Έντυπη Έκδοση

Μαρκήσιος ντε Σαντ

Η ηθική του Κακού

Εργο του Χάρη Περιορέλλη. Αίθουσα Τέχνης Αθηνών Εργο του Χάρη Περιορέλλη. Αίθουσα Τέχνης Αθηνών Μαρκήσιος ντε Σαντ

Ζυστίν ή οι δυστυχίες της αρετής

μτφρ.: Δημήτρης Γκινοσάτης

σειρά: ερωτική λογοτεχνία

εκδόσεις Νεφέλη, σ. 544, ευρώ 29

Πριν από λίγες ημέρες, έπεσε στα χέρια μου ο πρώτος τίτλος από την καινούρια σειρά, των εκδόσεων Νεφέλη Ερωτικής λογοτεχνίας, σε διεύθυνση Δούκα Καπάνταη. Πρόκειται, απ' όσο φαίνεται, για ένα εξαιρετικά φιλόδοξο εγχείρημα, το οποίο ξεκινάει εντυπωσιακά με την έκδοση της εμβληματικής Ζυστίν του Μαρκησίου ντε Σαντ, σε νέα, ιδιαίτερα προσεγμένη μετάφραση του Δημήτρη Γκινοσάτη. Η όλη αισθητική του τόμου, που περιλαμβάνει τις γκραβούρες της πρωτότυπης γαλλικής έκδοσης και κερδίζει αμέσως τον αναγνώστη με το ιδιαίτερα ευρηματικό του εξώφυλλο, προϊδεάζουν (θέλω να πιστεύω) για μια εξίσου εντυπωσιακή συνέχεια.

Παίρνοντας το βιβλίο, διασκέδασα με τη σκέψη ότι κυκλοφόρησε στα βιβλιοπωλεία «επικίνδυνα» πλησίον των εορτών, ενδεχομένως ως «κατάλληλο» χριστουγεννιάτικο ανάγνωσμα. Τελικά, ίσως ναι! Οπως το συνολικό έργο του Ντε Σαντ, έτσι και η Ζυστίν μπορεί να ιδωθεί ως ένα βιβλίο για την ηθική που, πιθανώς, αν θέλει κάποιος να προβοκάρει, να ανιχνεύει και μια βαθύτερη σχέση με τον χριστιανισμό. Και φυσικά δεν εννοώ αφηγηματικά -όπως, για παράδειγμα όταν το μικρό κορίτσι καταφεύγει στο μοναστήρι για να εξομολογηθεί και τελικά μετατρέπεται σε αντικείμενο των σεξουαλικών διαστροφών των καλογήρων- αλλά καθαρά φιλοσοφικά.

Γραμμένη λίγο πριν από τη Γαλλική Επανάσταση, η νουβέλα του Ντε Σαντ αποκαλύπτει, όπως έχει υποστηριχθεί, την εκλεκτή συγγένεια του συγγραφέα με τον Hobbes, καθώς προβάλει με επιτυχία την εγγενώς «κακή» -σε εισαγωγικά, το τονίζω- φύση του ανθρώπου. Αντίθετα με τον σύγχρονό του, Ζακ-Ζακ Ρουσό, που θεωρούσε ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του αγαθός κι ευγενής, ο Ντε Σαντ υπερασπίζεται την ατομική ηδονή ως το μέγιστο αγαθό μιας κατά τ' άλλα εγωιστικής και α-ήθικης οντότητας. Η πρωταγωνίστριά του, η δωδεκάχρονη αρχικά Ζυστίν, αναζητώντας την αρετή, εμπλέκεται σε μια σειρά από εξωφρενικές περιπέτειες: βοηθώντας ένα θύμα ληστείας, καταλήγει φυλακισμένη σε ένα μπουντρούμι, ζητώντας το έλεος ενός δικαστή εξευτελίζεται δημόσια, και τόσες άλλες, ων αληθώς ουκ έστιν αριθμός, και υποκύπτοντας πάντα τελικά στη σεξουαλική κακοποίησή της. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι πρόκειται για μια αμιγώς τραγική ηρωίδα, και πως η ίδια η φύση παρεμβαίνει τελικώς στην κάθαρση και απελευθέρωσή της...

Για τον Ντε Σαντ, η χωρίς φραγμούς εναρμόνισή μας με τη φύση -και δη με την ανθρώπινη φύση μας- οδηγεί στην υπέρτατη μορφή ελευθερίας. Για να καταστεί κάτι τέτοιο δυνατό, είναι απαραίτητη η απεξάρτηση από κάθε μορφή κοσμικής ή υπερβατικής εξουσίας, που επιβάλλει τις αρχές και ορίζει το Καλό και τα Κακό. Απελευθερωμένος ο άνθρωπος από τις «έξωθεν» επιταγές, μπορεί να επιλέξει το Κακό, όπως και το Καλό, χωρίς αυτή του η επιλογή να φέρει καμιά ηθική βαρύτητα. Πιθανότατα όμως στο τέλος θα επιλέξει το κοινώς νοούμενο «κακό», επειδή έτσι επιβάλλεται από την εγγενώς «κακή» φύση του. Πράττοντας όμως κάποιος σύμφωνα με τη φύση του, η κάθε του πράξη χάνει το αξιολογικό και -συνεπώς- ηθικό της φορτίο. Με αυτόν τον τρόπο το «κακό» νομιμοποιείται και η διεκδίκησή του γίνεται δικαίωμα όλων.

Πέραν όμως μιας τέτοιου τύπου οντολογικής θεμελίωσης του «κακού» ως εγγενούς ιδιότητας του ανθρώπινου είδους, έχουν επιχειρηθεί και ορισμένες αμιγώς ηθικές προσεγγίσεις στο έργο του μαρκήσιου.

Δύο εξαιρετικά ενδιαφέρουσες θέσεις προέρχονται από δύο γνωστούς γάλλους διανοητές: τον σύγχρονο Μισέλ Ονφρέ και τον «κλασικό» πλέον Ζακ Λακάν. Ο πρώτος ερμηνεύει τον Ντε Σαντ με γνώμονα τη σκληροπυρηνική χριστιανική ηθική του Αποστόλου Παύλου και ο δεύτερος, μέσω μιας απροσδόκητης σύγκρισης με την κατηγορική προσταγή του Ιμάνουελ Καντ.

Ο Ονφρέ αναγνωρίζει στον Ντε Σαντ κάτι που θα μπορούσε να περιγραφεί ως «χριστιανικό θανατοφιλικό πάθος». Μέσω της άρνησης του άλλου, της απόρριψης του σώματός του, ως ταυτόσημου με την ηθική του προσωπικότητα -απέναντι στην οποία έχουμε δικαιώματα και υποχρεώσεις-, συντηρείται, σύμφωνα με τον Ονφρέ, ο χριστιανικός μηδενισμός της σάρκας, και μαζί όλα τα συνεπακόλουθα ενός φοβικού δόγματος. Με μια, υπό το συγκεκριμένο πρίσμα, ανάγνωση, θα μπορούσε εύκολα να διαπιστωθούν ομοιότητες της σαδικής απόλαυσης του πόνου με τη χριστιανική τιμωρία της σάρκας, του φαινομενικού σαδικού μίσους για τις γυναίκες με τον αντίστοιχο νευρωτικό (κατά τον Ονφρέ) μισογυνισμό (;) του Αποστόλου Παύλου, την ηδονή εκ βασανισμού με την υπερβατική έκσταση του θρησκευτικού μαρτυρίου κ.ο.κ.

Ο Ντε Σαντ, λέει ο Ονφρέ, συνδέει την αγαλλίαση με τον θάνατο, την απόλαυση με τον βασανισμό, τη μακαριότητα με τη δολοφονία, την ηδονή με το μαρτύριο. Το νόημα του σαδικού ερωτισμού είναι εν τέλει η εκμηδένιση και ο θάνατος, και αυτό συνάδει με το χριστιανικό πνεύμα του μηδενιστικού ερωτισμού, που οδηγεί στην αναζήτηση του ανύπαρκτου σώματος, ταυτόχρονα με την επιθυμία κακομεταχείρισης -βασανισμού- άρνησης του υπαρκτού σώματος.

Ο θάνατος συνιστά έναν κοινό παρονομαστή της θέσης του Ονφρέ με τη λακανική προσέγγιση του Ντε Σαντ, παρότι ο Λακάν διαχωρίζει τον υπαρξιακό από τον φυσικό θάνατο. Το ενδιαφέρον ωστόσο έγκειται στην κατά Λακάν καντιανή ανάγνωση του έργου του Ντε Σαντ. Ο Καντ, στην προσπάθειά του να απαλλάξει την ηθική από τη λεγόμενη φυσιοκρατική πλάνη -στην οποία οδηγεί με ακρίβεια η αναζήτηση του μέγιστου αγαθού- εισηγήθηκε μια ηθική προσταγή ως επιστέγασμα αυτού που ονόμασε πρακτικό λόγο. Σε αντίθεση με τον θεωρητικό λόγο, που προσανατολίζεται στη γνώση και βασίζεται στην εμπειρία, ο πρακτικός λόγος του Καντ προσανατολίζεται στην ηθική πράξη και βασίζεται, όχι στην εμπειρία, αλλά στην ελεύθερη βούληση. Για να είναι μια πράξη ηθική, θα πρέπει να είναι αποτέλεσμα της ελεύθερης επιλογής αρχών και να υπακούει στην περίφημη κατηγορική προσταγή: «Πράξε έτσι, ώστε η ρυθμιστική αρχή της βούλησής σου να μπορεί να καταστεί συγχρόνως καθολικός νόμος». Αυτή η καθολικότητα αποτέλεσε τη βάση για την κατασκευή μιας αντίστοιχης -καντιανού τύπου- σαδικής προσταγής από τον Λακάν.

Ο Λακάν υποστηρίζει ότι το ηθικό μέρος της φιλοσοφίας τού Ντε Σαντ συνοψίζεται σε μια αρχή, όπως: «Εχω το δικαίωμα να χρησιμοποιώ και να απολαμβάνω το σώμα σου -μπορεί να μου πει οποιοσδήποτε- και θα ασκώ αυτό το δικαίωμα χωρίς κανένα όριο να περιορίσει την παρορμητικότητα τής βούλησής μου για κορεσμό». Αυτή η αρχή, ανάλογα με την κατηγορική προσταγή, είναι δυνάμει καθολικοποιήσιμη, αφού εμπεριέχει τη σημείωση «μπορεί να μου πει ο καθένας», εγκαθιστώντας με αυτόν τον τρόπο μια αρχή αμοιβαιότητας. Δεν είναι μόνο το ότι μπορώ να πω στον άλλον ότι έχω το δικαίωμα να απολαύσω το σώμα του, αλλά ότι και ο άλλος μπορεί να πει το ίδιο σε μένα. Ο Ντε Σαντ δεν παρουσιάζει μια κοινωνία όπου ο άρχων λέει «έχω το δικαίωμα να απολαύσω τα κορμιά όλων των υπηκόων μου», αλλά αντιθέτως υποστηρίζει ότι όλοι μπορούν να πουν το ίδιο στον άλλον, και αυτό είναι εν τέλει συνεπές με το πνεύμα ισότητας και ελευθερίας, που προβάλλει ως αίτημα της εποχής.

Σε τούτο όμως το σημείο διαφαίνεται και αυτό που ο Λακάν ονομάζει σαδικό παράδοξο. Στην πραγματικότητα, το όριο της παρορμητικότητάς μου, στη χρήση του σώματος του άλλου, δεν υπάρχει, και συνεπώς μπορεί να επεκταθεί μέχρι θανάτου. Και φυσικά είναι αδύνατο να σκεφτούμε μια κοινωνία στην οποία μπορεί να ισχύει ένας τέτοιος νόμος, γιατί η καθολικοποίηση του ίδιου του δικαιώματος της χρήσης του σώματος του άλλου μέχρι θανάτου θα οδηγούσε την ίδια την κοινωνία σε εξαφάνιση.

Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο πολύσημης ερμηνείας μιας, κατά κάποιους αδαείς, «βλάσφημης», «προκλητικά πορνογραφικής» ή και «βαρετής» (έχει ειπωθεί και αυτό!), νουβέλας αναδύεται εύλογα το ερώτημα του Νίτσε, για το αν η φιλοσοφία εν τέλει δεν συνίσταται παρά σε μια ερμηνεία και μια παρερμηνεία του σώματος. Ενός σώματος, που εμπλέκεται αυθαίρετα, θα μπορούσαμε ίσως να συμπληρώσουμε, σε αξιολογικές και ηθικές κρίσεις. *

* Διδάκτωρ Φιλοσοφίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και υπεύθυνος προγράμματος του «φιλοσοφικού καφενείου Dasein».

http://www. alkisgounaris.com/

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ταύτιση με την Κόρη των Αθηνών
Σπέρματα Δημουλά*
Οιδίπους Τύραννος με κουνημένη γκαρνταρόμπα
Ακραίες μορφές θρησκευτικής πίστης
Στην περιπέτεια ενός αινίγματος
Ψάχνοντας τον πολιτισμό που δεν υπάρχει
Η σχέση άρρενος και θήλειας αρχής
Αισθητική του εφήμερου
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η ηθική του Κακού
Ταύτιση με την Κόρη των Αθηνών
Σπέρματα Δημουλά*
Οιδίπους Τύραννος με κουνημένη γκαρνταρόμπα
Ακραίες μορφές θρησκευτικής πίστης
Στην περιπέτεια ενός αινίγματος
Ψάχνοντας τον πολιτισμό που δεν υπάρχει
Η σχέση άρρενος και θήλειας αρχής
Αισθητική του εφήμερου
Γράμμα από την Κερατέα
«Ο αρχαιολογικός χώρος του Οβριοκάστρου Κερατέας»
Αφανής αναγνώστης
Ενα λανθάνον επιτήδευμα
Από τις 4:00 στις 6:00
Ζητιανεύοντας την επιτυχία στο τραγούδι
Ενας κιθαρίστας που έφερε πολλά είδη μουσικής πιο κοντά
Άλλες ειδήσεις
Σ' έναν δρόμο
«ΧΩΡΙΣ ΔΙΑΒΑΤΗΡΙΟ» στον Πειραιά
Οταν ο ζωγράφος Ρόθκο γίνεται θεατρική πράξη
Περί αβάσταχτης ερημιάς, γραφής και λοιπών αδιεξόδων
Το κύμα
Στον βρόντο
Ο Πειραιάς στην πρώτη γραμμή
Η ζωή και ο θάνατος του Καραβέλα