Έντυπη Έκδοση

Ποιητής του παγκόσμιου θεάτρου

Μπέρτολτ Μπρεχτ

Ποιήματα

δίγλωσση έκδοση

απόδοση: Νίκος Παππάς, Ρίτα-Μπούμη Παππά, Νάντια Βαλαβάνη, Μάριος Πλωρίτης, Οδυσσέας Ελύτης, Πέτρος Μάρκαρης, Μαρία Λουίζα Κωνσταντινίδου, ανθολόγηση: Κώστας Μηλτιάδης

εκδόσεις Κοροντζή, σ. 160, 12 ευρώ

Εσύ που τα πάντα αψήφησες / Ξέρω πόσο το θάνατο φοβήθηκες / Μα πιότερο φοβόσουν / Μιαν ανέντιμη ζωή.

(από το ποίημα «Αντιγόνη», απόδοση: Πέτρος Μάρκαρης, σ. 79)

Σύμφωνα με τον Μάρτιν Εσλιν, «ο Μπρεχτ είναι ποιητής, πριν απ' όλα και πάνω απ' όλα». Ως προλογικό κείμενο αυτού του ανθολόγιου ποιημάτων του Μπέρτολτ Μπρεχτ επιλέχθηκε ορθώς ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Μάρτιν Εσλιν «Ο Μπρεχτ και το έργο του» (σε μετάφραση του Φώντα Κονδύλη). Ο Εσλιν διατείνεται ότι: «Τα θεατρικά έργα του Μπρεχτ μπορείς να τα συζητήσεις και να τα μιμηθείς σαν πρότυπα ενός νέου είδους δραματικής κατασκευής, σκηνικής τεχνικής. Εντούτοις, η βασική τους αξία έγκειται στην ποιητική ιδιότητά τους. Η νέα δραματική σύμβαση που αντιπροσωπεύουν γίνεται αισθητή, πάνω απ' όλα από τη γοητεία της γλώσσας της και το ποιητικό όραμα του κόσμου που μεταδίδει. Χωρίς τη σφραγίδα της μεγαλοσύνης που αποτυπώνει η ποίησή τους, τα έργα αυτά δεν θα μπορούσαν ποτέ να εξασκήσουν μια τέτοια επίδραση. Ούτε καν θα τα πρόσεχε κανείς. Το ίδιο συμβαίνει και με τις ιδέες του Μπρεχτ, σε άλλες περιοχές. Οι ιδέες του αποκτούν μια σπουδαιότητα, μονάχα σαν ιδέες ενός μεγάλου ποιητή» (σσ. 9-10).

Και ο Μπρεχτ είναι βεβαίως ένας μεγάλος, ένας παγκόσμιος ποιητής. Μπόλιασε την ποίηση με τη δραματικότητα των μονολόγων σκηνικών προσώπων που εξιστορούν τα πάθη τους, αυτοσαρκάζονται, ειρωνεύονται και σαρκάζουν τους καταπιεστές τους, και υπερβαίνουν τη μοίρα τους καταγγέλλοντας τους κάθε μορφής δυνάστες. Κι όταν δεν μπορούν να ξεφύγουν από τα δίχτυα που τους κρατούν φυλακισμένους, καταφεύγουν σε ένα ψευδαισθητικό παράλληλο σύμπαν και στο όνειρο, σαν τη «Τζένη των Πειρατών» από την «Οπερα της Πεντάρας». Αλλοτε πάλι μονολογούν διεκτραγωδώντας τη μιζέρια μέσα στην οποία ζουν, όπως η ταλαίπωρη persona στο ποίημα «Σκέψεις που κάνει μια στριπτιζέζ την ώρα που γδύνεται» (σ. 95, σε απόδοση Πέτρου Μάρκαρη): Ξέχασα να πω του γαλατά να μη μου φέρει γάλα. / Οχι, σήμερα δε δείχνω πισινό. / Μονάχα θα τον κουνήσω μια στάλα. / Το φαΐ μού φέρνει αναγούλα στο «Κίτρινο Σκυλί».

Ομως δεν μιλάει πάντα πίσω από προσωπεία ο δραματικός, πολιτικός ποιητής Μπρεχτ. Πολλές φορές επιλέγει την άμεση επίθεση, χρησιμοποιώντας αριστοτεχνικά το στοιχείο της ειρωνείας, όπως στο ποίημα «Η Λύση» (σ. 45, σε απόδοση Μάριου Πλωρίτη): Υστερ' απ' την εξέγερση της 17 του Ιούνη, / ο γραμματέας της Ενωσης Λογοτεχνών / έβαλε και μοιράσανε στη λεωφόρο Στάλιν προκηρύξεις / που λέγανε πως ο λαός / έχασε την εμπιστοσύνη της κυβέρνησης, / και δεν μπορεί να την ξανακερδίσει / παρά μονάχα με διπλή προσπάθεια. Δε θα 'ταν τότε / πιο απλό, η κυβέρνηση/ να διαλύσει το λαό / και να εκλέξει έναν άλλον; Αυτό το «ειρωνικό ποίημα του Μπρεχτ γράφτηκε μετά την εξέγερση που έγινε τον Ιούνιο του 1953 από τους γερμανούς εργάτες ενάντια στο σταλινικό καθεστώς. Η εξέγερση αυτή σαρώθηκε από τα ρωσικά τανκς» (σ. 45).

Ως θεατρικός συγγραφέας, εισηγητής της «αποστασιοποίησης», ο Μπρεχτ δημιουργεί τη δική του ποιητική γλώσσα, η οποία εκτός από την έντονη, προφανή δραματική μονολογικότητα, διακρίνεται από μια επίσης ηθελημένη προφορικότητα, μακριά από στείρους φορμαλισμούς και αισθητικές απόψεις τού είδους «η Τέχνη για την Τέχνη». Παραδείγματος χάριν «Το τραγούδι της σούπας (το τραγούδι της διεξόδου)» καταδεικνύει την κύρια φροντίδα και το μέλημα του ποιητή να μιλήσει όσο γίνεται πιο απλά και άμεσα, για να αγγίξει μάλλον το νοητικό μέρος της συνείδησης του αναγνώστη-θεατή-ακροατή και όχι τόσο να κινητοποιήσει το συναίσθημά του.

Η πολιτική του διάσταση δεν τον εμποδίζει να γίνεται φιλοσοφικός και να στοχάζεται πάνω στα ανθρώπινα, σαν Οιδίποδας στο τρίστρατο, πριν από τον φόνο του πατέρα του, πριν από τη μυθική συνάντησή του με τη Σφίγγα. Στο ποίημα «Το άλλαγμα της ρόδας» (σ. 89, σε απόδοση Μάριου Πλωρίτη), ως άλλος Σοφοκλής, γράφει ο Μπρεχτ: Στης δημοσιάς τον όχθο κάθομαι, / κοιτάω τον οδηγό ν' αλλάζει ρόδα. / Δε μ' αρέσει ο τόπος απ' όπου ήρθα. / Δε μ' αρέσει ο τόπος που πάω. / Γιατί, λοιπόν, βλέπω το άλλαγμα της ρόδας / έτσι ανυπόμονα;

Ο έρωτας και η ερωτική αγάπη δεν απουσιάζουν βεβαίως από το έργο ενός μεγάλου ποιητή. Μόνο που ο πολιτικοποιημένος Μπρεχτ έχει μια δική του αντικομφορμιστική οπτική στο ακανθώδες θέμα της σχέσης των δύο φύλων. Στο ποίημα «Για την παρακμή του έρωτα» (σ. 133) απομυθοποιεί τον αλλοτριωμένο έρωτα των αστών, ενώ στο ποίημα «Αδυναμίες» (σ. 109, σε απόδοση Νάντιας Βαλαβάνη) «ομολογεί» ποιητικώς: Καμιά δεν είχες / Εγώ είχα μία: / Αγάπησα.

Η πρωτοτυπία δεν ήταν ποτέ η πρώτη προτεραιότητα του Μπέρτολτ Μπρεχτ. Δεν διστάζει να «δανειστεί», να διασκευάσει, να μεταγράψει, να αποδομήσει και να ανασυνθέσει το έργο άλλων ποιητών. Δεν διστάζει να συνεργαστεί με άντρες και γυναίκες στη συγγραφή των θεατρικών του έργων, αναφέροντας βεβαίως τα ονόματά τους στο κείμενο. Γι' αυτόν η συγγραφή είναι μάλλον μια υπόθεση κοινωνική και συλλογική, αντίθετα από το ουτοπικό ιδεώδες του ρομαντικού ποιητή και καλλιτέχνη, του αποκομμένου από το κοινωνικό γίγνεσθαι, που εμπνέεται από κάποια «ανώτερη» πηγή, και ως προφήτης (poeta vates, για τους Λατίνους) μεταφράζει τη «θεία» βούληση για τους «πιστούς» του. Στο ποίημα «Στη γέννηση ενός γιου» (Κατά τον κινέζο ποιητή Su Tung-p'ο, 1036-1101) (σ. 81, σε απόδοση Μάριου Πλωρίτη) ο Μπρεχτ δηλώνει στον υπότιτλο την «πηγή» της έμπνευσής του. Για το θέμα αυτό γράφει ο μελετητής Μάρτιν Εσλιν (σ. 16): «Οι διάφορες επιδράσεις που διαμόρφωσαν το έργο του Μπρεχτ σ' ολόκληρη τη ζωή του, και που τις παραδέχεται ανοιχτά, είχαν σαν αναπόφευκτο αποτέλεσμα να τον κατηγορήσουν για λογοκλοπή και έλλειψη πρωτοτυπίας. Στην πραγματικότητα, την πρωτοτυπία του συνιστούσε η διαβολική ικανότητά του ν' απορροφά και ν' αφομοιώνει τα πιο διαφορετικά και φαινομενικά ασυμβίβαστα στοιχεία».

Ο ποιητής για τον Μπρεχτ πρέπει να είναι τεχνίτης, να στηρίζεται στη λογική (και όχι αποκλειστικά στο συναίσθημα) και να καλλιεργεί διαρκώς την επίκτητη δεξιοτεχνία του. Ο Μπρεχτ είναι εικονοκλάστης και ασεβής απέναντι στο ίδιο του το έργο. Ακόμα κι αν δεν μπορούσε να τον κατηγορήσει κανείς για έπαρση, φαίνεται πως δεν τον χαρακτήριζε υπερβολική μετριοφροσύνη. «Ο Lion Feuchtwanger λέει πώς αντιδρούσε συνήθως ο Μπρεχτ στις επικρίσεις, μ' εκείνη την πολύ ανορθόδοξη πολλές φορές χρήση της γραμματικής, με τα λόγια "Ego, poeta Germanus, supra Grammaticos sto". Κι όταν κάποιος, στη διάρκεια της παραμονής του στην Αμερική, με αφορμή την κυριολεκτική απόδοση ενός αγγλικού ιδιωματισμού, του υπέδειξε πως τέτοια φράση δεν υπήρχε στα γερμανικά, ο Μπρεχτ απάντησε: «Πολύ ωραία. Θα υπάρχει απ' αυτή τη στιγμή!»» (από το προλογικό κείμενο του Μάρτιν Εσλιν, σ. 18).

Το βιβλίο αυτό, παρά τα ελάχιστα μεταφραστικά λάθη (π.χ. ο πρώτος στίχος της «στροφής» 6 τής σ. 25), παρά τις «άμουσες» αποδόσεις στίχων (π.χ. το τελευταίο δίστιχο της σ. 39, και η κακόηχη παρήχηση του σίγμα στον τελευταίο στίχο τής σ. 131) και παρά τις όποιες -συνήθεις ή μη- τυπογραφικές αβλεψίες (π.χ. στη σ. 41 «παραληφτεί» αντί «παραλειφθεί» κ.ά.) είναι ένα σημαντικό βοήθημα και εργαλείο για κάθε μελετητή, σπουδαστή ή «επαγγελματία» αναγνώστη, που ενδιαφέρεται για το ποιητικό έργο ενός από τους μεγαλύτερους θεατρικούς συγγραφείς του 20ού αιώνα.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Προς δόξαν της οικογένειας
Τα θεία δώρα της ζωής
Η από μηχανής φαντασία ή Μούσα
Τα πάντα είναι τραγούδι
Τέσσερις διαφορετικές εκδοχές της ίδιας αθωότητας
Ταξίδι στον χρόνο
Το πρώτο σκαλοπάτι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Προς δόξαν της οικογένειας
Ποιητής του παγκόσμιου θεάτρου
Τα θεία δώρα της ζωής
Η από μηχανής φαντασία ή Μούσα
Τα πάντα είναι τραγούδι
Τέσσερις διαφορετικές εκδοχές της ίδιας αθωότητας
Ταξίδι στον χρόνο
Το πρώτο σκαλοπάτι
Ποίηση
Οταν το ποίημα δεν χάνεται
Συνέντευξη: Τζοάνα Καβένα
Εσωτερικό ταξίδι σε αναζήτηση νοήματος
Ανδρέας Κάλβος
Οταν ο ποιητής έσπειρεν παντού την χαράν με την θλίψη
Από τις 4:00 στις 6:00
Τραγούδια που περιγράφουν ιστορίες
Ο βασιλιάς της 12χορδης κιθάρας
Μουσική
Τα εκ «συρραφής» ρεμπέτικα, των ρεμπέτικων καταγωγή
Μεταφρασμένη λογοτεχνία
Το βάρος και η χάρη των λέξεων
Μετάφραση: μια δημιουργική ανάγνωση
Συνέντευξη: Νίκος Κουνενής
Το γέλιο απάντηση στο γελοίο
Άλλες ειδήσεις
Τηλεφώνημα από την Ανατολική Ακτή των ΗΠΑ
Αντω τι, Μούσα, προς μέσον λάλησον