Έντυπη Έκδοση

Ενα θαύμα γραφής μες στην αθανασία

Φωτογραφία του Σωτήρη Λάμπρου για τη Βιβλιοθήκη Φωτογραφία του Σωτήρη Λάμπρου για τη Βιβλιοθήκη Κλαρίσε Λισπέκτορ

Κοντά στην άγρια καρδιά

επίμετρο-σχόλια-σημειώσεις-μτφρ. από τα πορτογαλικά: Αμαλία Ρούβαλη

εκδ. Τυπωθήτω, σ. 285, 17 ευρώ

Η Κλαρίσε Λισπέκτορ έχει κερδίσει επάξια τη θέση της στην πορτογαλική και παγκόσμια λογοτεχνία. Την έχουν παραλληλίσει με τον Κάφκα, τον Τζόις, τη Γουλφ, τον Μπόρχες, τον Ρεμπό, τον Προυστ, τον Κίρκεργκαρντ. Φαίνεται ότι αυτή η «μάγισσα της γραφής», που επιζητούσε διαρκώς το «θαύμα» στη ζωή της και στη λογοτεχνία, κέρδισε την αθανασία μέσα από το έργο της.

Στην Ελλάδα έχουμε την τύχη να γνωρίσουμε αυτό το πρώτο, κρυπτικό κι ερμητικά εσωστρεφές έργο της μέσα από μια ρέουσα μετάφραση της Αμαλίας Ρούβαλη, και από μία καλαίσθητη έκδοση, στη σειρά «Ξένη Πεζογραφία» του οίκου «Τυπωθήτω». Παρά τις ελάχιστες μεταφραστικές αστοχίες [π.χ. «δεν ξαναναζήτησε» (σελ. 89), αντί «δεν αναζήτησε», «Να την ανασχετήσει» (σελ. 162) αντί του σωστού «Να την αναχαιτίσει», «περί παντός του επιστητού» (σελ. 167), αντί του ορθού «επί παντός τού επιστητού», «κληρονομιά στην πάντα μέχρι τότε» (σελ. 238), αντί του ορθότερου «κληρονομιά στην μπάντα μέχρι τότε», και άλλα, ήσσονος σημασίας, τυπογραφικά λάθη και αβλεψίες (σελ. 51, 192)], έχουμε τη χαρά να απολαύσουμε ένα αριστούργημα στη γλώσσα μας. Κι αυτό είναι από μόνος του ένας άθλος!

Σε αυτό το πρώτο μετεφηβικό της πόνημα, η μεγάλη εβραιο-ουκρανικής καταγωγής βραζιλιάνα πεζογράφος επιτυγχάνει να ανατρέψει τα μέχρι τότε λογοτεχνικά δεδομένα της Βραζιλίας, αφού δείχνει να περιφρονεί όλες τις νόρμες και τους κανόνες τής μέχρι τότε εθνικής λογοτεχνίας. Σαν πεζό ποίημα, άναρχο και εσωστρεφές, αυτάρεσκο και ναρκισσιστικό, σουρεαλιστικό και ωμά ρομαντικό... Αυτός ο κατάλογος θα μπορούσε να συμπληρώνεται για πάντα, αφού το έργο τής Κλαρίσε Λισπέκτορ είναι ένα «ανοιχτό» σύστημα που επιδέχεται πολλές ερμηνείες και αποδόσεις, χωρίς καμία να είναι επίσημα παγιωμένη. Αυτή, όπως καταλαβαίνετε, είναι η χαρά των πάσης φύσεως μελετητών και ερευνητών. Ενα σύνολο λέξεων, ριγμένων στο χαρτί, που ξεφεύγουν πεισματικά από πάσης φύσεως κατηγοριοποιήσεις, είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να φανταστεί ένας ανοιχτόμυαλος φιλόλογος. Και η Κλαρίσε Λισπέκτορ είχε την ευκαιρία να δει, όσο ζούσε, πολλές διατριβές και μελέτες να εκπονούνται για χάρη της.

Ομως, πέρα από τον ειδικό στην Τέχνη του Λόγου, που θα σκύψει με ιδιαίτερο ενδιαφέρον στα γραπτά της, και ο απλός αναγνώστης, αυτός που ονομάζεται «μέσος αναγνώστης» -εάν υπάρχει ένα τέτοιο ον, πέρα από την επιστήμη της Στατιστικής και των Πιθανοτήτων-, θα απολαύσει αυτό το περίεργο αμάλγαμα εσωτερικού μονολόγου σε τριτοπρόσωπη αφήγηση, με ταυτόχρονη πρόσβαση στις σκέψεις και στη συνείδηση των άλλων προσώπων. Ή μήπως πρόκειται απλώς για «προβολή» της συνείδησης της κεντρικής ηρωίδας στις μορφές των άλλων ηρώων αυτού του αφηγήματος;

Ο αναγνώστης θα χάσει σε πολλά σημεία το νήμα της λογικής καταγραφής και περιγραφής γεγονότων και προσώπων. Πολλές φορές χρειάζεται να ανατρέξει σε άλλα κεφάλαια, για να καταλάβει επακριβώς ποιο πρόσωπο μιλάει εκείνη τη στιγμή, και χωρίς να είναι πάντα σίγουρος. Ομως το κείμενο έχει μία δική του, αυτόνομη δυναμική, ικανή να τον παρασύρει στα αβυσσαλέα «βένθεά» του. Ισως η Κλαρίσε Λισπέκτορ να ήταν μία Σειρήνα από εκείνες που μάγεψαν τον Οδυσσέα. Η ίδια λέει: «Κάποτε κανείς δεν με καταλάβαινε, τώρα με καταλαβαίνουν [...] με αποκάλεσαν ερμητική. Πώς γίνεται να είναι κανείς δημοφιλής όντας ερμητικός; Εγώ με καταλαβαίνω. Για μένα, δεν είμαι ερμητική». «Κατά βάση γράφω απλά». «Είμαι ντροπαλή και συνάμα τολμηρή». «Το να γράφω σημαίνει να προσπαθώ να καταλάβω, σημαίνει να προσπαθώ να αναπαράγω το μη αναπαραγόμενο» (σελ. 276).

Το βασικό λογοτεχνικό προσόν τής πολυσήμαντης αυτής συγγραφέως είναι η μεγάλη ψυχογραφική της ικανότητα, η δυναμική περιγραφή εσωτερικών τοπίων, υψηλής ποιητικής συγκέντρωσης, με την ίδια ευκολία που μπορεί να περιγράψει τα αντικείμενα ενός δωματίου ή ένα αρχετυπικό τοπίο της Φύσης.

Τρία είναι τα βασικά θεματολογικά της μοτίβα: η σιωπή, η ανία, που δεν είναι πάντα το ίδιο με την πλήξη, και η υπαρξιακή ανησυχία, που σπανίως μετατρέπεται σε αγωνία, αφού καταπραΰνεται με τη γραφή και τη σουρεαλιστική φυγή σε ένα υπερφυσικό σύμπαν, όπου και τα άψυχα έχουν ζωή και ο θάνατος πια δεν υπάρχει.

Η κεντρική της ηρωίδα, η Ζουάνα, διαθέτει μία ιδιοφυή σωματοποιημένη αντίληψη των πραγμάτων. «Η ελευθερία που ένιωθε πότε πότε δεν προερχόταν από ξεκάθαρες σκέψεις, μα από μια κατάσταση δημιουργημένη από πράγματα που αντιλαμβανόταν υπερβολικά σωματικά για να διατυπωθούν σε σκέψη. Κάποτε, στο βάθος της αίσθησης παλλόταν μια ιδέα που της έδινε αμυδρά τη συνείδηση του είδους και της υφής της» (σελ. 49). Το βασικό της ηθικό προτέρημα είναι η συμπόνια για όλα τα έμβια όντα (όπως δηλώνεται καθαρά στις σελ. 27, 35 και 130). Στη σελ. 24 λέει: «Η συμπόνια είναι ο τρόπος μου ν' αγαπάω. Να μισώ και να επικοινωνώ. Αυτό με κρατάει απέναντι στον κόσμο, όπως κάποιος που ζει για την επιθυμία ή τον φόβο». Λυπάται τις κοτούλες που τις σφάζουν, όμως δεν διστάζει να αντιστρέψει αυτή της την κλίση, όπως στη σελ. 53: « [...] η ηρεμία που ερχόταν από τα έγκατα της θάλασσας, από το γατί, λιώμα στο οδόστρωμα».

Η ορφανή Ζουάνα, με την παραβατική συμπεριφορά και μία ιδιότυπη θεωρία περί ζωής, διακατέχεται από μια εκδικητική μανία γραφής (σελ. 91), δεν γνωρίζει τι εστί μέτρο (σελ. 118), έχει τις δικές της απόψεις περί Θεού και αμαρτίας, είναι καταστροφική στις σχέσεις της, αφού δεν γνωρίζει πώς να αγαπάει και να αγαπιέται, και προσπαθεί να μοιάσει σε μια γυναίκα που έχει τη φωνή της (σελ. 85, 185). Γνωρίζει «την απόσταση που χωρίζει τα συναισθήματα από τις λέξεις» (σελ. 111), και διαθέτει όλον τον ναρκισσισμό του εφήβου που ερωτοτροπεί με τον θάνατο γιατί φοβάται τη ζωή. Η Ζουάνα διαθέτει αξιοπρόσεκτη και ιδιότυπη ηχητική μνήμη και παρατηρητικότητα. Χάνει συχνά τα όρια ανάμεσα στο «εγώ» της και τους άλλους. Επινοεί λέξεις, και η συμμετοχή των άλλων στο γλωσσοπλαστικό της παιχνίδι είναι η ικανή και αναγκαία προϋπόθεση για να τους αγαπήσει (σελ. 203). Αλλά το βασικό της χαρακτηριστικό, που την καθιστά ενδιαφέρουσα, είναι η πεποίθησή της ότι η ευτυχία είναι ανώφελη και δεν αξίζει να την κυνηγάμε (σελ. 32 κ.έ., σελ. 213).

Η Κλαρίσε Λισπέκτορ είναι πέρα από τον μοντερνισμό και τον μεταμοντερνισμό. Οπως κάθε γνήσιος και πρωτότυπος λογοτέχνης, δεν χωράει σε κουτάκια. Είναι ιδιοφυής. Και ας δούμε πώς η ίδια ορίζει την ιδιοφυΐα σε αυτό της το πρωτόλειο, βάζοντας τα πιο κάτω λόγια στο στόμα του Οτάβιου: «Η εξυπνάδα δεν ξεχωρίζει από την ιδιοφυΐα ως προς τον βαθμό αλλά ως προς την ποιότητα. Η ιδιοφυΐα δεν είναι μόνο ζήτημα διανοητικής δύναμης, αλλά μορφής με την οποία παρουσιάζεται αυτή η δύναμη» (σελ. 141). Η γραφή της ερωτοτροπεί συχνά με την «καθαρή» παρνασσική ποίηση, διαθέτει αφηγηματική ενάργεια, παραθέτει πρωτότυπες ιδέες. Γνωρίζει πώς να ζωγραφίζει με λιτές πινελιές και με μεγάλη ευκρίνεια εσωτερικά τοπία υψηλής μεταφυσικής πυκνότητας, κατέχει την πεζογραφική συνταγή της σωστής αναλογίας διαλογικών και αφηγηματικών μερών.

Ενα αριστούργημα μεταφρασμένο επαρκώς στην ελληνική γλώσσα.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Με το πρόσχημα της βιογραφίας
Ο εαυτός στον τόπο του άλλου
Ο Κόσμος είναι η Σαλονίκη
Χρόνος είναι το ταξίδι στο άπειρο
Πτυχές της πολιτικής και θεατρικής σκηνής
Κατ' εικόνα και ομοίωση
Κίνα: το αίσθημα του προορισμού
Το σφυρί και ο διαβήτης
«Ο ουρανός μοιράζεται πρώτος πρώτος»
Πού πάνε οι ήρωες μετά το «τέλος»;
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ενα θαύμα γραφής μες στην αθανασία
Με το πρόσχημα της βιογραφίας
Ο εαυτός στον τόπο του άλλου
Ο Κόσμος είναι η Σαλονίκη
Χρόνος είναι το ταξίδι στο άπειρο
Πτυχές της πολιτικής και θεατρικής σκηνής
Κατ' εικόνα και ομοίωση
Κίνα: το αίσθημα του προορισμού
Το σφυρί και ο διαβήτης
«Ο ουρανός μοιράζεται πρώτος πρώτος»
Πού πάνε οι ήρωες μετά το «τέλος»;
Φιλοσοφία
Είναι τα βιβλία άνθρωποι;
Από τις 4:00 στις 6:00
Ονειρα και τραγούδι, μια στενή σχέση
Δύο ιδιότητες για έναν δημιουργό
Άλλες ειδήσεις
«the Office» - Στέκι συνάντησης «χειροποίητων ιδεών»
Ημερολόγιο νυχτερινής ανάγνωσης της ζωής του Ναπολέοντος Λαπαθιώτη
Μια ασεβής συνομιλία του Γιώργου Κακουλίδη με τον Σταύρο Σταυρόπουλο περί κριτικής ή τυφλότητας
Πλεκτάνες