Έντυπη Έκδοση

Το σφυρί και ο διαβήτης

Anna Funder

Stasiland, Ιστορίες πίσω από το τείχος του Βερολίνου

μτφρ.: Τρισεύγενη Παπαϊωάννου

εκδόσεις Οκτώ, σ. 334, 19,30 ευρώ

Μία από τις πιο διαβόητες μυστικές κρατικές υπηρεσίες μιας χώρας που έχει πάψει να υπάρχει, στοιχειώνει τη φαντασία της αυστραλής δημοσιογράφου και συγγραφέως Anna Funder. Με σπουδές και καριέρα τόσο στη χώρα της όσο και στην Ευρώπη, γνώστης της γερμανικής γλώσσας, η δημοσιογράφος επιχειρεί να καταγράψει τα έργα και τις ημέρες της φοβερής Στάζι της Ανατολικής Γερμανίας από τη σκοπιά του ερευνητή δημοσιογράφου. Σκοπός της, να καταδείξει πώς η μυστική υπηρεσία ενός καταπιεστικού καθεστώτος διαβρώνει τη ζωή και τη νοοτροπία του λαού της, επηρεάζει τη σκέψη των γειτόνων κι έχει αντίκτυπο στις μετέπειτα ζωές.

Η συγγραφέας συλλέγει πολλές μαρτυρίες και καταγράφει τις σημαντικότερες από αυτές. Εγκαθίσταται στην ανατολικογερμανική πλευρά του Βερολίνου, αλλά ξεκινά την έρευνά της από τη Λιψία, την πόλη που επηρέασε όσο καμία άλλη την αλλαγή (die Wende). Εκεί συναντιέται με τη Μίριαμ, μια σχετικά νέα γυναίκα, που της διηγείται την ιστορία της: συλλαμβάνεται σε ηλικία 16 ετών, το 1968, την εποχή της «Ανοιξης» της παρακείμενης Πράγας, για διακίνηση αντικαθεστωτικών φυλλαδίων. Η νεαρή αφήνεται ελεύθερη μέχρι τη δίκη, αποπειράται να διαφύγει στο δυτικό Βερολίνο και συλλαμβάνεται. Οι επόμενοι μήνες στην απομόνωση είναι εφιαλτικοί. Η δημοσιογράφος σχολιάζει: «Η στέρηση ύπνου έχει τα ίδια συμπτώματα με την ασιτία... τα θύματα δεν καταλαβαίνουν πού βρίσκονται και κρυώνουν. Χάνουν την αίσθηση του χρόνου και καθηλώνονται σ' ένα ατελείωτο παρόν. Η στέρηση ύπνου προκαλεί επίσης ορισμένες νευρολογικές δυσλειτουργίες που οξύνονται όσο η στέρηση παρατείνεται». Οι ανακριτές τής ζητούν να καταδώσει αυτούς που τη βοήθησαν, αλλά η κοπέλα επιχειρεί να τους ξεγελάσει «δίνοντας» ως τόπο συνάντησης μιας «παράνομης οργάνωσης διαφυγής» γνωστό μπαρ. Εντέλει φυλακίζεται για 18 μήνες, αποφυλακίζεται, παρουσιάζει σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα. Της απαγορεύουν να σπουδάσει, δεν βρίσκει δουλειά, παντρεύεται, αλλά ο άντρας της συλλαμβάνεται ως ύποπτος φυγής και μαθαίνει πως κρεμάστηκε στη φυλακή. Η Μίριαμ αμφισβητεί ότι επρόκειτο για αυτοκτονία και τώρα πια περιμένει την ώρα που θα ανασυσταθεί ο φάκελος του άντρα της για να μάθει τι πραγματικά συνέβη.

Η ιστορία της Μίριαμ, της οποίας η ζωή φαίνεται να έχει σταματήσει με τον θάνατο του συζύγου της, συγκλονίζει τη δημοσιογράφο, η οποία πλέον περνά σε μια ενδελεχέστερη καταγραφή της τοπιογραφίας μιας περιοχής που ελεγχόταν ολόκληρη από μια μυστική αστυνομία. Περπατά στο Βερολίνο και προσπαθεί να ανακαλύψει τα ίχνη του παλαιού τείχους, να διακρίνει τη διαφορά ανάμεσα σε νέα και σε παλαιότερα τμήματα βλάστησης· διασχίζει την πρώην νεκρή ζώνη, πηγαίνει στα παλαιά παρατηρητήρια -όσα δεν έχουν γκρεμιστεί-, στα μέρη με τα συρματοπλέγματα, περικυκλώνει τα νεόκτιστα οικοδομικά συγκροτήματα ανασυστήνοντας παλαιές διαδρομές. Πέρα όμως από την επιτόπια χωροταξική έρευνα αναζητεί τους λόγους που έστρεψαν κομμάτι του πληθυσμού στη Στάζι, ιστορίες στρατολόγησης που θα αποκαλύψουν τον τρόπο συγκρότησης ενός μεταπολεμικού καθεστώτος που στηρίχτηκε σε μια ιδιότυπη «ομερτά», έναν όρκο σιωπής.

Η δημοσιογράφος δεν ψάχνει τη Γιούλα: είναι η γυναίκα από την οποία υπενοικιάζει το διαμέρισμά της, συναντά συχνά, γνωρίζει ότι είναι φοιτήτρια κι έχει κάπως περίεργη συμπεριφορά. Φαίνεται ιδιαίτερα κλειστός τύπος, και έτσι η Funder δυσκολεύεται να την καταλάβει. Κάποια στιγμή, σε μια άκρως εξομολογητική συνάντησή τους, η Γιούλα αναβιώνει επώδυνα τα όσα υπέστη από τη μυστική αστυνομία της πατρίδας της. Επειδή ήταν καλή στις γλώσσες, σε κάποιο συνέδριο συνάντησε έναν Ιταλό. Ηταν τότε μαθήτρια Λυκείου και η σχέση συνεχίστηκε δι' αλληλογραφίας και με κάποιες επισκέψεις στην Ουγγαρία - η οποία ήταν μία από τις χώρες που μπορούσαν να επισκεφτούν οι κάτοικοι της Λαϊκής Δημοκρατίας. Η σχέση της όμως προβλημάτισε τη Στάζι, η οποία εντέλει της ζητεί να γίνει πράκτοράς τους. Η Γιούλα αρνείται, με αποτέλεσμα να μην της επιτραπεί να συνεχίσει τις σπουδές της σε πανεπιστημιακό επίπεδο και να μην μπορεί να πιάσει δουλειά σε μια χώρα που υπερηφανευόταν για την εργασία που προσέφερε σε όλους τους κατοίκους της. Μετά την πτώση του τείχους και την αποφυλάκιση όλων των κρατουμένων (και ποινικών), η Γιούλα πέφτει θύμα βιασμού από ποινικό αποφυλακισθέντα. Υπενθυμίζει πάντως στη συγγραφέα ότι οι Ανατολικογερμανοί έχουν ένα πλεονέκτημα: μπορούν να συγκρίνουν δύο διαφορετικά συστήματα. «Θέλω να πω ότι βλέπεις τα λάθη του ενός συστήματος -τη στενή παρακολούθηση- και τα λάθη του άλλου -την ανισότητα-, αλλά δεν μπορείς να κάνεις τίποτα στο πρώτο και δεν μπορείς να κάνεις τίποτα και στο δεύτερο».

Πέρα όμως από όσους έχουν υποφέρει από τις διώξεις της Στάζι, η Funder ψάχνει και για υπαλλήλους (97.000) και πληροφοριοδότες της (173.000). Η σοκαριστική αναλογία με τον πληθυσμό είναι: ένας στους 23. Βάζει μία αγγελία στην εφημερίδα και δέχεται πολλά τηλεφωνήματα από ανθρώπους που για να της μιλήσουν ζητούν χρήματα, έχοντας μάθει να εκμεταλλεύονται την κάθε «ευκαιρία» του καπιταλιστικού συστήματος. Προσδοκώντας κάποιες πιο ουσιαστικές συνεντεύξεις η δημοσιογράφος περνάει τις μέρες της επισκεπτόμενη τα περίχωρα του πρώην ανατολικού Βερολίνου, τα σημεία όπου οι άνθρωποι προσπαθούσαν να περάσουν στη Δύση, ανασυστήνοντας μια περιοχή που δεν υπάρχει πια, μια και όλα τα τμήματα του τείχους έχουν γκρεμιστεί. Στα πρώην γραφεία τής Στάζι την εντυπωσιάζει η καταθλιπτική ατμόσφαιρα και η μυρωδιά νοσοκομείου, οι ατελείωτοι διάδρομοι, τα υπόγεια· στις ανατολικές συνοικίες, το τσιμέντο των τεράστιων λαϊκών πολυκατοικιών και η εναλλαγή των καφέ και γκρι αποχρώσεων. Εντέλει συναντά κάποιους πράκτορες που έχουν μερικά κοινά χαρακτηριστικά: είναι ντυμένοι δυτικά, φαίνονται εύποροι και οι περισσότεροι έχουν καλές δουλειές. Κάποιοι της ζητούν ταυτότητα (οι Αυστραλοί δεν έχουν), πολλοί της βγάζουν λογύδρια κατά του καπιταλισμού, άλλοι εξηγούν τις συνθήκες (καταγωγή, δουλειά, πίστη σε ιδανικά) που τους «ανάγκασαν» να μπουν στις τάξεις της υπηρεσίας. Από τις σημαντικότερες συναντήσεις της είναι αυτή με τον φον Σνίτσλερ, αρχιπροπαγανδιστή του καθεστώτος, που από το 1960 διέθετε εκπομπή στην τηλεόραση με την ονομασία «Το μαύρο κανάλι». Ηταν το αντίπαλο δέος της εκπομπής «Η κόκκινη οπτική», που μεταδιδόταν από τη Δυτική Γερμανία στην Ανατολική, ασκώντας κριτική του σοσιαλισμού. Ολες οι τότε εκπομπές προσπαθούσαν να επιβάλλουν διάφορα, όπως π.χ τον χορό λίπσι ως αντίδοτο στο δυτικό ροκ. Η εκπομπή ωστόσο του φον Σνίτσλερ ήταν ατόφια προπαγανδιστική: «Η πολιτική τής "απελευθέρωσης εκείνων που ζουν στον ανατολικό συνασπισμό" είναι σύνθημα για την εκκένωση της ΛΔΓ. Και αυτό σημαίνει εμφύλιο πόλεμο, πυρηνικό πόλεμο, αυτό σημαίνει διάλυση οικογενειών, πυρηνικό Αρμαγεδδώνα - αυτό είναι απανθρωπιά! Για να το εμποδίσουμε αυτό ιδρύσαμε κράτος!...». Η ρητορική των εκπομπών του δεν διαφέρει από τη μεγαλόστομη ρητορική τύπου Γεωργαλά την εποχή της χούντας, αλλά ο φον Σνίτσλερ τώρα πια αισθάνεται «εν μέσω εχθρών».

Η συγκλονιστικότερη ίσως μαρτυρία του βιβλίου αφορά τη φράου Πάουλ, η οποία ενώ δεν υπήρξε ποτέ αντικαθεστωτική, τιμωρήθηκε φρικτά. Μόλις γέννησε τον γιο της ο μικρός μεταφέρθηκε με σοβαρά προβλήματα σε δυτικό νοσοκομείο, για να του παρασχεθεί βοήθεια. Κάποια στιγμή οι Ανατολικοί έπαψαν να της χορηγούν το ειδικό γάλα του γιου της και δυσκόλεψαν τη χορήγηση άδειας για τις επισκέψεις της. Μαζί με τον άντρα της υποχρεώθηκαν να σκεφτούν τη μετοίκησή τους στο δυτικό Βερολίνο, αλλά πιάστηκαν, φυλακίστηκαν, τους ζητήθηκε να καταδώσουν τους εμπλεκόμενους Δυτικογερμανούς. Οταν η Φράου Πάουλ αρνήθηκε να συμμορφωθεί, κλείστηκε σε μια φυλακή με αίθουσες βασανιστηρίων μεσαιωνικής αγριότητας. Σήμερα εργάζεται ως ξεναγός στη συγκεκριμένη φυλακή, δουλειά αντίστοιχη μ' αυτή που κάνουν πολλοί Ανατολικογερμανοί, θύματα ή πράκτορες, αλλά έχει επιτέλους επανασυνδεθεί με τον γιο της.

Η δημοσιογράφος διέκοψε για προσωπικούς λόγους την έρευνά της κι επέστρεψε στη Γερμανία ύστερα από τρία έτη. Επισκεπτόμενη την υπηρεσία αποκατάστασης των αρχείων της Στάζι στη Νιρεμβέργη, ανακαλύπτει ότι, παρ' όλη την αφοσιωμένη δουλειά τής ολιγομελούς ομάδας, θα χρειαστούν 375 (!) χρόνια για την πλήρη ανασύσταση των φακέλων. Η εμπορευματοποίηση του τείχους έχει λάβει διαστάσεις γιγαντιαίας επιχείρησης, νέα φρεσκοβαμμένα τμήματά του έχουν κτιστεί στη θέση των παλιών, χιλιάδες «αυθεντικά» σουβενίρ πωλούνται παντού, ενώ η ανεργία μαστίζει ιδιαίτερα το ανατολικό τμήμα. Το τείχος υπάρχει πλέον ως «τείχος στο κεφάλι» και διοργανώνονται πάρτι Ostalgie (νοσταλγίας του ανατολικού τμήματος). Η ερευνήτρια που ξεκίνησε να αποκαλύψει τη λειτουργία της Στάζι και τις επιπτώσεις της στη ζωή των Ανατολικογερμανών, ανακαλύπτει ότι όλοι, Ανατολικοί και Δυτικοί, προσπαθούν διακαώς να ξεχάσουν το τείχος, να αγνοήσουν το παρελθόν, σαν να μην υπήρξε. Στο φως έχουν έλθει πολλά στοιχεία για τον χρηματισμό δυτικών πολιτικών από το παλαιό ανατολικό καθεστώς και η πλειονότητα θέλει να ξεχάσει και να συνεχίσει τη ζωή της. Η χαρτογράφηση του παλαιού ανατολικού Βερολίνου, η ενδελεχής καταγραφή των μαρτυριών και η βιβλιογραφική έρευνα που παρατίθεται, θα μείνουν ως μια φιλότιμη, αν και ενίοτε ιδιαίτερα κουραστική και άκρως περιγραφική, υπενθύμιση του πολύ κοντινού ευρωπαϊκού παρελθόντος μας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ενα θαύμα γραφής μες στην αθανασία
Με το πρόσχημα της βιογραφίας
Ο εαυτός στον τόπο του άλλου
Ο Κόσμος είναι η Σαλονίκη
Χρόνος είναι το ταξίδι στο άπειρο
Πτυχές της πολιτικής και θεατρικής σκηνής
Κατ' εικόνα και ομοίωση
Κίνα: το αίσθημα του προορισμού
«Ο ουρανός μοιράζεται πρώτος πρώτος»
Πού πάνε οι ήρωες μετά το «τέλος»;
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ενα θαύμα γραφής μες στην αθανασία
Με το πρόσχημα της βιογραφίας
Ο εαυτός στον τόπο του άλλου
Ο Κόσμος είναι η Σαλονίκη
Χρόνος είναι το ταξίδι στο άπειρο
Πτυχές της πολιτικής και θεατρικής σκηνής
Κατ' εικόνα και ομοίωση
Κίνα: το αίσθημα του προορισμού
Το σφυρί και ο διαβήτης
«Ο ουρανός μοιράζεται πρώτος πρώτος»
Πού πάνε οι ήρωες μετά το «τέλος»;
Φιλοσοφία
Είναι τα βιβλία άνθρωποι;
Από τις 4:00 στις 6:00
Ονειρα και τραγούδι, μια στενή σχέση
Δύο ιδιότητες για έναν δημιουργό
Άλλες ειδήσεις
«the Office» - Στέκι συνάντησης «χειροποίητων ιδεών»
Ημερολόγιο νυχτερινής ανάγνωσης της ζωής του Ναπολέοντος Λαπαθιώτη
Μια ασεβής συνομιλία του Γιώργου Κακουλίδη με τον Σταύρο Σταυρόπουλο περί κριτικής ή τυφλότητας
Πλεκτάνες