Έντυπη Έκδοση

Τα πάντα είναι τραγούδι

Maria Angels Anglada

Το βιολί του Αουσβιτς

μτφρ.: Κλαίτη Σωτηριάδου

εκδόσεις Κονιδάρη, σ. 188, 16 ευρώ

Οχι, δεν ήταν αλήθεια, -έτσι δεν είναι, Ντάνιελ;- πως η μουσική εξημερώνει τα θηρία. Ομως, τελικά, τα πάντα είναι τραγούδι... (σ. 188)

Ετσι τελειώνει το αριστουργηματικό, καταπληκτικό μυθιστόρημα της Καταλανής Μαρία Αντζελς Ανγλάδα (1930-1999), μεταφρασμένο στα ελληνικά από την Κλαίτη Σωτηριάδου, με έναν κατατοπιστικό πρόλογο από τον Εουζέμπι Αγιένσα, διευθυντή του Ινστιτούτου Θερβάντες της Αθήνας, που είναι και υπεύθυνος της έκδοσης των Απάντων της. Η σπουδαιότερη ίσως εκπρόσωπος της καταλανικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, λάτρευε τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, αφού είχε σπουδάσει Κλασική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης. Ενα της μυθιστόρημα με τίτλο «Σανδάλια από αφρό» (1985) εκτυλίσσεται στην ελληνιστική Ελλάδα (σ. 13). Ενα από τα πιο συχνά θέματα στα έργα της είναι η «καταγγελία της αδικίας» (σ. 15). Στο «Βιολί του Αουσβιτς», που γνώρισε μεγάλη επιτυχία και μεταφράστηκε σε δώδεκα γλώσσες, «το σκηνικό είναι ένα ζοφερό στρατόπεδο συγκεντρώσεως του Τρίτου Ράιχ, στο οποίο ένας Εβραίος, κατασκευαστής εγχόρδων, προκειμένου να σωθεί, πρέπει να κατασκευάσει, σε συγκεκριμένο χρόνο που ο ίδιος δεν γνωρίζει, ένα βιολί που να ηχεί όπως ένα Στραντιβάριους» (σ. 17). Αυτός ο luthier (λουτιέ) δεν έχει να αντιπαλέψει μόνο τη σκληρότητα του ξύλου που χρησιμοποιεί ως πρώτο υλικό για να φτιάξει το πιο γλυκόλαλο βιολί που κατασκευάστηκε ποτέ σε συνθήκες αιχμαλωσίας, αλλά και τις καθημερινές ταπεινώσεις, την απ-ανθρωποποίηση στην οποία τους οδηγούν οι φιλόμουσοι, κατά τ' άλλα, δεσμοφύλακές τους. Η πείνα, η στέρηση βασικών ανθρώπινων αγαθών, όπως ο ύπνος, η διαρκής αντιπαλότητα του ενστίκτου της αυτοσυντήρησης με το πανίσχυρο ένστικτο της αυτοκαταστροφής, η παράνοια των έκφυλων ναζιστών, η νοσταλγία της γυναίκας και της σπιτικής ζεστασιάς, όλα αυτά συμπλέκονται σε ένα κουβάρι που μόνο μία υπέρβαση της ζωής από την Τέχνη μπορεί να λύσει. Ο ταλαίπωρος έγκλειστος πρέπει να λησμονήσει τους πόνους στα χέρια, στο στομάχι, σε όλο του το κορμί, από τις βουρδουλιές και τις ταπεινώσεις, και να αρθεί πάνω από τη μίζερη πραγματικότητα, στις πλαγιές του μυθικού Παρνασσού, όπου οι Μούσες και οι Χάριτες τον συντροφεύουν, του τραγουδούν και του χορεύουν, για να τον εμπνεύσουν και να τον βοηθήσουν να φέρει σε πέρας την παραγγελία του αρχιβασανιστή, του Τέρατος. Οπως στους άθλους του Ηρακλή, και στα παραμύθια με τους δράκους και τα φυλακισμένα φτωχά ανθρώπινα όντα, μόνο το Εργο μπορεί να χαρίσει στον βασανισμένο την πολυπόθητη Ελευθερία, τη Ζωή και όλα τα αγαθά που αυτή συνεπάγεται. Βοηθός του κατασκευαστή εγχόρδων σε αυτή την απέλπιδα προσπάθεια, ο βιολιστής, που θα δοκιμάσει το καινούριο όργανο ενώπιον απεχθούς ακροατηρίου, των ναζί και των φιλοναζιστών. Ενας φιλεύσπλαχνος συνεργάτης των ναζί θα βοηθήσει τον βιρτουόζο βιολιστή να ξεφύγει από τη φρίκη του στρατοπέδου, όχι όμως και τον ταλαίπωρο «λουτιέ». Χρόνια μετά τη δίκη της Νυρεμβέργης και την καταδίκη σε θάνατο των ναζί εγκληματιών πολέμου ο βιολιστής θα συναντήσει την υιοθετημένη κόρη του ανθρώπου που ολοκλήρωσε τον άθλο να κατασκευάσει σε συνθήκες αιχμαλωσίας ένα βιολί που να ηχεί σαν Στραντιβάριους και θα μάθει τα νέα του.

Η Μαρία Αντζελς Ανγλάδα είναι μάστορας του Λόγου. Κατέχει μια γερή φιλολογική αρματωσιά που της επιτρέπει να ονομάζει Αχέροντα το ποτάμι έξω από το απεχθές στρατόπεδο συγκέντρωσης. Κατέχει άριστα την τέχνη της μεταφοράς: Οπως ένα υπερβολικά μακρύ πανωφόρι που σέρνεται καταγής, έτσι πέρασαν αργά οι ώρες εκείνης της μέρας (σ. 82). Με λιτά μέσα και ελάχιστα επίθετα επιτυγχάνει να μεταφέρει τον αναγνώστη στην ασφυκτική ατμόσφαιρα ενός κολαστηρίου. Διαλέγει προσεκτικά τις λέξεις: ζήτησε από τον Θεό της σιωπής να εγκριθεί η εργασία του (σ. 77). Μέσα σε τρεις λέξεις («Θεός της σιωπής») εκφράζεται το άρρητο παράπονο του ταλαίπωρου Εβραίου: «Ιλί ιλί λαμά σαβαχθανί». Η συγγραφέας δεν αναλίσκει πολλές σταγόνες μελανιού ούτε ολόκληρες δεσμίδες χαρτιού για να εκφράσει την αίσθηση εγκατάλειψης του όντος από τον Δημιουργό του. Φιλοσοφεί σαν να περπατάει: Εδώ και μερικές μέρες είχε την έντονη εντύπωση πως όλα όσα του συνέβαιναν ήταν σαν ένα παιχνίδι (σ. 127). Για κάθε μία από αυτές τις φράσεις θα μπορούσαν να γραφούν δοκίμια επί δοκιμίων: Εμεινε ατέλειωτους μήνες εκεί μέσα, λες και ταλαντευόταν ανάμεσα στο να ζήσει ή να πεθάνει, στο σταυροδρόμι των δύο δρόμων (σ. 186). Αυτή η έκφραση στα ελληνικά δεν είναι και τόσο πετυχημένη. Ούτε άλλωστε και η επόμενη φράση ευτύχησε στη μετάφρασή της: Οι μέρες ήταν σαν χρόνια και οι μήνες σαν μέρες, όλα θάμπωναν σαν σε μια θολή ταινία (σ. 104). Θα μπορούσε άνετα να αποφευχθεί η κακόηχη παρήχηση του σίγμα, και να διορθωθεί ως εξής: Οι μέρες κυλούσαν σαν χρόνια και οι μήνες σαν ημέρες, όλα θάμπωναν όπως σε μια θολή ταινία. Επίσης, υπάρχει μια φράση στη σελίδα 65 που δεν βγάζει νόημα αν δεν προστεθούν μία λέξη («που») και δύο σημεία στίξης: Μου διέθεσαν τέσσερις γυναίκες για να ανακτήσουν τη θερμοκρασία τους οι κρατούμενοι[,] μέσω της ζωικής θερμότητας[, που] προέρχονταν από το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Ράβενσμπρυκ. Ομως, ας μη μεμψιμοιρούμε. Το τέλειο είναι εχθρός του καλού. Ενα βιβλίο που αξίζει να μελετηθεί.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Προς δόξαν της οικογένειας
Ποιητής του παγκόσμιου θεάτρου
Τα θεία δώρα της ζωής
Η από μηχανής φαντασία ή Μούσα
Τέσσερις διαφορετικές εκδοχές της ίδιας αθωότητας
Ταξίδι στον χρόνο
Το πρώτο σκαλοπάτι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Προς δόξαν της οικογένειας
Ποιητής του παγκόσμιου θεάτρου
Τα θεία δώρα της ζωής
Η από μηχανής φαντασία ή Μούσα
Τα πάντα είναι τραγούδι
Τέσσερις διαφορετικές εκδοχές της ίδιας αθωότητας
Ταξίδι στον χρόνο
Το πρώτο σκαλοπάτι
Ποίηση
Οταν το ποίημα δεν χάνεται
Συνέντευξη: Τζοάνα Καβένα
Εσωτερικό ταξίδι σε αναζήτηση νοήματος
Ανδρέας Κάλβος
Οταν ο ποιητής έσπειρεν παντού την χαράν με την θλίψη
Από τις 4:00 στις 6:00
Τραγούδια που περιγράφουν ιστορίες
Ο βασιλιάς της 12χορδης κιθάρας
Μουσική
Τα εκ «συρραφής» ρεμπέτικα, των ρεμπέτικων καταγωγή
Μεταφρασμένη λογοτεχνία
Το βάρος και η χάρη των λέξεων
Μετάφραση: μια δημιουργική ανάγνωση
Συνέντευξη: Νίκος Κουνενής
Το γέλιο απάντηση στο γελοίο
Άλλες ειδήσεις
Τηλεφώνημα από την Ανατολική Ακτή των ΗΠΑ
Αντω τι, Μούσα, προς μέσον λάλησον