Έντυπη Έκδοση

Φόνος με σκηνοθεσία μυστηρίου σε κλειστές πόρτες

Μάνθος Σκαργιώτης

Ενα κλειδί, τρεις πόρτες

εκδόσεις Μεταίχμιο, σ. 302, ευρώ 16,16

Το μυθιστόρημα αφηγείται τις συνέπειες ενός οικογενειακού φόνου. Εστιάζει στις ενοχές και τους ενόχους, που επιδιώκουν την «αθώωσή» τους με την απόκρυψη του εγκλήματος.

Ο συγγραφέας ξεκινά με μια σκηνοθεσία μυστηρίου. Με την εμφάνιση ενός ξενιτεμένου στη Γερμανία, που επιστρέφει να ξεκαθαρίσει παλιούς λογαριασμούς με τον αδελφό του, βουλευτή τώρα, που απολαμβάνει γενικής εκτίμησης για την αντιστασιακή δράση -του ίδιου και της οικογένειάς του, κατά τη δικτατορία-, αλλά και οικονομικά ισχυρού, που κατοικεί με την οικογένειά του (σύζυγο, κόρη και τη γριά μάνα) σε βίλα στην Εκάλη. Από την πρώτη στιγμή, η παρουσία του αδελφού λειτουργεί στην αφήγηση ως το προμήνυμα ενός πανικού και μιας απειλής για ολοσχερή καταστροφή της ζωής τού πολιτικού. Ομως η ίδια η πραγματικότητα, καθώς λίγο λίγο απλώνεται μπροστά μας, μεγαλώνει τον κύκλο του πανικού, εμπλέκει περισσότερα πρόσωπα, διευρύνεται η έκταση της απειλής και φτάνει να αγκαλιάζει ολόκληρο το πολιτικό και κοινωνικό σύστημα της Μεταπολίτευσης, δεμένο και αυτό στον κόμπο των οικογενειακών ενοχών, αφού, θεμελιωμένο καθώς είναι σε μια κατασκευασμένη δημοκρατικότητα, αναγκάζεται, στην πορεία, να αποκρύπτει σκοπιμότητες, να προβαίνει σε επιλογές που σκοπό έχουν να κάνουν ισχυρά τα πρόσωπα, τις οικογένειες, τους φίλους και τους κοινωνικούς συμμάχους. Ο κόμπος που γίνεται κουβάρι εμπλέκει, με κέντρο μια οικογένεια και γύρω της, σε ομόκεντρους κύκλους, ολόκληρη τη Μεταπολίτευση και κυρίως το σύστημα εκείνο που είχε την πολιτική διακυβέρνηση και την κοινωνική ισχύ. Κι όλα αυτά με τη γλώσσα την καλλιτεχνική και με την ατμόσφαιρα την τραγική, που μας δίνει την εντύπωση ότι βγαίνει από την ίδια την πηγή του αρχαίου τραγικού.

Εχουμε έτσι μια αιματηρή οικογενειακή ιστορία που η ζωή της μοιάζει σε πολλά με τη ζωή σύγχρονων Ατρειδών: φονικά, εκδίκηση, εξαφάνιση και επιστροφή, με σκοπό την αποκατάσταση της αλήθειας, αλλά με μέσα που προκαλούν νέα εγκλήματα, χαμένες ταυτότητες και χαμένες ζωές που εξαργυρώνουν τον νομικό τους θάνατο με την καταστροφή, απόλυτα διαρρηγμένοι δεσμοί, καθώς πνίγηκαν βουτηγμένοι μέσα στο πατρικό αίμα. Ομως πάνω από αυτά υπάρχει και ακόμη μία, υψηλότερη, βαθμίδα, υπάρχει μια μείζων τραγικότητα, που περιβάλλει τον αρχικό τραγικό κύκλο, σαν ένα αδυσώπητο εκκρεμές, όπως και στο αρχαίο δράμα: το εκκρεμές του δίκιου και του άδικου, του αθώου και του ενόχου. Την απάντηση τη δίνει αυτός που κρίνει. Ανάλογα αν είναι ο θεός ή ο άνθρωπος, το προσωπικό συμφέρον ή το κοινό αίσθημα του ηθικά ορθού. Το εκκρεμές δεν σταματά την κίνησή του και μετά το τέλος του μυθιστορήματος. Κι αυτό μας ακολουθεί, που σημαίνει ότι η ανάγνωση του μυθιστορήματος λειτουργεί όπως οφείλει να κάνει η τέχνη: να ανοίγει την αίσθησή μας, να μας μεγαλώνει το πεδίο της ζωής όπου μπορεί να κινείται η σκέψη, να νιώθουμε τον ίλιγγο όταν η ζωή αναμετράται με όρια.

Το κοινωνικό υλικό του μυθιστορήματος είναι η άλλη όψη της πεζογραφίας της νοσταλγίας του γενέθλιου τόπου. Ο Μάνθος Σκαργιώτης ανοίγει τα τεφτέρια των εγκλημάτων και των ενοχών μιας καθυστερημένης ελληνικής επαρχίας, στις δεκαετίες μετά τον Εμφύλιο, με τις αδυσώπητες ιεραρχίες της, που καταδυναστεύουν τη ζωή, το δίκιο και την ηθική τάξη.

Στο Ενα κλειδί, τρεις πόρτες έχουμε μια πατροκτονία, μέσα στο πλαίσιο της αυτοδικίας που υιοθετούν κοινωνίες ενοχικές, όπως στα ελληνικά -και όχι μόνο- χωριά, και κοινωνίες αδιέξοδες, μέσα στα πλεγματικά δεσμά ενός αυταρχικού και ανελέητου ηθικού κανόνα.

Ο φόνος του σκληρού πατέρα από την ίδια την οικογένειά του -με αυτουργούς τους τρεις γιους, ηθικό αυτουργό τη μάνα και «συμπαραστάτες» τις αδελφές- είναι το κέντρο του λαβύρινθου, που περιπλέκει και στροβιλίζει σαν δίνη τις ζωές, που κουβαλούν τον λαβύρινθο μέσα τους. Η λακανική ερμηνεία δεν φτάνει να εξηγήσει τις καταβολές της πατροκτονίας, γιατί πρέπει να φωτιστεί με την ίδια ένταση ένας λαβύρινθος απωθημένων αισθημάτων εχθρότητας και ανταγωνισμού, διεκδίκησης και ενοχών, που ενσωματώνει μνήμες μητριαρχικές, ανταγωνισμού των φύλων, συμπλεγματικών σχέσεων μέσα στην οικογένεια (οιδιπόδειο, σύμπλεγμα Ηλέκτρας).

Η πορεία της αφήγησης μας φέρνει διαρκώς μπροστά από κλειστές πόρτες - μυστικές ζωές που ανοίγουν με ειδικά κλειδιά, αλλά χωρίς τελειωμό. Κάθε σελίδα και μια μυστική κάμαρη ανοίγει. Σε αυτό συμβάλλει και η αστυνομική πλοκή, όπως και οι διαφορετικές οπτικές γωνίες, ανάλογα με το ποιος αφηγείται το ίδιο γεγονός, στο πρώτο μέρος, με αποτέλεσμα να ισχυροποιείται ο λαβύρινθος της αλήθειας. Και μόνο στο τέλος του μυθιστορήματος η μάνα ξετυλίγει το κουβάρι των ενοχών. Η μάνα είναι μεν το κυρίως κλειδί, το καταλυτικό, αλλά αμφίβολο αν είναι και της κάθαρσης. Αποκαλύπτεται μια μάνα Κλυταιμνήστρα και Ηλέκτρα μαζί, να υπαγορεύει στον Αίγισθο/Ορέστη τον φόνο του τύραννου συζύγου και πατέρα. Η μάνα αποφασίζει να αφήσει το «κλειδί» στον γιο της τον Παύλο, μοναδικό επιζώντα από τους τρεις γιους της, αλλά όχι και και στις θυγατέρες της, πράγμα που σημαίνει ότι και στο διηνεκές το «μυστικό» (η τραγική μοίρα) δεν φεύγει απόλυτα από την οικογένεια.

Το τραγικό πραγματικά καιροφυλακτεί και φαίνεται πως ποτέ δεν επέρχεται πλήρως η κάθαρση. Στο τελευταίο κεφάλαιο υπάρχει ένα κλίμα κάθαρσης, ως η προσπάθεια να φτιαχτεί μια ψυχική σχέση ανάμεσα στους εναπομείναντες της οικογένειας. Από την αρχή του κεφαλαίου έχουμε την εντύπωση μιας «λύσης», έστω και ανάπηρης και με πολλά θύματα, όπου, επιτέλους, κάποια ηρεμία θα επικρατήσει. Κι εκεί που όλα φαίνεται να πηγαίνουν προς την κάθαρση και οι γιορτινές τελετές να ξορκίζουν το αίμα που χύθηκε, εμφιλοχωρεί στην αφήγηση μια ανυποψίαστης σημασίας αναφορά, που όμως είναι ακόμη μία κλειστή πόρτα που χρειάζεται το κλειδί της. Είναι ένα άνοιγμα που μας φέρνει στην έξοδο του μυθιστορήματος, στην τελευταία του σελίδα, τη σ. 300, όπου εκεί μας δίνει το καίριο κομμάτι για το παζλ της νύχτας του φόνου: έναν μάρτυρα, άγνωστο σε όλους, και θα παραμείνει τέτοιος και μετά το τέλος του μυθιστορήματος. Γίνεται γνωστός μόνο στους αναγνώστες. Το αποτέλεσμα για τα κύρια πρόσωπα του δράματος είναι να παραμείνουν εγκλωβισμένα μέσα στον κύκλο της τραγικής ειρωνείας, καθώς αγνοούν τον «μάρτυρα» και νομίζουν πως οι ίδιοι είναι οι μόνοι κάτοχοι του μυστικού. Αυτό σημαίνει πως το κλειδί χάθηκε για πάντα. Είναι αλλού. Το κρατά ο περιθωριακός και αΐσκιωτος του χωριού, ένα «κάθαρμα».

Ο Μάνθος Σκαργιώτης ξέρει να αφηγείται και να κατασκευάζει μια πλοκή. Καταφέρνει, επίσης, με τις ιστορίες του παλιού χρόνου, να δείχνει τα θεμέλια του τώρα. Και αυτό δίνει μεγαλύτερο ενδιαφέρον στα κείμενά του. Μάλιστα, στο δικό μας σήμερα, της πολύμορφης κρίσης, θα έλεγε κανείς ότι το μυθιστόρημα εκφράζει την ανήσυχη συνείδηση των ημερών μας, που αφυπνίζεται και θέλει να δει με τόλμη τα λάθη στις καλά σχεδιασμένες προσωπικές και συλλογικές σκοπιμότητες. Πολιτική, Αστυνομία, Εκκλησία, Τύπος, ένα δίχτυ που μπλέκεται με το οικογενειακό έγκλημα, που το προστατεύει για να επιβιώσει ολόκληρο το σύστημα των προσώπων, των σχέσεων και της εξουσίας τους. Το μυθιστόρημα μπορεί να αναχθεί σε ολόκληρη τη μεταπολιτευτική πολιτική σκηνή, στις εξουσίες και τις προσωπικές σταδιοδρομίες, που ξεκίνησαν από μια απάτη, από τον πολιτικό και οικονομικό υπολογισμό, που πορεύτηκαν με καλά κρυμμένα μυστικά, για να προστατέψουν τις καριέρες, τα πλούτη, τη δημόσια εικόνα.

Το σήμερα δίνει μια διάσταση που ίσως και ο ίδιος ο συγγραφέας δεν υπολόγιζε όταν έγραφε το έργο του. Τη διάσταση του διαλόγου, την ανάγκη να δούμε κατάματα τα πράγματα. Και αυτό, όχι μέσα από μια πολιτική μπροσούρα, αλλά από ένα έργο του λογοτεχνικού μας πολιτισμού.

Γεωργία Λαδογιάννη, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Στον παράδεισο της παιδικής ηλικίας
Η ποινή της γραφής
Η ευτυχία βλάπτει....
Φωτογραφίες και κούκλα
Από την αρχαία Ρώμη στην Αλγερία
Ελληνισμός στα ξένα
Με τα εύρετρα της ποιητικής τέχνης για κτερίσματα από άλλες εποχές
Η συμπόρευση των μοναχικών ποιητών
Η αδύνατη απόλαυση
Με το ρεύμα της τραγωδίας ενός μυθιστορήματος
Στίχοι στη συνεχή ροή του χρόνου στη θάλασσα
Μια λεπτή ισορροπία για συναισθηματικές εντάσεις
Με το όνομα καθαρά στην ταυτότητα: Σκύλος
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Στον παράδεισο της παιδικής ηλικίας
Η ποινή της γραφής
Η ευτυχία βλάπτει....
Φωτογραφίες και κούκλα
Από την αρχαία Ρώμη στην Αλγερία
Ελληνισμός στα ξένα
Φόνος με σκηνοθεσία μυστηρίου σε κλειστές πόρτες
Με τα εύρετρα της ποιητικής τέχνης για κτερίσματα από άλλες εποχές
Η συμπόρευση των μοναχικών ποιητών
Η αδύνατη απόλαυση
Με το ρεύμα της τραγωδίας ενός μυθιστορήματος
Στίχοι στη συνεχή ροή του χρόνου στη θάλασσα
Μια λεπτή ισορροπία για συναισθηματικές εντάσεις
Με το όνομα καθαρά στην ταυτότητα: Σκύλος
Από τις 4:00 στις 6:00
Αστραπές και κεραυνοί στο τραγούδι
Δεν έχει μόνο ωραίο πρόσωπο...
Η τρίτη ανάγνωση
Μια θέση στο Δημόσιο
Άλλες ειδήσεις
Ο Μάνος Χατζιδάκις μαγικά στον Πειραιά
Να ανατινάξουμε στ' αλήθεια τον Παρθενώνα;
Αυθεντική και δήθεν λογοτεχνία