Έντυπη Έκδοση

Προς δόξαν της οικογένειας

Φωτογραφία του Αγγελου Μίχα από το φωτογραφικό του άλμπουμ «Closer» Φωτογραφία του Αγγελου Μίχα από το φωτογραφικό του άλμπουμ «Closer» Ισμήνη Καπάνταη

Με θέα τη ζωή

εκδόσεις Καστανιώτη, σ. 223, 16,72 ευρώ

Με αυτό το βιβλίο η Ισμήνη Καπάνταη εγκαταλείπει τον μέχρι σήμερα γνωστό μυθιστορηματικό της κόσμο. Κατά σύμπτωση, συμπληρώνει εφέτος είκοσι χρόνια συγγραφικής παρουσίας και η στροφή της μακράν του κατακτημένου εδάφους θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ρίσκο. Η Καπάνταη, ωστόσο, αποτέλεσε ανέκαθεν ιδιαίτερη περίπτωση στον χώρο της πεζογραφίας. Ξεκίνησε σε ώριμη ηλικία, με κατασταλαγμένο ενδιαφέρον για συγκεκριμένη περίοδο της ελληνικής ιστορίας. Θεματικά κινείται στους περίπου τέσσερις αιώνες που μεσολαβούν από την Αλωση της Πόλης μέχρι την Επανάσταση του 1821. Αν και το '21 μόλις που το αγγίζει σ' ένα από τα πρώτα μυθιστορήματά της. Από αυτήν τη μακριά, αλλά ελλιπώς μελετημένη περίοδο, που ποτέ δεν είλκυσε ιδιαίτερα τους μυθιστοριογράφους, η Καπάνταη άντλησε ουκ ολίγες ιστορίες και θρύλους. Το απόθεμά της θα πρέπει να ήταν μεγάλο, αφού υιοθέτησε εξαρχής αυτό που σήμερα αποκαλούμε επαγγελματικό ρυθμό στην έκδοση των βιβλίων της, γράφοντας συνολικά εφτά μυθιστορήματα κι ένα παιδικό. Το πώς αποφάσισε να καταπιαστεί με τη μυθιστοριογραφία, κυρίως, όμως, το γιατί έδειξε τόση προσήλωση στον ελληνικό κόσμο της Τουρκοκρατίας, εικάζουμε ότι το οφείλει στον σύζυγό της, τον γλύπτη Βάσο Καπάνταη. Αλλωστε, το εξομολογείται εμμέσως και η ίδια στο τρίτο μυθιστόρημά της, «Η ιστορία της Ιόλης», που έγραψε αμέσως μετά τον θάνατό του, στις 18 Δεκεμβρίου 1990. Ο Καπάνταης ήταν «ένας πείσμονας περγαμηνός πρόσφυγας», όπως αποκαλούσε τον εαυτό του, που έστησε στον ελλαδικό χώρο επιβλητικές γλυπτές μορφές στραμμένες προς τις «χαμένες πατρίδες». Μαζί με αυτές, φαίνεται πως ενεποίησε στην Καπάνταη τον ψυχισμό ενός Ιωνα, που ήρθε και έδεσε με το συγγραφικό της ταλέντο.

Οπως και να έχει, εφέτος η Καπάνταη αποπειράται στροφή από το ιστορικής πνοής μυθιστόρημα προς το πιο κοινωνικό και συγχρόνως, από την περίοδο της Τουρκοκρατίας μετατοπίζεται στον 20ό αιώνα. Βεβαίως, προηγήθηκε πέρυσι το ψυχαγωγικό μυθιστόρημα «Κυνική ιστορία». Ομως, εκείνο μπορεί να εκληφθεί και ως μια πρώτη δοκιμαστική απόπειρα, χωρίς ιδιαίτερες αξιώσεις. Από μια άποψη, αυτή η στροφή ίσως να μην είναι και τόσο θεαματική, αφού πάντοτε ενδιαφερόταν για τη μικροϊστορία, παρακάμπτοντας τις ιστορικές προσωπικότητες και τα μείζονα ιστορικά συμβάντα. Την καθημερινή ζωή στους παλαιότερους αιώνες προσπαθούσε να ανασυνθέσει στα ιστορικά της μυθιστορήματα. Αντιστοίχως, στο πρόσφατο, εστιάζοντας, όπως συνηθίζει, στη ζωή μιας γυναίκας, αναπλάθει την καθημερινότητα στη δεκαετία του '30 και στην Κατοχή, αναδεικνύοντας, στη συνέχεια, τις αλλαγές που επήλθαν κατά τη διάρκεια μισού και πλέον αιώνα αστικοποίησης.

Ταυτόχρονα, ακολουθεί την τάση μιας μερίδας ιστορικών να σχεδιάζουν γενεαλογικά δέντρα και να συγκροτούν τα ιστορικά οικογενειών. Στο πρώτο μέρος του μυθιστορήματος παραθέτει εν εκτάσει τη διαδρομή τριών οικογενειών. Των δύο βασικών, δηλαδή του πατέρα και της μητέρας της ηρωίδας, και ακόμη, της πρώτης συζύγου του πατέρα της, που πέθανε νωρίς, αλλά άφησε δύο γιους και μια κουνιάδα ως πρόσθετα μέλη τής μετέπειτα οικογένειάς του. Αυτό το πολυπρόσωπο μυθιστορηματικό σύνολο της δίνει τη δυνατότητα να δείξει και πάλι την εύνοιά της στους Μικρασιάτες. Οταν μοιράζει τους ρόλους, οι ανοιχτόμυαλοι στην Αθήνα του Μεσοπολέμου είναι οι πρόσφυγες και οι πρώτοι ανάμεσά τους κρατάνε από το Αϊβαλί. Χωρίς αυτό να σημαίνει πως οι Ελλαδίτες καταχωρίζονται στους κακούς. Ως μυθιστορηματικοί χαρακτήρες είναι, πάντως, πιο περίπλοκοι σε σχέση με τους άλλους, που προβάλλουν κάπως μονοδιάστατοι.

Ομως, το βασικό αφηγηματικό εγχείρημα τής συγγραφέως είναι το πλάσιμο της ηρωίδας της. Πρόκειται για ένα κορίτσι που γεννιέται στα χρόνια της Κατοχής και αρχικά δείχνει φιλομάθεια, έτσι όπως ρωτάει και ξαναρωτάει τη σημασία μιας λέξης, που τυχαίνει να του εντυπωθεί. Παρ' όλα αυτά, στο σχολείο, εμφανίζει μαθησιακά προβλήματα. Οι γονείς του συμβουλεύονται ειδικούς, μέχρι κι έναν παιδοψυχίατρο, είδος που θα πρέπει να σπάνιζε εκείνα τα χρόνια, όμως η ετυμηγορία ελάχιστα παραλλάσσει. Είναι ένα διαφορετικό παιδί, το οποίο, χωρίς δεύτερη σκέψη, χαρακτηρίζεται προβληματικό. Και ως προβληματικό το μεγαλώνει η οικογένεια: με κατ' οίκον μαθήματα, μ' έναν γάμο που διευκολύνει μια γερή προίκα και αργότερα, όταν ο σύζυγος αποδεικνύεται προικοθήρας, με ένα, κατ' επιταγή της οικογένειας, διαζύγιο. Μέσα από την αφήγηση προβάλλει μια γυναίκα γεμάτη ενοχές, αποκλεισμένη διά βίου στο γυάλινο κλουβί της οικογένειας. Για τις ανάγκες της μυθοπλασίας, παρά την ολοένα και μεγαλύτερη συνειδητοποίηση του εαυτού της, δεν καταφεύγει σε ψυχοθεραπευτή, αλλά μένει παρατηρητής της οικογένειας.

Θα μπορούσε να πει κανείς χονδρικά ότι θέμα του μυθιστορήματος είναι η ιστορία μιας γυναίκας ή και μιας οικογένειας Ωστόσο, εκείνο στο οποίο, ηθελημένα ή όχι, παραπέμπει η Καπάνταη είναι αυτός καθεαυτόν ο θεσμός της οικογένειας. Επιλέγοντας ως ηρωίδα ένα παιδί με ιδιαιτερότητες, δείχνει τον καθοριστικό ρόλο των γονέων και των λοιπών προσώπων που ζουν κάτω από την ίδια στέγη. Με άλλα λόγια, επαναφέρει το ερώτημα κατά πόσο η οικογένεια συνιστά για τα μέλη της σκέπη και καταφύγιο, ή μήπως αποτελεί εστία πλεγμάτων και νευρώσεων, όπως υποστηρίζει η αντιψυχιατρική τού Ρόναλντ Λάινγκ. Η απάντηση δίνεται πλαγίως, μέσα από τις σκέψεις της ηρωίδας, η οποία και συνιστά το μεγάλο ατού του βιβλίου. Ταυτόχρονα, όμως, πιστεύουμε πως αποτέλεσε και παγίδα κατά τη συγγραφή, καθώς στάθηκε, ώς έναν τουλάχιστον βαθμό, δεσμευτική της μυθιστορηματικής μορφής.

Το μυθιστόρημα αποτελείται από τρία, φαινομενικά αυτοτελή, μέρη. Το τρίτο και βασικότερο εμφανίζεται σαν πόνημα της ηρωίδας, που καταγράφει όσα συμβαίνουν, φιλοδοξώντας να δώσει τροφή στους ιστορικούς του μέλλοντος. Η ιδέα υποτίθεται πως της ήρθε όταν έμαθε πως οι ιστορικοί, «Αγγλοι, Γάλλοι, Πορτογάλοι», αναδιφούν σε αρχεία και άσημων οικογενειών για να δημιουργήσουν, συγκολλώντας τις ψηφίδες, το πρόσωπο της άλφα χώρας κατά τον τάδε παρελθόντα αιώνα. Και πράγματι, έτσι παρουσιάζεται το τρίτο μέρος του βιβλίου, όπου η ηρωίδα αφηγείται την ενήλικη ζωή της. Μάλιστα, για να δικαιολογήσει την αυτολεξεί παράθεση των διαλόγων, ισχυρίζεται πως τους στήνει με δικά της λόγια. Τα δύο, όμως, πρώτα μέρη του βιβλίου ξεφεύγουν από αυτήν τη μορφή. Σε αυτά, η αφήγηση είναι στο τρίτο πρόσωπο και παρακολουθεί τις σκέψεις της ηρωίδας. Μοιάζει με εσωτερικό μονόλογο, όπου η συγγραφέας εκμεταλλεύεται τους ελεύθερους συνειρμούς, στους οποίους οδηγεί την ηρωίδα μια λέξη, για να κάνει τις παρελθοντικές αναδρομές. Ενώ υπάρχουν και κεφάλαια στα οποία εγκαταλείπει τον μίτο που της προσφέρει η ηρωίδα της και εμφανίζεται ως παντεπόπτης αφηγητής. Ωστόσο, η εσωτερική συνέπεια της μυθοπλασίας πιστεύουμε ότι θα απαιτούσε μια διαφορετική μορφή.

Πάντως, το μυθιστόρημα ξεκινά με το άνοιγμα της διαθήκης ενός θείου εφοπλιστή και τελειώνει με τα δεσμευτικά επακόλουθα των τελευταίων επιθυμιών του για τα μέλη της οικογένειας. Εκ πρώτης όψεως, τα μυστικά που μπορεί να κρύβει μια διαθήκη είναι ένας τρόπος για να δημιουργηθεί το αναγκαίο, σε κάθε μυθιστόρημα, σασπένς. Ταυτόχρονα, όμως, δίνει την ευκαιρία να σχολιαστεί η τύχη τής άλλοτε ποτέ πατριαρχικής οικογένειας. Το μυθιστόρημα δείχνει την ισχύ της στον Μεσοπόλεμο και στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες. Περιγράφει, στη συνέχεια, την αποδυνάμωσή της, με τη χειραφέτηση των παιδιών, που περιφρονούν την εμπειρία των ηλικιωμένων. Και καταλήγει στην εποχή μετά την κρίση στο Χρηματιστήριο. Τότε η οικογένεια επανασυνδέεται, πειθαρχώντας στις βουλές του νεκρού διαθέτη. Αυτή τη φορά, όμως, όχι λόγω συναισθηματικής και ηθικής υποχρέωσης, αλλά λόγω οικονομικής στενότητας. Εισέρχεται, δηλαδή, ο οικονομικός παράγοντας και ανατρέποντας τους νεωτερισμούς στα οικογενειακά ήθη, λειτουργεί ως στοιχείο ανασυγκόλλησης στα διασκορπισμένα οικογενειακά μέλη. Τελικά, η Καπάνταη κατόρθωσε να κινηθεί και στον 20ό αιώνα με την ίδια ικανότητα που είχε επιδείξει στα ιστορικά της μυθιστορήματα.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ποιητής του παγκόσμιου θεάτρου
Τα θεία δώρα της ζωής
Η από μηχανής φαντασία ή Μούσα
Τα πάντα είναι τραγούδι
Τέσσερις διαφορετικές εκδοχές της ίδιας αθωότητας
Ταξίδι στον χρόνο
Το πρώτο σκαλοπάτι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Προς δόξαν της οικογένειας
Ποιητής του παγκόσμιου θεάτρου
Τα θεία δώρα της ζωής
Η από μηχανής φαντασία ή Μούσα
Τα πάντα είναι τραγούδι
Τέσσερις διαφορετικές εκδοχές της ίδιας αθωότητας
Ταξίδι στον χρόνο
Το πρώτο σκαλοπάτι
Ποίηση
Οταν το ποίημα δεν χάνεται
Συνέντευξη: Τζοάνα Καβένα
Εσωτερικό ταξίδι σε αναζήτηση νοήματος
Ανδρέας Κάλβος
Οταν ο ποιητής έσπειρεν παντού την χαράν με την θλίψη
Από τις 4:00 στις 6:00
Τραγούδια που περιγράφουν ιστορίες
Ο βασιλιάς της 12χορδης κιθάρας
Μουσική
Τα εκ «συρραφής» ρεμπέτικα, των ρεμπέτικων καταγωγή
Μεταφρασμένη λογοτεχνία
Το βάρος και η χάρη των λέξεων
Μετάφραση: μια δημιουργική ανάγνωση
Συνέντευξη: Νίκος Κουνενής
Το γέλιο απάντηση στο γελοίο
Άλλες ειδήσεις
Τηλεφώνημα από την Ανατολική Ακτή των ΗΠΑ
Αντω τι, Μούσα, προς μέσον λάλησον