Έντυπη Έκδοση

Οταν σαλπάρισε ο «Μέγας Ανατολικός»

Είκοσι χρόνια από την έκδοση του ερωτογραφήματος του Ανδρέα Εμπειρίκου

«Από τα λίγα πολύτομα βιβλία που έχω διαβάσει τα τελευταία χρόνια, είναι ο «Μέγας Ανατολικός» του Ανδρέα Εμπειρίκου -και τους οχτώ τόμους- επειδή συμβαίνει να είμαι και λάτρης της καθαρεύουσας», έλεγα τις προάλλες στον Παντελή Μπουκάλα. «Τι να πω εγώ που, ως διορθωτής, το διάβασα τρεις φορές!», αντέτεινε ο γνωστός, εκτός από δημοσιογράφος και ποιητής, και ως βασικός διορθωτής των εκδόσεων «Αγρα», που εξέδωσε το εν λόγω βιβλίο.

Πραγματικός άθλος, αφού οι οχτώ τόμοι κάνουν συνολικά 2.114 σελίδες, συν 40 το Επίμετρο και τα Επιλεγόμενα του Γιώργη Γιατρομανωλάκη, που είχε τη φιλολογική επιμέλεια - άλλος άθλος.

Ο «Μέγας Ανατολικός» κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 1990, παραμονές Χριστουγέννων. Ηγουν πριν από είκοσι ακριβώς χρόνια - δεκαπέντε μετά τον θάνατο του Εμπειρίκου (1901-1975). Η δε έκδοσή του αποτέλεσε έκπληξη καθώς εμφάνιζε μια άλλη, άγνωστη στο αναγνωστικό κοινό, πτυχή του ποιητή της «Υψικαμίνου» και της «Ενδοχώρας» - του χαρακτηριζόμενου ως κύριου εισηγητή του υπερρεαλιστικού κινήματος στην Ελλάδα.

Ανάμικτες αντιδράσεις

Η κυκλοφορία του υπήρξε αναμφισβήτητα το σημαντικότερο λογοτεχνικό γεγονός της χρονιάς και καλύφθηκε αρκούντως όχι μόνο από τα ελληνικά αλλά και τα διεθνή ΜΜΕ, προκαλώντας ανάμικτα αισθήματα σε επαΐοντες και απλό αναγνωστικό κοινό. «Σε χρόνο ρεκόρ 10 ημερών εξαντλήθηκαν οι 11.000 τόμοι της α' έκδοσης και όσοι δεν το έχουν στα χέρια τους σπεύδουν να το δανειστούν ή να το διαβάσουν από κοινού με φίλους ή γνωστούς», γράφει η Μικέλα Χαρτουλάρη («Τα Νέα», 21 Ιανουαρίου 1991). Επρόκειτο για τους δύο πρώτους τόμους - η έκδοση ολοκληρώθηκε τον Ιούλιο του 1992.

«Το βιβλίο δίχασε την κριτική», αναφέρεται στο Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (εκδ. «Πατάκη»), στο λήμμα για τον Εμπειρίκο. «Κατά τους υποστηρικτές του ο ποιητής προσπαθεί να αποδεσμεύσει το ερωτικό ένστικτο και να το αποκαθάρει από ιδεολογικές προσχώσεις, στηριγμένες στην ψυχαναλυτική παιδεία του. Πολλοί, πάντως, υποστήριξαν πως ο ισχνός κατά τα άλλα μύθος και η επαναλαμβανόμενη πλοκή της όλης ιστορίας αγγίζουν κάποτε τα όρια της πορνογραφίας».

Ο «Μέγας Ανατολικός» άρχισε να γράφεται το 1945, για να ολοκληρωθεί, έπειτα από αλλεπάλληλες γραφές, το 1970. Πρώτοι αναγνώστες -αποσπασμάτων- φίλοι και ομότεχνοι του Εμπειρίκου, μεταξύ των οποίων ο Οδυσσέας Ελύτης, ο οποίος αποφαίνεται στο βιβλίο δοκιμίων του «Εν λευκώ» (εκδ. «Ικαρος»): «Ο "Μέγας Ανατολικός" ναυπηγήθηκε με τα υλικά του ψυχαναλυτή στις δεξαμενές ενός οραματιστή και προφήτη».

«Κιβωτός ακολασίας»

Το βιβλίο έχει θέμα το παρθενικό ταξίδι του υπερωκεάνιου «Ανατολικός» από την Αγγλία στην Αμερική, από την 21η Μαΐου ώς την 1η Ιουνίου 1867 - και ως προς αυτό παρουσιάζει κοινά με το μυθιστόρημα του Ιουλίου Βερν «Πλωτή πολιτεία». Από εκεί κι έπειτα είναι Εμπειρίκος. «Επί δέκα ημέρες, μέσα σ' αυτή την "κιβωτό της ακολασίας", επιβάτες και πλήρωμα διαβιούν εν οχεία, σαν χέλια στον καιρό των ερώτων τους, επιδίδονται στην ικανοποίηση πάσης επιθυμία και φαντασίωσης», γράφει ο Κώστας Σταματίου («Τα Νέα», 5 Ιανουαρίου 1991). Και καταλήγει: «...φαίνεται πως ο ποιητής έχτισε με τη φαντασία του ένα τεράστιο οργασμικό παραμύθι, σύμβολο της ζητούμενης εν ηδοναίς βίωσης του, περισσότερο ή λιγότερο σύντομου, ταξιδιού που είναι η Ζωή».

Αρνητικές ώς καταγγελτικές οι εκτιμήσεις άλλων κριτικών και λογίων. Ενδεικτικά:

Κατά τον ημέτερο Ευγένιο Αρανίτση: «Οπωσδήποτε, ο "Ανατολικός", αν τον δούμε αυστηρά σαν μυθιστόρημα, είναι ένα έργο αφελές και μονότονο». Και πιο κάτω, αφού εκτιμά ότι «δεν πρόκειται για έργο τέχνης»: «Παρά τις αχαλίνωτες ερωτικές περιπτύξεις, στην καρδιά της δράσης βασιλεύει η απόλυτη μοναξιά. Δεν υπάρχει ούτε ένας αληθινός άνθρωπος στο βιβλίο του Εμπειρίκου» («Ε», 9 Ιανουαρίου 1991).

«...θα έλεγα ότι με εξόργισε και από ένα σημείο και ύστερα, μου δημιούργησε αφόρητη πλήξη», δηλώνει ο Δημήτρης Μαρωνίτης («Τα Νέα», 21 Ιανουαρίου 1991). Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς εκδηλώνει τη φρίκη του και απορεί «πώς ο Ελύτης ανέχθηκε τόσα χρόνια να ακούει τον Εμπειρίκο να του διαβάζει αποσπάσματα!», ενώ κατά τον Παύλο Μάτεσι, ο κόσμος το αγοράζει «επειδή επιθυμεί να καταναλώνει πορνό με άλλοθι» (και οι δυο σε ρεπορτάζ της Σταυρούλας Παπασπύρου - «Αυγή», 13 Ιανουαρίου 1991).

Απομένει το ερώτημα γιατί ο ποιητής δεν το εξέδωσε όσο ζούσε. Ο Σταματίου φιλοξενεί μια λακωνική αναφορά του Εμπειρίκου, τον Μάρτιο του 1967: «Πολλά κείμενά μου δεν έχουν εκδοθεί. Λόγω αθυροστομίας. Ενοχλούνται τα καλώς κείμενα ώτα».

Δεν έλειψαν και αυτοί που υποστήριξαν ότι πρέπει να επέμβει εισαγγελέας. Κάτι τελικά που έγινε δώδεκα χρόνια αργότερα (2002), όταν ο υπεύθυνος της «Ανδριώτικης Εβδομάδας» (τοπικής εφημερίδας του νησιού του ποιητή) καταδικάστηκε, έπειτα από μήνυση πρώην αντιδημάρχου της Ανδρου, σε φυλάκιση τριών μηνών, για παράβαση του νόμου «περί ασέμνου», επειδή δημοσίευσε αποσπάσματα από το βιβλίο! *

Ετσι & αλλιώς

Περί τις 240 (!) οι αθηναϊκές θεατρικές παραστάσεις, όπως ίσως θα διαβάσατε στο ειδικό φυλλάδιο της περασμένης Κυριακάτικης «Ε».

Κι από κοντά κάθε είδους καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, συμπεριλαμβανομένου του Μεγάρου Μουσικής (του άτυπου χειμερινού Φεστιβάλ Αθηνών). Ειδικότερα τις γιορτές που πλησιάζουν με, εκτός των άλλων, Θεοδωράκη (κι ας προσθέσω τον καλό μου λόγο για το χορταστικό αφιέρωμα στον συνθέτη, στην εκπομπή της ΝΕΤ «Στην υγειά μας» του Σπύρου Παπαδόπουλου, τα περασμένα δύο Σάββατα) και πολύ Σαββόπουλο. Για όλα τα γούστα και τα βαλάντια. Εχουμε το χάλι μας, να μη μας ευνουχίσει ολοκληρωτικά η τηλεδυναστεία.

***

Μια και ο λόγος: Στις προβληματικές ΔΕΚΟ τα δημόσια ραδιοτηλεοπτικά μέσα, σύμφωνα με την τρόικα, αλλά και τον διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος, που πρότεινε να συρρικνωθούν. Να συρρικνωθούν για να ενισχυθεί περισσότερα το ξεσάλωμα των ιδιωτικών, από τα οποία είναι απόβλητος ο πολιτισμός. Ποιος να φανταζόταν, τότε που λοιδορούσαμε τα δημόσια ΜΜΕ, ότι θα 'ρχόταν καιρός που θα ήταν η απαντοχή μας; Ποια η λύση κόντρα στις προτεινόμενες... σωτήριες λύσεις; Το νοικοκύρεμα. Ενας λόγος είναι, θα πείτε. Σωστά. Αλλά γι' αυτό εκλέγονται και διορίζονται οι αρμόδιοι.

Με τη νέα περίοδο, ξανά οι τηλεοπτικές εκπομπές-ευκαιρίες για ταλαντούχους και μη (ειδικότερα «ψώνια», που είναι απαραίτητα για τον χαβαλέ), να διακριθούν στο τραγούδι, στον χορό, στο «μόντελινγκ», σε κάποιο διαγωνισμό «μις», χωρίς να σπουδάσουν, χωρίς να κουράσουν το μυαλό τους - αν έχουν. (Θα πείτε, ποια είναι η μοίρα των σπουδασμένων και με μυαλό; Σωστό κι αυτό.)

Κι ένα στερνό αντίο στον Γιώργο Φούντα, αντιπροσωπευτικό ενσαρκωτή, στην οθόνη, του έντιμου και με παραδοσιακές αρχές (παρωχημένες πλέον...) λεβεντόπαιδου, με τη σεμνή, διακριτική και μακριά από τη φθοροποιό δημοσιότητα, προσωπική ζωή, δίπλα στην, ιδίου ήθους, σύζυγό του, την εξαιρετική χορεύτρια Χρυσούλα Ζώκα. Από τους ανθρώπους της καρδιάς μας.

ΣΗΜ. Τόσες εκπομπές μαγειρικής με συνταγές, λες κι εκεί είναι το πρόβλημα και όχι στα απαιτούμενα υλικά.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Στη στήλη
Διαχρονικά
Άλλα θέματα στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός της έντυπης έκδοσης
Συνέντευξη: Αθηνά Τσαγγάρη
Η Εκκλησία και το Κράτος μάς ευνουχίζουν καθημερινά
Συνέντευξη: Αλκη Ζέη
Το κατάμεστο για την «Ιλιάδα» Εθνικό με γέμισε ελπίδα
Οπερα
Ο τενόρος που δεν ήξερε το «Ο sole mio»
Θέατρο
Η φθορά του χρόνου στοιχειώνει και τους νέους
Συνέντευξη: Σερέν Γιτζέ
Η Τουρκία δεν είναι μόνο η γη των Τούρκων
Κομικ(ς)οδρόμιο
Οταν η γελοιογραφία χτυπάει τρεις φορές!
Ο ευαίσθητος Χιονάνθρωπος των Ιμαλαΐων
Βιβλίο
Συνομιλητής της Κέιν και του Ρέιβενχιλ