Έντυπη Έκδοση

Πού πάνε οι ήρωες μετά το «τέλος»;

Μια συλλογή διηγημάτων με πρωταγωνιστές τούς ήρωες ενός μυθιστορήματος

Μισέλ Φέιμπερ

Το μήλο

μτφρ.: Μιχάλης Μακρόπουλος

εκδ. Καστανιώτη, σ. 160, 12,54 ευρώ

Πού πάνε οι ήρωες μετά το τέλος κάποιου μυθιστορήματος που μας γοήτευσε; Πού καταφεύγουν; Πού θα στεγαστούν μετά τη λήξη της παραμονής τους στις σελίδες κάποιου βιβλίου; Συνεχίζουν άραγε την προδιαγεγραμμένη πορεία, αυτή που τους επιβάλλει ο επινοημένος χαρακτήρας τους και η εποχή, ή μήπως το μέλλον τούς επιφυλάσσει κάποια ανατροπή; Τα ερωτήματα αυτά γίνονται δριμύτερα όταν ο δημιουργός τους, έχοντάς τους αφήσει κάπου στο μέσον της διαδρομής, στο έλεος του «ανοιχτού τέλους», μη έχοντας καταθέσει με σαφήνεια τον κύκλο της ζωής τους, καλεί τον αναγνώστη να συνεργαστεί. Ενίοτε, ο υποθετικός αυτός αναγνώστης παρουσιάζεται απρόθυμος να συμπληρώσει τα κενά και θέλει να «μάθει» την πορεία τους από τον ίδιο τον δημιουργό τους.

Υπάρχουν ήρωες που στοιχειώνουν για καιρό τη φαντασία των αναγνωστών -ιδιαίτερα εκείνοι των πολυσέλιδων μυθιστορημάτων-, όπου ύστερα από μια περίοδο ταύτισης, και στενής παρακολούθησης της ζωής τους, μένουν με ένα αίσθημα ανικανοποίητου και απροθυμίας να αποδεχτούν την κατάληξη που ο δημιουργός τους επέλεξε. Κάποιοι θα ήθελαν να ξέρουν αν τελικά κατάφεραν να υπερβούν τα εμπόδια, αν η μοίρα τούς επιφύλασσε κάποια έκπληξη και όταν πρόκειται για παιδιά, να μάθουν τι θα γίνουν όταν μεγαλώσουν.

Πέρα από τους αναγνώστες, όμως, υπάρχουν και συγγραφείς που κατατρύχονται από τους χαρακτήρες που οι ίδιοι κατασκεύασαν, και αυτή μοιάζει να είναι η περίπτωση του Ολλανδού Μισέλ Φέιμπερ, που ζει στη Σκοτία, παρότι προσπαθεί να μας πείσει για το αντίθετο στην εισαγωγή της συλλογής διηγημάτων του Το μήλο, όπου και δηλώνει πως η σύνθεσή τους οφείλεται στο επίμονο αίτημα αναγνωστών του. Προκειμένου να νομιμοποιήσει την επιλογή του παραθέτει αποσπάσματα επιστολών, όπου κάποιοι, φανατικοί αναγνώστες και αναγνώστριες απ' όλα τα μέρη του κόσμου απαιτούν μια συνέχεια και κάποιες παραπάνω πληροφορίες για τη μοίρα των ηρώων του μυθιστορήματος Το άλικο και το λευκό. Κάποιοι ενδιαφέρονται για την εκκεντρική ηρωίδα του Σούγκαρ -πόρνη και διανοούμενη-, η οποία είχε, σαφώς, όλες τις προδιαγραφές να είναι ηρωίδα ενός μετέπειτα μυθιστορήματος, και κάποιοι άλλοι για τη μικρή Σόφι.

Βικτοριανή τοιχογραφία

Το 2002 κυκλοφόρησε Το άλικο και το λευκό, το πρώτο ογκώδες μυθιστόρημα του Φέιμπερ -τίτλος δανεισμένος από στίχο του Τένισον-, το οποίο εξέπληξε κοινό και κριτικούς με τον όγκο του (1.077 σελίδες), αλλά και τη μεταστροφή του συγγραφέα από τις ολιγοσέλιδες νουβέλες και τα συμπυκνωμένα διηγήματα στη μεγάλη φόρμα, με πλήθος χαρακτήρων και σχολαστική απόδοση της βικτοριανής εποχής. Ο σαραντατετράχρονος τότε συγγραφέας είχε αποκαλύψει σε συνέντευξή του πως εργάστηκε πάνω στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα για περίπου 25 χρόνια, αρχής γενομένης την εποχή που ήταν ακόμα φοιτητής και σπούδαζε Βικτοριανή Λογοτεχνία. Ολα αυτά τα χρόνια κατόρθωσε να συγκεντρώσει πολλές πραγματολογικές πληροφορίες και να μεταφέρει την ατμόσφαιρα με πιστότητα, επιστρατεύοντας πλήθος ρητορικών τεχνασμάτων, στα οποία οι βικτοριανοί προκάτοχοί του ήταν ειδήμονες.

Μετά την πολύχρονη αυτή «συγκατοίκηση» με τους εν λόγω χαρακτήρες, είναι φυσικό να δυσκολεύεται να τους αποχωριστεί, ενώ οι πληροφορίες που συνέλεξε ύστερα από εξαντλητική έρευνα επιζητούσαν την «αξιοποίησή» τους. Κι έτσι αποφάσισε, αν όχι ακριβώς να μας πει με ποιον τρόπο οι ήρωές του διαχειρίστηκαν τη ζωή τους, να μας δώσει κάποια ακόμα στιγμιότυπα από τη διαδρομή τους, να μας αφήσει κάποιον υπαινιγμό μέσα από τους απογόνους τους, παίρνοντας έτσι την ευκαιρία να σχολιάσει την εποχή από απόσταση.

Στο «Μήλο» ο Φέιμπερ επανέρχεται σε δοκιμασμένες τεχνικές, τις οποίες είδαμε και στο πολυσέλιδο έργο του, απ' όπου δανείζεται όχι μόνον τους ήρωες αλλά και τον τρόπο αφήγησης: ο αφηγητής αναλαμβάνει να μας κατευθύνει στα μυθιστορηματικά του τοπία, να μας δείξει τα κατατόπια, να μας εξηγήσει τις εικόνες, τους ήχους, τις γεύσεις και τις μυρωδιές, ενίοτε και τις ενδυματολογικές ιδιαιτερότητες των ανθρώπων, όπως για παράδειγμα τα γυναικεία γάντια, στα οποία υπάρχουν συχνές αναφορές. (Στη βικτοριανή Αγγλία ήταν ανεπίτρεπτο για μια γυναίκα να κυκλοφορεί χωρίς τα γάντια της, το αντίθετο σήμαινε χαμηλή καταγωγή, πορνεία κι έλλειψη αξιοπρέπειας.)

Δοκιμασμένες τεχνικές

«Κλείστε τα μάτια σας. Χάστε για μια στιγμή την αίσθηση του χρόνου, αρκετά ώστε να πάτε εκατόν τριάντα χρόνια πίσω». Αυτή είναι η εναρκτήρια φράση του Μήλου και σαφώς παραπέμπει στον τρόπο εισαγωγής τού Αλικου και του λευκού, που είναι ο εξής: «Πρόσεχε πού πατάς. Εχε τα μάτια σου δεκατέσσερα, το εννοώ. Η πόλη αυτή που σε έφερα, είναι απέραντη και δαιδαλώδης και δεν την έχεις επισκεφτεί ποτέ».

Από τον τρόπο έναρξης της αφήγησης και στα δύο βιβλία είναι εμφανές πως ο συγγραφέας δεν έχει σκοπό να παραμείνει ένας διακριτικός, αποστασιοποιημένος αφηγητής, αλλά επιθυμεί κι αυτός να πάρει μέρος στον διάλογο που αναπτύσσουμε με τους χαρακτήρες του. Η συγγραφή είναι μια τρομερά μοναχική διαδικασία, η μοναξιά τής συγγραφικής συνείδησης μπορεί να γίνει αβάσταχτη και ο Φέιμπερ δεν διστάζει να ομολογήσει πως θα ήθελε να μας γνωρίσει καλύτερα: «Είμαστε τόσο καιρό μαζί, ζήσαμε τόσα, κι ακόμα δεν ξέρω το όνομά σου!» ομολογεί στον φανταστικό αναγνώστη του.

Με αυτό το αφηγηματικό τέχνασμα κατεβαίνει από το βάθρο του και αποκαλύπτεται κι αυτός μαζί με τους χαρακτήρες του, έχοντάς μας καταστήσει εξίσου σημαντικούς.

Η ίδια τεχνική συνεχίζεται στο Μήλο, όπου συχνά μας απευθύνεται προλαβαίνοντας ακόμα και τις αντιδράσεις μας: «Ξέρω ότι η περιέργειά σας έχει εξαφθεί τώρα. Ξέρω ότι θέλετε να μάθετε την πορεία».

Οι σκιές των ηρώων

Το άλικο και το λευκό δεν αποτελεί ένα ακόμα εγχείρημα ανάπλασης της βικτοριανής εποχής -μιας εποχής που γοητεύει και εμπνέει πλήθος νεόκοπων συγγραφέων- αλλά και μια δημιουργική συνομιλία με τους βικτοριανούς συγγραφείς, με τα φαντάσματα των ηρώων τους και μια απόπειρα αποκατάστασής τους. Στο Μήλο, οι ήρωες συνομιλούν με τη σκιά τού πρωθύστερου εαυτού τους, επανέρχονται και προσθέτουν ακόμα μία φράση, ακόμα έναν υπαινιγμό, έναν αντίλαλο της φωνής τους μέσα στον χρόνο, αλλά και την αποδοχή της ήττας τους.

Σε όλα τα διηγήματα υπάρχουν ωραίες στιγμές. Δύο από αυτά περιγράφουν την πόρνη Σούγκαρ, πριν συναντήσει τον πλούσιο εραστή της, αρωματοποιό Γουίλιαμ Ράκχαμ, μια διφορούμενη προσωπικότητα, του οποίου το μέλλον περιγράφεται σε μία από τις επόμενες ιστορίες, όπου, σε μεγάλη πλέον ηλικία, μπουκωμένος στα φάρμακα, αναπολεί την παλιά του αγάπη Σούγκαρ και την εξαφανισμένη του κόρη Σόφι.

Στην τελευταία ιστορία μαθαίνουμε και το τι απέγινε η Σόφι, και το πώς επηρεάστηκε από τη Σούγκαρ, καθώς ως ενήλικη πλέον γυναίκα είναι μια μαχόμενη σουφραζέτα που στρατεύεται υπέρ της ψήφου των γυναικών. Υπάρχουν κάποιοι υπαινιγμοί για την περιουσία της Σούγκαρ που κληροδοτήθηκε στην προστατευόμενή της και, μέσα από πλήθος αναχρονισμών, νύξεις για το συγγραφικό της έργο.

Ο Φέιμπερ με περιγραφική μαεστρία μάς μεταφέρει στον χώρο που θέλει να μας πάει, μας ταξιδεύει στο μυαλό των ηρώων του, στα δωμάτια και στο παρελθόν τους, ανατρέποντας το στερεότυπο της βικτοριανής πόρνης αλλά και των πελατών τους, αντιμετωπίζοντας και τους δύο με συμπάθεια. Η πόρνη δεν είναι η έκπτωτη, αμαρτωλή γυναίκα, αλλά ένα πλάσμα που πασχίζει να επιβιώσει και που παρατηρεί με κριτικό μάτι όσα συμβαίνουν γύρω της. Οι δε πελάτες δεν είναι πάντα οι πλούσιοι, διεστραμμένοι εκμεταλλευτές, αλλά αδύναμα πλάσματα που χρειάζονται στηρίγματα.

Στο τέλος, κατανοούμε απολύτως τους λόγους που ο Φέιμπερ επανήλθε στους ήρωές του, είναι ο ίδιος λόγος που επιστρέφουμε στην Ιστορία για να εξηγήσουμε το παρόν: η ανάγκη μιας συνέχειας, ένα άσυλο για τα φαντάσματα που παραδέρνουν, αλλά και μια παρηγοριά για τη δική μας άγνοια.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ενα θαύμα γραφής μες στην αθανασία
Με το πρόσχημα της βιογραφίας
Ο εαυτός στον τόπο του άλλου
Ο Κόσμος είναι η Σαλονίκη
Χρόνος είναι το ταξίδι στο άπειρο
Πτυχές της πολιτικής και θεατρικής σκηνής
Κατ' εικόνα και ομοίωση
Κίνα: το αίσθημα του προορισμού
Το σφυρί και ο διαβήτης
«Ο ουρανός μοιράζεται πρώτος πρώτος»
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ενα θαύμα γραφής μες στην αθανασία
Με το πρόσχημα της βιογραφίας
Ο εαυτός στον τόπο του άλλου
Ο Κόσμος είναι η Σαλονίκη
Χρόνος είναι το ταξίδι στο άπειρο
Πτυχές της πολιτικής και θεατρικής σκηνής
Κατ' εικόνα και ομοίωση
Κίνα: το αίσθημα του προορισμού
Το σφυρί και ο διαβήτης
«Ο ουρανός μοιράζεται πρώτος πρώτος»
Πού πάνε οι ήρωες μετά το «τέλος»;
Φιλοσοφία
Είναι τα βιβλία άνθρωποι;
Από τις 4:00 στις 6:00
Ονειρα και τραγούδι, μια στενή σχέση
Δύο ιδιότητες για έναν δημιουργό
Άλλες ειδήσεις
«the Office» - Στέκι συνάντησης «χειροποίητων ιδεών»
Ημερολόγιο νυχτερινής ανάγνωσης της ζωής του Ναπολέοντος Λαπαθιώτη
Μια ασεβής συνομιλία του Γιώργου Κακουλίδη με τον Σταύρο Σταυρόπουλο περί κριτικής ή τυφλότητας
Πλεκτάνες