Έντυπη Έκδοση

Είναι τα βιβλία άνθρωποι;

Το (α)νόστιμον ήμαρ των προσωκρατικών φιλοσόφων

Ενα καίριο ζήτημα της θεωρίας της γραφής είναι το πόσα τμήματα απ' την ανθρώπινη υπόσταση συγκεντρώνει και περιλαμβάνει ένα βιβλίο, και σε ποιο βαθμό μπορεί να υποκαταστήσει τη φυσική παρουσία ενός ανθρώπου.

Γνωρίζοντας ότι η φυσική παρουσία είναι το παν, αλλά όχι το άπαν, οι άνθρωποι διασχίζουμε ένα απειροελάχιστο τμήμα του «ιστορικού» χρόνου με το σώμα μας (την περηφάνια της ύπαρξής μας) και ύστερα, η παρουσία των πιο ικανών και τυχερών από μας αντικαθίσταται και δηλώνεται απ' το αποτύπωμα, το έργο καθενός. Αλλά στην προοπτική του «ιστορικού» χρόνου το άυλο γίνεται υλικό, τόσο ανθεκτικό μάλιστα, που ο γρανίτης και το ατσάλι μοιάζουν πλαστελίνη μπροστά του. Πρόκειται για τη φυσική αθανασία, τη «φήμη» και τη «δόξα», που απεκδυόμενες και απορρίπτοντας δεισιδαιμονίες, αφέλειες και απειλές, αναδημιουργούν τον άνθρωπο, ανυσυστήνουν την ύπαρξη, διαιωνίζουν την παρουσία. Επομένως, τα βιβλία (το αίτιο της δόξας, εν προκειμένω) είναι άνθρωποι με σάρκα και οστά, και οι σκέψεις που περιέχουν αποτελούν τμήματα της υλικής-φυσικής ανθρώπινης υπόστασης. Πώς υποδεχόμαστε λοιπόν τα αρχαία βιβλία όταν εκδίδονται, δηλαδή τους ανθρώπους που ξαναζωντανεμένοι μάς χτυπάνε την πόρτα;

Την ανοίγουμε διάπλατα, ειδικά όταν πρόκειται για ανθρώπους σπουδαίους, που τα έργα και οι σκέψεις τους, ισοδύναμα με την ανάσα και τη χειραψία τους, διαπερνούν την Ιστορία καθορίζοντας εν πολλοίς (χωρίς ευτυχώς να είναι, ποτέ, καθεστωτικές) την πορεία του ανθρώπινου πνεύματος και πολιτισμού. Απ' το 2002 και μετά, δεχόμαστε την επίσκεψη των πιο σημαντικών προσώπων της Ιστορίας, κατά τη γνώμη μου, των «προσωκρατικών» φιλοσόφων, που ξεκαθάρισαν μια για πάντα όλα τα βασικά φιλοσοφικά ζητήματα, φοβάμαι όμως πως εμείς, όχι μόνο δεν ανοίξαμε τις πόρτες μας, αλλά κλείσαμε και τ' αυτιά μας.

Ποιοι είναι, και τι είναι οι «προσωκρατικοί» φιλόσοφοι; Με τον καλοπροαίρετο, αλλά προσβλητικό, σύγχρονο αυτόν όρο, «προσωκρατικοί» ονομάζονται όλοι οι Ελληνες φιλόσοφοι μέχρι τον Σωκράτη, η φιλοσοφία του οποίου δεν έχει καμία απολύτως σχέση με τις απόψεις όλων των προηγούμενων φιλοσόφων, που επίσης καλούνται: υλιστές, υλοζωιστές, φυσικοί κ.λπ. και διατυπώνουν την πιο διαυγή και σκληρή άποψη της ελληνικής αρχαιότητας για το Σύμπαν, τους θεούς, τον άνθρωπο, τον θάνατο. Είναι οι περίφημοι ίωνες και μεγαλοελλαδίτες φιλόσοφοι, αφού κατά αξιομνημόνευτο τρόπο η κεφαλαιώδης ελληνική σκέψη ανθεί πρωτίστως στις αποικίες παρά στην κυρίως Ελλάδα (με πολλές εξαιρέσεις, όπως ο Σπαρτιάτης Αλκμάν, ο Ελευσίνιος Μουσαίος, ο Θρακιώτης Λεύκιππος, ο Σαμιώτης Πυθαγόρας κ.ά).

Οι αρχές της κοσμοθεωρίας τους, αν μπορούμε να τις συνοψίσουμε, και παρά τις σοβαρές, επιμέρους, διαφοροποιήσεις των σημαντικότερων προσωκρατικών, ήταν ότι ο κόσμος δεν έιναι δημιούργημα κανενός θεού αλλά συνέπεια των διεργασιών της φύσεως (Ηράκλειτος, απόσ. 30 Β, Δημόκριτος, 39 Α), ότι δεν υπάρχει καλό και κακό, ότι το Σύμπαν και η ζωή αποτελούν κόσμημα, εξού και το «κόσμος», ότι ο άνθρωπος πρόερχεται από το νερό (Θαλής, Αναξίμανδρος) και είναι θνητός, δεν ανασταίνεται. Θεωρίες, στον αντίποδα του χριστιανικού δόγματος περί θεϊκής, αφύσικης παντοδυναμίας, οι οποίες έθεσαν τις βάσεις της επιστήμης αλλά και της δημοκρατίας σε φιλοσοφικό και πολιτικό-πρακτικό επίπεδο: Ο Ηράκλειτος ήταν αρχοντικής οικογενείας, αλλά παραχώρησε τα προνόμιά του στον αδελφό του και έπεισε έναν τύραννο ονόματι Μελαγκόμα να παραιτηθεί, ο Εμπεδοκλής ήταν επίσης αρχοντικής οικογενείας, αλλά παραιτήθηκε και ίδρυσε το δημοκρατικό κόμμα του Ακράγαντα, ο Ζήνωνας, με τις υπερμοντέρνες θεωρίες του κατά της κινήσεως, ηγήθηκε κινήματος εναντίον τυράννου της Ελέας, στην Κάτω Ιταλία, απέτυχε όμως, όπως ο Παναγούλης, και τον δολοφόνησαν.

Κανένα σύγγραμμα κανενός προσωκρατικού φιλοσόφου δεν έχει φτάσει ακέραιο μέχρι τις μέρες μας, μόνο ψήγματα-ψίχουλα (ωστόσο του Πλάτωνα, π.χ, σώζονται όλα τα έργα ακέραια καθώς και αρκετά νόθα-ψευδοπλατωνικά), με αποτέλεσμα η γνώση μας για τις θεωρίες τους να είναι ελλιπεστάτη. Παρ' όλ' αυτά η επίδραση που έχουν ασκήσει οι θρυλικοί αυτοί διανοητές σε κάθε τομέα της φιλοσοφίας και της επιστήμης είναι, αν όχι αξεπέραστη, τουλάχιστον θεμελιώδης. Εκατοντάδες μελέτες κυκλοφορούν γι' αυτούς στη Δύση, κυρίως, και είναι απίθανο να γραφεί φιλοσοφικό ή κοσμολογικό-αστροφυσικό σύγγραμμα και να μην αναφέρεται στις απόψεις των προσωκρατικών (βλ. το έργο του Χόκινγκ), τα αποσπάσματα των οποίων εντόπισε, διασταύρωσε και εξέδωσε ο γερμανός φιλόσοφος και φιλόλογος Χέρμαν Ντιλς στο περίφημο δίτομο έργο «Τα Σωζόμενα των Προσωκρατικών» (αργότερα προστέθηκε και το γερμανοελληνικό ευρετήριο, σε επιμέλεια Βάλτερ Κρανζ), που παρουσιάζει περίπου εκατό φιλοσόφους και τα σωζόμενα αποσπάσματά τους, μνημειώδης έκδοση του 1903, η οποία βέβαια πέρασε απαρατήρητη στην Ελλάδα. Πάντα στην πρωτοπορία, εμείς ήμασταν τότε απασχολημένοι με το ανυπέρβλητο δίλημμα της μετάφρασης ή όχι της Βίβλου στη δημοτική. Καθόλου παραπειστικά ο συμβολισμός και η συγχρονία.

Εκδόθηκαν στην Ευρώπη, επηρέασαν και επηρεάζουν τα μέγιστα (π.χ. τον Νίτσε), αλλά στην Ελλάδα δεν καταδεχόμασταν να τους εκδώσουμε, παρά αποσπασματικά. Επρεπε να περάσουν 99 χρόνια για να μπορέσουμε να δούμε όλα τα στερεότυπα και να διαβάσουμε στη νεοελληνική την πολύκλαυστη πνευματική μας κληρονομιά, την οποία, όχι μόνο δεν γνωρίζουμε, αλλά ούτε και θέλουμε να γνωρίσουμε. Πρώτο βήμα για να αρχίσουμε να καταλαβαίνουμε τι είναι η αρχαία Ελλάδα, είναι να συνειδητοποίησουμε ότι αυτοί οι μεγάλοι διανοητές, αλλά και όλοι οι υπόλοιποι, γνωστοί ή άγνωστοι, σημαντικοί ή ασήμαντοι, δεν ήταν χριστιανοί. Αυτό είναι η αρχή για ν' ανασάνει η ψυχή και το μυαλό μας, τα υπόλοιπα έπονται.

Οι εκδόσεις Κάκτος έχουν την τιμή ότι εξέδωσαν πρώτη φορά τα Σωζόμενα. Μέχρι τότε, γνωρίζαμε σε μεμονωμένες εκδόσεις τους βασικούς προσωκρατικούς, ονομασία που τους έδωσε ο Ντιλς, ενώ πρόσφατα εκδόθηκε και η μνημειώδης έκδοση του Ντιλς από τις εκδόσεις Παπαδήμα, σε στιβαρή μετάφραση του ομότιμου καθηγητή Φιλοσοφίας Βασ. Α. Κύρκου. Προσωκρατικούς εκδίδουν συστηματικά επίσης οι εκδόσεις Ζήτρος και Στιγμή, μεμονωμένα οι: 21ος αιώνας, Δωδώνη, Χριστάκης κ.ά.

Κάθε αναγνώστης επιλέγει φυσικά την έκδοση της αρεσκείας του, σημασία άλλωστε έχει το πρωτότυπο, αφού κάθε μετάφραση χρειάζεται αναθεώρηση περίπου ανά τριακονταετία (πόσες μεταφράσεις του Ομήρου έχουν ακολούθησει την πρώτη τού παραγνωρισμένου Πολυλά;), σημασία έχει να διαβάσουμε τις απόψεις των προσωκρατικών και να μπούμε πλησίστιοι στο χαρούμενο, λαμπερό, δημοκρατικό μεδούλι του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, που καταλύει κάθε ολιγαρχία, φόβο και θανατοφοβία, ειδικά. Αλλος τρόπος απ' την ανάγνωσή τους δεν υπάρχει. Η έκδοση του σημαντικότερου βιβλίου του δυτικού πολιτισμού (ο Ντιλς καταχρηστικά περιλαμβάνει και τους σοφιστές, των οποίων διασώζονται επίσης αποσπάσματα και δύο μικρά έργα του Γοργία ακέραια), ισοδυναμεί με την επιστροφή όλων των κλεμμένων ελληνικών έργων τέχνης απ' όλα τα μουσεία του κόσμου και πολύ περισσότερο, γιατί η τέχνη είναι συνέπεια ακριβώς αυτών των κοσμολογικών αντιλήψεων.

Πώς υποδέχτηκαμε λοιπόν τους φίλους μας τους προσωκρατικούς, που 'ρθαν μάλιστα απ' την ξενιτιά; Με μπουζούκια και ζουρνάδες, δηλαδή με αφιερώματα σε εφημερίδες και περιοδικά, με εκτενείς αναφορές, με παρουσιάσεις στην τηλεόραση και στα ραδιόφωνα; Το χιούμορ της πραγματικότητας υπερισχύει κάθε επινοημένου. Πέρασαν απαρατήρητοι, όπως το 1903. Δεν υπήρξε κανένα αφιέρωμα σε εφημερίδα και περιοδικό, λογοτεχνικό, φιλοσοφικό ή άλλο, δεν υπήρξε τίποτα, εκτός από μια εκπεφρασμένη, διά των παραλείψεων, δυσαρέσκεια: Τι τους θέλουμε, να μας χαλάσουν την ησυχία μας, να μας υποχρεώσουν να σκεφτούμε και να υπάρξουμε, ν' αποφασίσουμε αν θα δομήσουμε την κοινωνία μας με βάση την επιστημονικώς ορθή και αποδεκτή κοσμολογία-κοσμοθεωρία τους ή με βάση τους λήρους του Παύλου και του Βασίλειου, που είναι και προστάτης της παιδείας μας; Τους αποσιωπήσαμε λοιπόν, αποσιωπήσαμε το σύστημα αξιών που τους γέννησε κι εκείνοι ανέδειξαν, κι αυτό συνιστά ύβρι. Τα Σωζόμενα έγιναν δεκτά στα μουγκά, με παγωμένα ψεύτικα χαμόγελα, με τη δυσφορία όποιου του παίρνουν τον καθρέφτη που χαζεύει τον εαυτό του, νομίζοντας ότι θαυμάζει τον κόσμο.

Τίθεται ένα ακόμη σοβαρό ζήτημα: δολοφονείται η σκέψη, δολοφονείται ένας πολιτισμός, όταν τον καταστρέφουν μεθοδικά; Η έκδοση διανοητών της αρχαιότητας, και κυρίως της ύστερης, τότε που ξεκινούσε ο ατελεύτητος Μεσαίωνας, αποδεικνύει το αήττητο της ελευθερίας και της δημοκρατίας και την ταυτόχρονη ήττα του ολοκληρωτισμού και της απολυταρχίας. Και είν' αίτιο, όχι αποτέλεσμα, ότι οι έκδοσεις αυτές γίνονται επί Δημοκρατίας που, από το 1974, έχει να επιδείξει ένα επίτευγμα: Οι εκδοτικοί οίκοι έχουν κυκλοφορήσει περισσότερους από 100.000 τίτλους κάθε ενδιαφέροντος, ενώ για πρώτη φορά εκδίδεται (Κάκτος) το σύνολο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Αλλά δεν υπάρχει τίποτε το ανεξήγητο στον κόσμο. Επειδή δεν θέλουμε να αντιμετωπίσουμε την πραγματικότητα και ν' αποφασίσουμε τι είμαστε και πού πάμε, εμείς οι ίδιοι, που τους εκδίδουμε, τους πετάμε στα σκουπίδια, τους ξαναπετάμε στη φωτιά, αφού και τους αποσιωπούμε και επιτρέπουμε να καπηλεύονται και να μιαίνουν την αρχαιότητα και τους αρχαίους Ελληνες οι ακροδεξιοί του Λ.Α.Ο.Σ και διάφοροι τηλεπωλητές-κοκαλοπωλητές, όπως αποκαλούσε τους μοναχούς ο ανώνυμος Ελληνας της Νομαρχίας. Ωρα να περιφρονήσουμε τους χριστεπώνυμους αρχαιοκάπηλους και να διαβάσουμε τους φιλοσόφους, για να προετοιμάσουμε το μέλλον μας. Καλώς ορίσατε, λοιπόν, φίλοι προσωκρατικοί, κι ας μη σας υποδέχτηκε κανείς. Δείξτε μας κατανόηση.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Φιλοσοφία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ενα θαύμα γραφής μες στην αθανασία
Με το πρόσχημα της βιογραφίας
Ο εαυτός στον τόπο του άλλου
Ο Κόσμος είναι η Σαλονίκη
Χρόνος είναι το ταξίδι στο άπειρο
Πτυχές της πολιτικής και θεατρικής σκηνής
Κατ' εικόνα και ομοίωση
Κίνα: το αίσθημα του προορισμού
Το σφυρί και ο διαβήτης
«Ο ουρανός μοιράζεται πρώτος πρώτος»
Πού πάνε οι ήρωες μετά το «τέλος»;
Φιλοσοφία
Είναι τα βιβλία άνθρωποι;
Από τις 4:00 στις 6:00
Ονειρα και τραγούδι, μια στενή σχέση
Δύο ιδιότητες για έναν δημιουργό
Άλλες ειδήσεις
«the Office» - Στέκι συνάντησης «χειροποίητων ιδεών»
Ημερολόγιο νυχτερινής ανάγνωσης της ζωής του Ναπολέοντος Λαπαθιώτη
Μια ασεβής συνομιλία του Γιώργου Κακουλίδη με τον Σταύρο Σταυρόπουλο περί κριτικής ή τυφλότητας
Πλεκτάνες