. Ο πρώτος, θα οδηγούσε σ' ένα παλαιομοδίτικο ιστορικό μυθιστόρημα, ενώ με τον δεύτερο, ο υποψήφιος συγγραφέας θα διακινδύνευε να χαρακτηριστεί εθνικιστής. Ο τρίτος πάλι, που θα ήταν και ο πλέον ενδεδειγμένος, καθόσον συνάδει με τις τρέχουσες εκτιμήσεις περί του ιστορικού προσώπου, μοιάζει ασύμβατος προς έναν Κύπριο όπως ο Μάριος Μιχαηλίδης. Αν μη τι άλλο, γιατί «ο στρατηγός είχε μεγάλη συμπάθεια στους Κύπριους», όπως αναφέρει ο ίδιος ο συγγραφέας στο μυθιστόρημα που, τελικά, έγραψε. Κι αυτό, κατορθώνοντας να παραμερίσει και τις τρεις αυτές σχηματοποιήσεις του Μακρυγιάννη. Το μυστικό της επιτυχίας του βρίσκεται στο τρίπτυχο των ιδιοτήτων του: Κύπριος - φιλόλογος - ποιητής, που λειτούργησε συντεταγμένα σε αντίστροφη φορά.

Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα της ίδιας έκτασης με το πρώτο πεζογράφημα του Μιχαηλίδη, «Ο Οστεοφύλαξ», που είχε εκδοθεί προ τριετίας και το οποίο ο συγγραφέας δεν προσδιόριζε ειδολογικά. Εκείνο, οι ειδήμονες, με κριτήριο την έκτασή του, το είχαν εντάξει στις νουβέλες. Τελικά, και τα δύο, λόγω του περίτεχνου και πολύπτυχου της δομής τους, συνιστούν μάλλον σύντομα μυθιστορήματα. Στο πρόσφατο, εκτυλίσσονται δύο αφηγήσεις: μία βραδείας εξέλιξης και ποιητικής υφής και μία άλλη, εκτενέστερη και ιστορικής εστίασης. Κατά τις εναλλαγές τους αποκαθίσταται μια σχέση διαδοχής μέσα από τους συνειρμούς ενός αφανούς και παντεπόπτη αφηγητή, καθώς οι υπερκόσμιες σκιές της πρώτης αφήγησης παίρνουν στη δεύτερη την οντότητα ιστορικών και μυθοπλαστικών προσώπων. Τελικά, οι δύο αφηγήσεις συγκλίνουν, συγχωνευόμενες σε μία, η οποία και ανατρέπει, κατά τρόπο απομυθοποιητικό, την υπόσταση αμφοτέρων.

Η πρώτη έχει ως κεντρικό πρόσωπο «έναν αναχωρητή της ζωής», που ζει έγκλειστος σε μια σπηλιά, όπως άλλοτε κάποιοι ασκητές, κυνηγημένος κι αυτός από τις Ερινύες του. Το μέρος προβάλλει απόκοσμο, σαν σύνθεση επιμέρους τοποθεσιών ή και επινοημένων σκηνογραφιών, όπου λαμβάνουν χώρα αλλότριες σκηνές, που παραπέμπουν σε παλαιότερους καιρούς ή και σε εφηβικά αναγνώσματα: μια βραχώδης ακτή, μ' έναν κρυφό κόλπο, όπου αράζουν πλοιάρια με άλμπουρα, λεμβούχους και πολύτιμο φορτίο, μέλαινες φορβάδες ή, κοινώς, φοράδες. Κάπου στο βουνό υπάρχει ένα υψίπεδο, σαν σκηνή θεάτρου ή κινηματογραφικό πλατό, όπου βρίσκεται ένα ιπποφορβείο. Εκεί, καλπάζουν ελεύθερες οι φορβάδες, σαν αμαζόνες, καθώς φέρουν και τα ίδια με εκείνες ονόματα. Από εκεί διακρίνονται αιχμηρές κορυφές απόμακρων λόφων, που η φαντασία τούς δίνει ποικίλες μορφές. Ο «εγκαταλειμμένος και μονήρης» βλέπει σε αυτές την εικόνα «μια ύπτιας γυναίκας με ελαφρώς ανασηκωμένο το αριστερό της γόνατο», ενώ οι φορβάδες ερωτοτροπούν με ένα αγέρωχο άτι, που, σε άλλους χρόνους, θα ανήκε σε βασιλικό ιππικό.

Η εν λόγω αφήγηση είναι ελεγειακής πνοής, με απαστράπτον λεκτικό ποιητικής χροιάς, στο οποίο αφθονούν τα κοσμητικά επίθετα και οι υποβλητικές εικόνες. Αυτός ο τύπος της αφήγησης αναδεικνύει ακατάλυτες καταστάσεις και αρχετυπικούς χαρακτήρες, κινητοποιώντας, αλλά και συντηρώντας διά συνεχών παρεμβολών τη δεύτερη ιστορική αφήγηση, μέχρι εκείνου του καταληκτικού σημείου που θα την αφομοιώσει και θα αποκαλυφθεί το ρηξικέλευθο εύρημα του συγγραφέα. Με ένα ρητορικό ερώτημα, που απορρέει από τον τίτλο του μυθιστορήματος, εισάγεται το κεντρικό πρόσωπο της ιστορικής αφήγησης: «Ποιο φάντασμα άραγε έπιανε να παίξει με τα κρόταλα του χρόνου;». Αυτό είναι ο προπάππος του "αναχωρητή". Ενας ωραίος εύελπις του ιππικού, με βαυαρική στολή, που τον πηγαίνει τέσσερις γενιές πίσω, στο σωτήριον έτος 1843. Συγκεκριμένα, στις παραμονές του Κινήματος της 3ης Σεπτεμβρίου. Ωστόσο, ο Μιχαηλίδης δεν αναφέρεται στην αδυναμία της Ελλάδας να καταβάλει τα τοκοχρεολύσια του δανείου, που είχε πάρει από τις Μεγάλες Δυνάμεις, ούτε στους τρεις πρεσβευτές, Αγγλο, Γάλλο, Ρώσο, που είχαν αναλάβει την εκταμίευση, καταλύοντας την αυτονομία της χώρας. Κι αυτό, παρότι η ολέθρια οικονομική κατάσταση, όχι μόνο επέσπευσε το Κίνημα, αλλά παρουσιάζει και εξαιρετικό ενδιαφέρον, καθώς δείχνει τον αφετηριακό τύπο της σημερινής οικονομικής δυσπραγίας.

Η μυθοπλασία παρακάμπτει την ιστορική αλήθεια. Εκείνο που επιζητεί είναι να αναδείξει το πώς γεννιέται και εξελίσσεται ένας μύθος. Κοινό στοιχείο σε όλες τις σκηνές, ο επιβλητικός, κάποτε και μεγαλοπρεπής, χαρακτήρας τους, ο οποίος τονίζεται και ταυτόχρονα υποσκάπτεται από την ειρωνική χροιά των περιγραφών. Στον προαύλιο χώρο του ναού του Ταξιάρχη, στο Πεδίον του Αρεως, λαμβάνουν χώρα ιππικές επιδείξεις του σώματος των ευέλπιδων. Τις παρακολουθούν ο Οθων και η Αμαλία, ντυμένοι με ελληνικές στολές, όπου η περιγραφή υπαινίσσεται πως δείχνουν πάνω τους σαν μεταμφίεση, οι αυλικοί και πλήθος λαού, που «δοξάζει τον Θεό για τούτη την ευτυχία». Στο παλάτι, τόσο στα βασιλικά δώματα του δευτέρου ορόφου όσο και στη μεγάλη αίθουσα τελετών και στα γραφεία των βαυαρών αυλικών, γίνονται εκδηλώσεις υψίστης σημασίας, όπως η παράσταση ενός αναρχικού πολωνού θεατρίνου ή ένα επίσημο δείπνο, αλλά, ακόμη, συνωμοσίες και ερωτικές συνευρέσεις. Τέλος, «στο περιβολάκι του Μακρυγιάννη», δίπλα στις κολόνες του αρχαίου ναού, αλλά και στον στάβλο με τις αγελάδες, απ' όπου οι «βαλτοί» προμηθεύονταν τις σβουνιές που πετούσαν στον στρατηγό, καταστρώνεται το σχέδιο του Κινήματος.

Τους παρόντες επί σκηνής Βαυαρούς και Ελληνες επισκιάζουν οι Αγγλοι με τους λόγους τους για τους «αφελείς» Ελληνες και τον «γραφικό» στρατηγό τους. Ο Μακρυγιάννης και ο αρχηγός του ιππικού Δημήτριος Καλλέργης αγλαΐζονται και μαζί τους, ο Νικολής Καραχάλιος. Τον επιστρατεύει ο συγγραφέας κι ας απουσιάζει από τα ιστορικά συμβάντα, όπως τουλάχιστον τα κατέγραψε ο Μακρυγιάννης, ως πρωτοπαλίκαρο του Κολοκοτρώνη, για να ανεμίζει τη σημαία τού πρόσφατα θανόντος πολέμαρχου στις προπαρασκευαστικές για το Κίνημα συνάξεις τους. Ενώ σμικρύνονται γελοιογραφικά οι αυλικοί, αλλά και το βασιλικό ζεύγος. Εκείνο, πάντως, που δείχνει ως περιττό καρύκευμα της μυθοπλασίας είναι η αμαύρωση του Οθωνα με νύξεις ομοφυλοφιλίας και ο διασυρμός της Αμαλίας ως νυμφομανούς.

Από την άλλη, χάρη στην ερωτική βουλιμία της Αμαλίας, αναδεικνύεται το ήθος του ευέλπιδος προπάππου, που εγκαταλείπει τους «εξαίσιους βαυαρικούς λειμώνες» για να ακολουθήσει τον προστάτη του Καλλέργη, συντασσόμενος με τους εξεγερμένους. Δίπλα στον νεαρό εύελπι, μια ιδιαίτερη θέση δίνει ο συγγραφέας στον κύπριο γραμματικό της Αυλής, μυημένο στη Φιλική Εταιρεία από το 1819. Ο πάππος του, Αντρέας Μεγαλοστέφανος, ήταν γραμματέας του μεγάλου Δραγουμάνου της Κύπρου Κορνέσιου Χατζηγεωργάκη και συνεργάτης του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού. Χάρη σε αυτόν, ο συγγραφέας έχει την ευκαιρία να ανιστορήσει τη δράση των κυπρίων Φιλικών, τη σχέση τους με τον Υψηλάντη και τις προσπάθειές τους να ενταχθεί και η Κύπρος στον χάρτη της ελλαδικής επικράτειας. Παρ' όλα αυτά, ο Καποδίστριας, κατά τη συνδιάσκεψη του 1828, δεν περιέλαβε τη Μεγαλόνησο στο νέο κράτος, ενώ την ανέφερε στα «διαμελίσματα» της Ελλάδας. Κάπως διαφορετικές εκδοχές δίνουν τα παλαιότερα μυθιστορήματα της Αγγελικής Σμυρλής και του Κυριάκου Παπαδόπουλου, που πλέκονται γύρω από τον Δραγουμάνο Χατζηγεωργάκη και το τραγικό του τέλος.

Πιστεύουμε ότι στο πλαίσιο μιας βιβλιοπαρουσίασης δεν θα πρέπει να αποκαλυφθεί η κατάληξη του μυθιστορήματος, έστω κι αν συνιστά αναπόσπαστο μέρος της όλης σύλληψης. Δείχνει, πάντως, το πώς ο Μακρυγιάννης και ο υπόλοιπος θίασος περνούν από τη μυθοπλασία της λογοτεχνίας στη μυθοπλασία μιας άλλης τέχνης, με εντελώς διαφορετικούς κανόνες.

ΣΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ: ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ο μυθοπλάστης Εντμουντ Κίλι
Ιαπώνων σύνδρομα και ινδάλματα
Η διαπλανητική ρευστότητα μέσα από μια πολιτική αλληγορία
Το βιβλίο, όπως πρέπει να είναι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Φλας μπακ στην 3η Σεπτεμβρίου
Ο μυθοπλάστης Εντμουντ Κίλι
Ιαπώνων σύνδρομα και ινδάλματα
Η διαπλανητική ρευστότητα μέσα από μια πολιτική αλληγορία
Το βιβλίο, όπως πρέπει να είναι
Εικαστικά
Σκηνοθετημένα γλυπτά
Σημειώσεις για τις φωτογραφίες του Νιζίνσκι
Ο Αγγελος Δεληβορριάς στην Κρήτη:
Με συγκρατημένη οργή
Γράμμα από την Θεσσαλονίκη
Ινστιτούτο ομορφιάς
Γράμμα από την Κω
Ντοματοπόλεμος
Από τις 4:00 στις 6:00
Παράδεισος ή Κόλαση
Ο «παράνομος» της μουσικής κάντρι
Άλλες ειδήσεις
Υπόθεση «εξώφυλλο»