Έντυπη Έκδοση

ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ

Υπόθεση «εξώφυλλο»

Ο Νάσος Δετζώρτζης μού μιλούσε, σχεδόν μυθικά, για τους αδελφούς Ταρουσόπουλους στο Φάληρο· ο Κάρολος Τσίζεκ αποκαλυπτικά για το τυπογραφείο του Νικολαΐδη στη Θεσσαλονίκη και πολλοί για τον χαρισματικό Φιλιππόβλαχο και το φιλόξενο στέκι των Κειμένων του στη Μαυρομιχάλη.

Ανέκαθεν με γοήτευαν οι άνθρωποι που φρόντιζαν το κέλυφος των κειμένων, που σχεδίαζαν την εικόνα του λόγου. Σήμερα, που τα βιβλία μιας χρήσεως έχουν εδραιωθεί στη συνείδηση του μέσου αναγνώστη, κάποιοι επιμένουν ακόμη στη χειροτεχνική τυπογραφία ή καλλιέπεια των βιβλίων. Βέβαια υπάρχουν κι αυτοί που διασταυρώνουν δεξιοτεχνικά την παραδοσιακή τυπογραφία με το σύγχρονο ψηφιακό βλέμμα (κάποιοι μάλιστα εξ αυτών δημιουργώντας σχολή ή τεχνοτροπία). Υπάρχουν και οι νεότεροι, που με γούστο και επαγγελματισμό -είτε εργάζονται σε εκδοτικούς οίκους είτε αυτόνομα- εκφράζονται μέσα από μια πιο διεθνή και αδέσμευτη εικαστική γλώσσα. Ειδική κατηγορία αποτελούν οι εικονογράφοι -συνήθως ζωγράφοι-, που μεταφέρουν την αμιγώς εικαστική εμπειρία τους στο «τελάρο» του βιβλίου.

Η παρούσα σειρά φιλοδοξεί να χαρτογραφήσει τάσεις και διαθέσεις του σχεδιασμού αλλά και της εικονογράφησης βιβλίου, όπως αυτές αποτυπώνονται στη βιβλιαγορά μας. Δεκαοχτώ πρόσωπα απαντούν σε άτυπα ερωτήματα, όπως: Η εικόνα προοικονομεί το κείμενο; Το ερμηνεύει; Το σχολιάζει; Ενίοτε αυτονομείται από αυτό; Τελικώς ένα εξώφυλλο λογοδοτεί στον αναγνώστη ή στο κείμενο; Μήπως ύστερα από μια μακρά εικονολατρία εξωφύλλων επιστρέφουμε σε πιο άδειες και σιωπηλές επιφάνειες;

Δεκαοχτώ πρόσωπα που, έτσι κι αλλιώς, αδράχνουν το βλέμμα μας στους πάγκους των βιβλιοπωλείων και διαμορφώνουν την όψη της ανάγνωσης, ανοίγουν σε κοινή θέα το δημιουργικό εργαστήρι τους.

Επιμέλεια Μισέλ Φάις

Ευρηματικά σχεδιασμένα εξώφυλλα, εντυπωσιακά, εμπνευσμένα, ανατρεπτικά, ή εξώφυλλα που αναδεικνύουν το μεγαλείο της απλότητας: όλα τα παραπάνω είναι η αφετηρία της σχέσης τού αναγνώστη με ένα βιβλίο. Σχέση η οποία έχει ξεκινήσει με μια σπαζοκεφαλιά από την πλευρά του γραφίστα: πώς θα προσεγγίσει το κείμενο ώστε να το αποδώσει αισθητικά.

Η πρώτη προσέγγιση του κειμένου γίνεται φυσικά μέσω του τίτλου. Ο τίτλος είναι εκείνο το στοιχείο που καθορίζει την πρώτη εντύπωση σχετικά με το κείμενο, την πλοκή του, τον χαρακτήρα του. Η δεύτερη προσέγγιση αφορά φυσικά τον τρόπο με τον οποίο γράφει ο συγγραφέας και το κοινό στο οποίο απευθύνεται. Η τρίτη προσέγγιση έχει σχέση με το οπισθόφυλλο του βιβλίου και την ιστορία που αυτό διηγείται. Η προσέγγιση αυτή μοιάζει κάποιες φορές με τη δουλειά του σκηνοθέτη, αφού θα πρέπει να απομονωθεί μία χαρακτηριστική σκηνή και να απεικονιστεί.

Πολλές φορές η εικόνα δίνει την εντύπωση ότι θέλει να «κλέψει» κάτι από τη μαγεία του κειμένου. Αλλά για να μη δεσμεύουμε τη φαντασία του αναγνώστη, πρέπει να δίνουμε και κάποια στοιχεία που μπορεί και να μην υπάρχουν στο κείμενο. Με λίγα λόγια, άλλοτε η εικόνα καλείται να σχολιάσει το κείμενο, κι άλλοτε πάλι αυτονομείται από αυτό.

Στην υπόθεση «εξώφυλλο» υπάρχει μια αέναη μάχη ανάμεσα στην αισθητική και στα κελεύσματα της αγοράς. Αλλιώς βλέπει το εξώφυλλο ενός βιβλίου ο γραφίστας, αλλιώς ο υπεύθυνος πωλήσεων και αλλιώς ο αναγνώστης. Πάντα θα υπάρχουν καλά βιβλία που «θάβονται» από το εξώφυλλο, και πάντα θα υπάρχουν εξώφυλλα καλύτερα από το περιεχόμενό τους. Αλλά όπως και να 'χει, οι εκδοτικοί οίκοι πρέπει να βλέπουν τα εξώφυλλα ως επένδυση και όχι ως απλό κόστος.

Σήμερα σαφέστατα τα εξώφυλλα αποζητούν την εικόνα. Είναι λίγοι οι εκδοτικοί οίκοι, κυρίως στη Γαλλία, που αρκούνται σε εξώφυλλα χωρίς εικόνα. Ως δεύτερη τάση θα εντόπιζα την υποχώρηση της ζωγραφικής εικόνας προς όφελος της φωτογραφίας. Επίσης είναι έντονη η προσπάθεια κάποιων εκδοτικών οίκων να φτιάχνουν εξώφυλλα που λειτουργούν ως trade mark των βιβλίων τους, παρ' ότι επίσης εμφανίζεται έντονο το φαινόμενο της «αντιγραφής» στησίματος εξωφύλλων, με αποτέλεσμα να μπερδεύεται ο αναγνώστης για το ποιος εκδοτικός οίκος εκδίδει τι.

Η αισθητική είναι πάντα υποκειμενική υπόθεση. Σκοπός του εξωφύλλου είναι να αιχμαλωτίσει τη ματιά του μεγαλύτερου δυνατού αριθμού αναγνωστών, ή έστω του target group των αναγνωστών στο οποίο απευθύνεται το βιβλίο. Μερικές φορές, όπως στην περίπτωση του νέου βιβλίου της νομπελίστριας Χέρτα Μύλερ, ένα σοβαρό, όχι φλύαρο, εξώφυλλο λειτουργεί καλύτερα από ένα εύκολο και εμπορικό εξώφυλλο.

Υπάρχουν αναμφισβήτητα αναγνώστες που θα προτιμούσαν ένα εξώφυλλο άδειο, μια γυμνή επιφάνεια, παρά μια εικόνα που πιθανώς να μην εκφράζει εντελώς το περιεχόμενο του βιβλίου. Δεν θεωρώ όμως ότι η τάση αυτή είναι πλειοψηφούσα σήμερα στην ελληνική αγορά, ή στις άλλες ευρωπαϊκές αγορές. Να σημειώσουμε επίσης ότι, έτσι κι αλλιώς, ένα μεγάλο μέρος ενημερωμένων συνήθως αναγνωστών αγοράζουν τα βιβλία ενός συγγραφέα, επειδή τους ενδιαφέρει το κείμενό του και όχι το εξώφυλλο του βιβλίου του. Παρ' όλα αυτά, πρέπει να τονίσουμε ότι σήμερα, στην ελληνική αγορά, υπάρχουν πολλά παραδείγματα με γραφίστες, μακετίστες και εικονογράφους που έχουν δώσει εξαιρετικά δείγματα δουλειάς.

Αντώνης Γ. Αγγελάκης

(εκδόσεις Καστανιώτη)

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Εκδόσεις-Εκτυπώσεις
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Φλας μπακ στην 3η Σεπτεμβρίου
Ο μυθοπλάστης Εντμουντ Κίλι
Ιαπώνων σύνδρομα και ινδάλματα
Η διαπλανητική ρευστότητα μέσα από μια πολιτική αλληγορία
Το βιβλίο, όπως πρέπει να είναι
Εικαστικά
Σκηνοθετημένα γλυπτά
Σημειώσεις για τις φωτογραφίες του Νιζίνσκι
Ο Αγγελος Δεληβορριάς στην Κρήτη:
Με συγκρατημένη οργή
Γράμμα από την Θεσσαλονίκη
Ινστιτούτο ομορφιάς
Γράμμα από την Κω
Ντοματοπόλεμος
Από τις 4:00 στις 6:00
Παράδεισος ή Κόλαση
Ο «παράνομος» της μουσικής κάντρι
Άλλες ειδήσεις
Υπόθεση «εξώφυλλο»