Έντυπη Έκδοση

Εσωτερικό ταξίδι σε αναζήτηση νοήματος

Το νέο μυθιστόρημα της Τζοάνα Καβένα

Ωχρή, με γωνιώδη χαρακτηριστικά, η Τζοάνα Καβένα μοιάζει, σύμφωνα με τους βρετανούς δημοσιογράφους, με τη Βιρτζίνια Γουλφ. Την ενθουσιάζει ο συσχετισμός - όχι μονάχα επειδή «μεγάλωσε με τα βιβλία της Γουλφ», αλλά και γιατί η προδρομική συγγραφέας αποτέλεσε το πρότυπο για τις γυναίκες συγγραφείς που διεκδικούσαν «το δικό τους δωμάτιο».

Η Καβένα είναι μία απ' αυτές - μία από τις ευσυνείδητες «χειρώνακτες του λόγου» που κονταροχτυπήθηκε για χρόνια με τη γραφή, πριν δει το όγδοο (!) μυθιστόρημά της να εκδίδεται επιτέλους, και μάλιστα να αποσπά το έγκυρο βραβείο «Orange». Είχαν βέβαια προηγηθεί το ταξιδιωτικό «Το Μουσείο του πάγου» και πολλές δημοσιεύσεις άρθρων, κριτικών δοκιμίων και σύντομων αφηγημάτων στο «London Review of Books», το «Τ.L.S.», τον «Guardian», τον «Spectator», τον «Observer». Γεννημένη στο Λέστερ, με σπουδές Αγγλικής Λογοτεχνίας στο Μπρίστολ κι ένα διδακτορικό από την Οξφόρδη, η 35χρονη σήμερα Καβένα απολαμβάνει την επιτυχία της ανάμεσα στις κούνιες και τα παιχνίδια των δύο μικρών παιδιών της.

Το μυθιστόρημά της «Η ένδοξη παραίτηση της Ρόζα Λέιν», που μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά σε μετάφραση Αργυρώς Μαντόγλου, από τις εκδόσεις «Μεταίχμιο», παρακολουθεί μια κρίσιμη καμπή στη ζωή μιας νεαρής γυναίκας, την αμφισβήτηση όλων των σταθερών που όριζαν ώς τη στιγμή εκείνη τις επιλογές της, την εγκατάλειψή τους, το βύθισμα στην παραίτηση και την άσκοπη περιπλάνηση, αλλά και τη σταδιακή πνευματική και συναισθηματική ωρίμανση της ηρωίδας και την ανάδυσή της σε μια νέα θετικότητα, απροσδόκητη και λυτρωτική.

Η «Ενδοξη παραίτηση...» είναι το όγδοο μυθιστόρημά σας, αλλά το πρώτο που εκδίδεται. Δυσκολευτήκατε να βρείτε εκδότη για τα προηγούμενα, ή ήσασταν η ίδια διστακτική ως προς την αρτιότητά τους;

ΤΖΟΑΝΑ ΚΑΒΕΝΑ: Ω, οι συγγραφείς διαφέρουν πολύ μεταξύ τους: άλλοι γνωρίζουν τι θέλουν να κάνουν από πολύ νωρίς, άλλοι χρειάζονται χρόνια προκειμένου να αναπτύξουν το προσωπικό τους ύφος. Είμαι πολύ ευχαριστημένη που τελικά το πρώτο μου μυθιστόρημα το οποίο εκδόθηκε ήταν η «Ενδοξη παραίτηση...». Τα μυθιστορήματα που έγραψα ανάμεσα στα 16 και τα 26 μου χρόνια σήμερα τα βλέπω σαν οδόσημα μιας μακράς μαθητείας στη γραφή. Ποτέ δεν παρακολούθησα μαθήματα δημιουργικής γραφής, ποτέ δεν πίστεψα ότι το γράψιμο διδάσκεται· έτσι έπρεπε να μάθω μόνη μου μέσα από δοκιμές και σφάλματα. Τα πρώτα τέσσερα ή πέντε μυθιστορήματα που έγραψα δεν προσπάθησα καν να τα εκδώσω, γιατί γνώριζα πολύ καλά ότι δεν ήταν ολοκληρωμένα έργα, ικανά να διεκδικήσουν ένα ευρύ αναγνωστικό κοινό. Προσπάθησα, βέβαια, να εκδώσω το έκτο και το έβδομό μου βιβλίο, αλλά τελικά μου βγήκε σε καλό που δεν τα κατάφερα.

Νομίζω ότι υπάρχουν πολλές παγίδες για τους νεαρούς, άγνωστους συγγραφείς στον κόσμο των εκδόσεων. Στην εποχή μας δοξολογούμε τη νεότητα, κι έτσι μερικές φορές είναι ευκολότερο να εκδοθεί ένας νέος άγνωστος συγγραφέας απ' ό,τι ένας εξίσου άγνωστος, αλλά μεγαλύτερος σε ηλικία. Εδώ, ωστόσο, ελλοχεύει ο κίνδυνος να δημοσιοποιήσει κανείς πολλά πρώιμα λάθη του. Η μεγάλη επιτυχία σε νεανική ηλικία συνδέεται με γραπτά που εκπέμπουν μια κάπως κίβδηλη λάμψη, αφού τους λείπει το σκοτάδι και το διφορούμενο που θα τα έκανε πραγματικά ενδιαφέροντα. Κατά τη γνώμη μου, είναι πολύ σημαντικό να αποτυγχάνεις μερικές φορές στη ζωή, να μην ακολουθείς συνεχώς μια ανοδική πορεία. Αυτές οι κακές περίοδοι ίσως σε κάνουν καλύτερο συγγραφέα, αν βέβαια καταφέρεις να αναδυθείς και πάλι στην επιφάνεια - συνδέονται με την ελπίδα, όπως χαρακτηριστικά έλεγε ο Μπέκετ, κάθε φορά «να αποτυγχάνεις καλύτερα».

Γράψατε ένα ημιφιλοσοφικό ταξιδιωτικό βιβλίο για την αναζήτηση της Εσχατης Θούλης. Θεωρείτε το ταξίδι ένα είδος εσωτερικής αναζήτησης;

ΤΖ.Κ.: Απολύτως. Το βιβλίο μου για την Εσχατη Θούλη, το «Μουσείο του πάγου», πυροδοτήθηκε από τη λαχτάρα μου να ταξιδέψω προς Βορρά. Δούλευα στο Λονδίνο και ονειρευόμουν να δραπετεύσω από την πόλη και να βρεθώ σ' εκείνες τις αχανείς, σιωπηλές αρκτικές εκτάσεις. Ετσι άρχισα να διαβάζω τις αρχαίες ιστορίες για τον Βορρά και κατάλαβα ότι ήθελα να ταξιδέψω στις χώρες που κάποτε ονομάζονταν Θούλη, ή που είχαν διεκδικήσει αυτόν τον αρχαίο θρύλο και τον είχαν συνδέσει με την ιστορία τους. Ξεκίνησα, βέβαια, με ορισμένες προκατασκευασμένες ιδέες. Είχα στο μυαλό μου την έννοια της καθαρότητας, της αθωότητας, του μεγαλείου - με ενδιέφεραν οι απόμακρες παγωμένες εκτάσεις του Βορρά σαν ένας τόπος αμέτοχος στην τύρβη των ανθρώπινων κοινωνιών. Γνώριζα βέβαια ότι οι τόποι αυτοί είχαν αλλάξει τον 20ό αιώνα, ότι είχαν και αυτοί συρθεί σε πολέμους και γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις. Πυρηνικά υποβρύχια ήταν κρυμμένα κάτω από τον Βόρειο Πόλο, οι Αμερικανοί είχαν χτίσει μια αεροπορική βάση στο βορειότερο μέρος της Γροιλανδίας -την είχαν μάλιστα ονομάσει Αεροπορική Βάση της Θούλης-, οι αρκτικοί ωκεανοί είχαν μολυνθεί με απόβλητα του Νότου και φυσικά υπήρχε ο σοβαρός κίνδυνος της τήξης των πάγων. Ανακάλυψα επίσης ότι η ιδέα μου για την Ιστορία έπασχε - ότι η Αρκτική δεν είχε μπει στον 20ό αιώνα ως ένας τέλειος, αγνός τόπος, απαλλαγμένος από θολούς συμβιβασμούς. Ανακάλυψα ότι οπουδήποτε ζουν και αναπνέουν άνθρωποι υπάρχουν πολυπλοκότητα, απληστία, ωμότητα, ανεξάρτητα από το αυστηρό μεγαλείο των βράχων. Και κατάλαβα ότι αυτή η απλουστευτική αντίθεση ανάμεσα στον Βορρά και τον Νότο ήταν απλώς η τουριστική μου επιθυμία, που δεν είχε σχέση με την πραγματικότητα. Διαπίστωσα, με δυο λόγια, τα όρια των προσδοκιών και των ονείρων μου.

Η Ρόζα Λέιν, η ηρωίδα του μυθιστορήματός σας, εγκαταλείπει δουλειά, σπίτι, σύντροφο και βυθίζεται στην αδράνεια. Μήπως δίνοντας έμφαση στην καθήλωσή της θέλετε να τονίσετε την εσωτερική της αναστάτωση;

ΤΖ.Κ.: Ακριβώς αυτό προσπάθησα να δείξω. Ηθελα να την περιγράψω καθηλωμένη σωματικά, αλλά υπερδραστήρια διανοητικά. Αμφισβητεί τα πάντα, όπως ποτέ δεν είχε αποτολμήσει, αλλά δεν μπορεί να εγκαταλείψει το Λονδίνο, ούτε για να επισκεφτεί μερικούς φίλους στο Lake District. Εχει χάσει την ισορροπία της -πολλή σκέψη, ελάχιστη δράση-, αλλά ταυτόχρονα έχει ακριβέστατη επίγνωση των πραγμάτων γύρω της, των φευγαλέων στοιχείων που παλιότερα αγνοούσε. Πριν, ήταν προσηλωμένη σε στόχους -προώθηση της καριέρας, ένα καλύτερο διαμέρισμα-, σε όλους αυτούς τους μικρούς θριάμβους που συνιστούν τις μικροφιλοδοξίες μας. Ομως τώρα σταματάει, βλέπει τα πάντα διαφορετικά. Απορρίπτει τον παλιό τρόπο σκέψης της και πρέπει να ανακαλύψει έναν καινούριο, που να της ταιριάζει περισσότερο. Πώς όμως; Σε κάθε βήμα ο κόσμος σού πετάει κατάμουτρα τις προσφιλείς του επωδούς -στις διαφημιστικές αφίσες, στο ραδιόφωνο, στην τηλεόραση-, ενώ οι σκέψεις σου είναι τόσο εύθραυστες, ταραγμένες, επισφαλείς... Ετσι αισθάνεται η Ρόζα.

Πιστεύετε ότι μια τέτοια στάση -του παρατηρητή και σχολιαστή της ζωής που απέχει από κάθε δράση- συνιστά μια αντίδραση στον καταναλωτισμό και την αλλοτρίωση που αυτός συνεπάγεται;

ΤΖ.Κ.: Βεβαίως. Δουλεύεις σκληρά, αρκείσαι σε υλικές ανταμοιβές, αλλά κάποια στιγμή αναρωτιέσαι: Αυτό ήθελα πραγματικά; Η Ρόζα παύει να θέλει ό,τι της έχουν υποβάλλει να επιθυμεί· απομακρύνεται απ' όλους τους παλιούς της στόχους. Ομως έχει ζήσει τόσο καιρό μ' αυτές τις δοτές αξίες, ώστε δυσκολεύεται να φέρει στο φως τις δικές της, να ανακαλύψει έναν άλλο τρόπο ζωής που να έχει νόημα για την ίδια. Είναι ένας συνηθισμένος άνθρωπος που επιμένει στο δικαίωμά της να θέτει τα αιώνια ερωτήματα για τη φύση της ευτυχίας, για το τι σημαίνει καλή ζωή. Ομως δεν μπορεί να αποκοπεί από τα πάντα - πρέπει τουλάχιστον να κερδίσει τα προς το ζην. Κι έτσι σιγά σιγά αλλάζει - στο τέλος του βιβλίου είναι εντελώς θετική, επειδή επιτέλους αναλαμβάνει δράση και επιτρέπει στον εαυτό της να ξαναρχίσει.

Τοποθετείτε τη δράση του βιβλίου σας στην καρδιά του Λονδίνου. Είχατε την πρόθεση να κάνετε, έστω και έμμεσα, κριτική στον τρόπο ζωής σε μια μητρόπολη;

ΤΖ.Κ.: Μάλλον ήθελα να αναδείξω κάποιες ανισότητες της ζωής σε μια μεγάλη πόλη. Διάλεξα το δυτικό Λονδίνο ως σκηνικό του βιβλίου -το Νότινγκ Χιλ και το Λαντμπρόουκ Γκρόουβ-, επειδή έζησα εκεί μερικά χρόνια και διαπίστωσα ότι είναι μια γειτονιά με τρομερές κοινωνικές διαφορές - σε λίγων λεπτών απόσταση από τις επαύλεις των πλουσίων, από αυτά τα όμορφα, άσπιλα, λευκά κτήρια, βρίσκονται οι ζοφερές περιοχές, όπου οι φτωχοί και οι λησμονημένοι πραγματικά παλεύουν για την επιβίωση. Η λαμπερή επιφάνεια -ακριβές μπουτίκ, ντελικατέσεν- και το αληθινό της υπογάστριο, η φτώχεια και η απελπισία, συνυπάρχουν σε ένα μόλις τετραγωνικό χιλιόμετρο. Σε μια πόλη σαν το Λονδίνο αρκεί να περιπλανηθείς άσκοπα στους δρόμους, για να νιώσεις την κοινωνική αδικία γύρω σου, τη βαναυσότητά της.

Σε πρώτη ανάγνωση το μυθιστόρημά σας μοιάζει να περιγράφει τη διαδικασία της κατάθλιψης - όμως ο αναγνώστης διαπιστώνει σιγά σιγά ότι αυτή είναι μια πολύ συσταλτική προσέγγιση. Πιστεύετε ότι μια απώλεια (όπως ο θάνατος της μητέρας) μπορεί να οδηγήσει σε μια τόσο σοβαρή κρίση; Τι σκέφτεστε για το πένθος;

ΤΖ.Κ.: Πράγματι, η Ρόζα δεν έχει προσβληθεί από κατάθλιψη, με την παθολογική έννοια του όρου. Είναι τρομερά θλιβερό να χάνεις τη μητέρα σου· κι εκείνη είναι θλιμμένη - μια φυσιολογική ανθρώπινη αντίδραση στην απώλεια όσων αγαπάμε. Νομίζω ότι γύρω από τον θάνατο έχει επικρατήσει μια παράξενη σιωπή, κι έτσι οι άνθρωποι πενθούν εντελώς ιδιωτικά - τουλάχιστον στη Βρετανία. Η Ρόζα ήταν δημοσιογράφος, ένα δημόσιο πρόσωπο που έγραφε για το κοινό - και ξαφνικά ανακαλύπτει ότι της είναι τρομερά δύσκολο να αρθρώσει την προσωπική της εμπειρία θανάτου . Ο θάνατος της μητέρας της είναι ένας καταλύτης - την οδηγεί στη γενική αμφισβήτηση. Είναι σημαντικός για κείνην ασφαλώς συναισθηματικά αλλά και συμβολικά - κι έτσι αποτελεί τέχνασμα της πλοκής. Είχα επίσης κατά νου την ηρωική αναζήτηση, που θα μπορούσε να λειτουργήσει σαν ένα είδος ειρωνικού υπόβαθρου στο βιβλίο: η Ρόζα επιχειρεί τη μικρή της εντελώς αντιηρωική αναζήτηση, που γίνεται για εκείνη τόσο επική όσο και οι άθλοι του Ηρακλή. Ετσι επινόησα τον θάνατο της μητέρας ως το συγκλονιστικό γεγονός που κάνει την ηρωίδα να εγκαταλείψει την προηγούμενη ζωή της, να βγει στην έρημο και να υποστεί μια σειρά από δοκιμασίες.

Θα λέγατε ότι το βιβλίο σας είναι ένα αντεστραμμένο μυθιστόρημα μαθητείας;

ΤΖ.Κ.: Νομίζω ότι αφορά κάποιον που ξηλώνει την προσωπικότητά του, επειδή αντιλαμβάνεται ότι μολονότι επιφανειακά φαίνεται εντελώς συμπαγής, στην πραγματικότητα δεν είναι. Κι έτσι ναι, είναι ένα είδος αντίστροφου bildungsroman -το ξήλωμα της Ρόζα Λέιν-, ακολουθούμενο από τα πρώτα κεφάλαια ενός νέου bildungsroman - όπου η Ρόζα ανασυγκροτείται, μαθαίνει καινούρια πράγματα, αρχίζει να μυείται σε έναν άλλο τρόπο ύπαρξης. Μου αρέσει το ερώτημά σας, γιατί όντως εμπνεύστηκα από πολλά ανάλογα βιβλία - από τον «Ανθρωπο χωρίς ιδιότητες» του Μούζιλ, την «Πείνα» του Χάμσουν, τον «Ξένο» του Καμύ. Μεγάλωσα και παθιάστηκα μ' αυτούς τους συγγραφείς, κι έτσι επιχείρησα να δανειστώ μερικά στοιχεία της δομής των βιβλίων τους.

Εχετε κοινά στοιχεία με τη Ρόζα Λέιν;

ΤΖ.Κ.: Το βιβλίο δεν είναι αυτοβιογραφικό - ποτέ δεν έκανα ό,τι και η Ρόζα, ποτέ δεν αισθάνθηκα να διαλύομαι σε τέτοιο βαθμό ώστε να βυθιστώ σε τέλμα. Επιπλέον, δεν θα μπορούσα να βρεθώ στη θέση της - γιατί ποτέ δεν είχα μια τόσο σταθερή, αξιοζήλευτη δουλειά και μια τόσο λαμπρή σταδιοδρομία. Κατά έναν τρόπο τής προσέδωσα στοιχεία ακριβώς αντίθετα απ' όσα χαρακτηρίζουν τη δική μου ζωή. Μεταξύ 20 και 30 έκανα ψευτοδουλειές, αφοσιωμένη κυρίως στο γράψιμο, ενώ οι φίλες μου διάλεγαν τον δρόμο της καριέρας. Τις θαύμαζα, ώσπου ξαφνικά, γύρω στα 35 τους, πολλές άρχισαν να αναρωτιούνται αν οι δουλειές τους ήταν όντως τόσο ανταποδοτικές, αν πραγματικά τις κάλυπταν. Με εντυπωσίασε το αδιέξοδο στο οποίο τόσο αναπάντεχα αισθάνονταν παγιδευμένες, και θέλησα να γράψω γι' αυτό. Καταλαβαίνω, λοιπόν, τη Ρόζα, την αγωνία της μπροστά στις επιλογές της, την καθήλωσή της - είναι όμως απλώς ένας μυθιστορηματικός χαρακτήρας, όχι το είδωλο ή το ψευδώνυμό μου.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Προς δόξαν της οικογένειας
Ποιητής του παγκόσμιου θεάτρου
Τα θεία δώρα της ζωής
Η από μηχανής φαντασία ή Μούσα
Τα πάντα είναι τραγούδι
Τέσσερις διαφορετικές εκδοχές της ίδιας αθωότητας
Ταξίδι στον χρόνο
Το πρώτο σκαλοπάτι
Ποίηση
Οταν το ποίημα δεν χάνεται
Συνέντευξη: Τζοάνα Καβένα
Εσωτερικό ταξίδι σε αναζήτηση νοήματος
Ανδρέας Κάλβος
Οταν ο ποιητής έσπειρεν παντού την χαράν με την θλίψη
Από τις 4:00 στις 6:00
Τραγούδια που περιγράφουν ιστορίες
Ο βασιλιάς της 12χορδης κιθάρας
Μουσική
Τα εκ «συρραφής» ρεμπέτικα, των ρεμπέτικων καταγωγή
Μεταφρασμένη λογοτεχνία
Το βάρος και η χάρη των λέξεων
Μετάφραση: μια δημιουργική ανάγνωση
Συνέντευξη: Νίκος Κουνενής
Το γέλιο απάντηση στο γελοίο
Άλλες ειδήσεις
Τηλεφώνημα από την Ανατολική Ακτή των ΗΠΑ
Αντω τι, Μούσα, προς μέσον λάλησον