Έντυπη Έκδοση

Ενα λανθάνον επιτήδευμα

Ο επιμελητής κειμένων μετεωρίζεται ανάμεσα σ' ένα μετά -και σ' ένα πριν-: μετά τον συγγραφέα και πριν από τον αναγνώστη. Μ' άλλα λόγια μετά τον αποστολέα και πριν από τον παραλήπτη αυτής της ανεξέλεγκτης ανταλλαγής ιδεών και αισθημάτων, στρατηγικής και γύμνιας, λέξεων και σιωπής, άγχους και προσδοκίας.

Κι αυτήν ακριβώς τη διαμεσολαβητική λειτουργία, αυτή τη λαθραία χειραψία, αυτή την ενίοτε αμφίθυμη σχέση, που μετεωρίζεται στην κόψη του τυπωθήτω, φιλοδοξούμε να χαρτογραφήσουμε με τη νέα θεματική στήλη μας.

Δώδεκα πρόσωπα, παλαιότερα και νεότερα, που σκύβουν με πάθος και συνέπεια πάνω σε κείμενα τα οποία καλούνται να οικειοποιηθούν με τον τρόπο του αφανούς αναγνώστη πριν παραδοθούν στην ευθύνη του συστηματικού ή του απλού αναγνώστη. Εξού και οι επιμελητές διασταυρώνουν κάτι από τη βάσανο της κριτικής και την απόλαυση της ανάγνωσης - κάτι που στη δεδομένη στιγμή της έκδοσης συνήθως λείπει από τον συγγραφέα, όταν βρίσκεται περικυκλωμένος από ανασφάλειες, κειμενικές και μη.

Στην ιστορία της γραφής περισσεύουν τα παραδείγματα, με θετικό ή αρνητικό πρόσημο, ανάμεσα σε συγγραφείς/«κρυπτοσυγγραφείς», εξάγοντας θυελλώδεις πνευματικές σχέσεις με αβέβαιη κατάληξη. Ταυτόχρονα όμως δεν έχει παρέλθει η εποχή που οι εκδότες ήταν δεινοί αναγνώστες αλλά και συγγραφείς και editors έδιναν ομηρικές μάχες για έναν χαρακτήρα, για μια παράγραφο, για μια λέξη, για μια άνω τελεία, για μια σιωπή;

1. Στις εκδόσεις εντύπων η δουλειά του επιμελητή κειμένου συνορεύει και συμπίπτει συχνά μ' εκείνη του επιμελητή μορφολογίας ή τυπογραφικής εμφάνισης (π.χ., δύσκολα μπορεί να διαχωριστεί στη στοιχειοθεσία ενός τίτλου). Η πιο κοινή όμως πρακτική είναι να συνδυάζεται με τη διόρθωση (τυπογραφικών δοκιμίων και, σήμερα, ηλεκτρονικών αρχείων).

Σε «συμπράξεις» σαν αυτές, το πιθανότερο είναι κανείς κάπου να υπερέχει και κάπου να υστερεί (δεν είναι απαραίτητο ένας άψογος διορθωτής να έχει και την πιο καλή αντίληψη για την οργάνωση ενός περίπλοκου δημοσιεύματος, ή δεν είναι δεδομένο ότι ένας καταρτισμένος άνθρωπος είναι σε θέση να εισηγηθεί τα δέοντα για την αισθητική ενός εντύπου): κάθε τομέας προϋποθέτει τη δική του εξειδίκευση και υπηρετείται καλύτερα απ' όποιον έχει εξασκήσει περισσότερο σ' αυτόν το τάλαντο και την υπευθυνότητά του.

Επιπροσθέτως, ο επιμελητής κειμένου, ιδίως σε μη συλλογικά έργα, σπανίως είναι φιλολογικός επιμελητής: όσο ένας δημιουργός βρίσκεται εν ζωή, τα κείμενά του δεν εκδίδονται με αυστηρά φιλολογική επιμέλεια.

2. Το γεγονός ότι ο επιμελητής κειμένου έρχεται πάντα «μετά» (δεύτερος μετά τον συγγραφέα, «τρίτος» μετά τον μεταφραστή κ.τ.λ.) του εξασφαλίζει μια προοπτική προς το κείμενο ευνοϊκότερη έναντι των προηγηθέντων, αλλά η ωριμότητα και ο επαγγελματισμός του εξαρτώνται από δύο αλληλένδετους παράγοντες: από το μάκρος της εμπειρίας και από την καθυπόταξη κάθε υπεράγαν «δημιουργικής διάθεσης» (πράγμα που συνεπάγεται και αύξηση μαθησιακής ικανότητας).

Η μακρά εμπειρία είναι απαραίτητη επειδή, δυστυχώς, παρά τις προσπάθειες που καταβάλλονται (με εγχειρίδια, σεμινάρια κ.τ.ό.), η τυποποίηση της εργασίας αυτής δεν έχει επιτευχθεί ικανοποιητικά. Ισως και να μην είναι ευκταίο και δυνατόν: κάθε νέα συγγραφή κομίζει απρόβλεπτες επινοήσεις, που αντανακλούν την ιδιοπροσωπία του δημιουργού της και πλουτίζουν την εκφραστική δύναμη γλωσσικών και επιστημονικών παραδόσεων.

Η αχαλίνωτη (απέναντι στον λόγο κυρίως) «δημιουργική διάθεση», από την άλλη, είναι μια «παιδική ασθένεια» που δεν ενδιαφέρουν οι αιτίες της. Σημασία έχει ότι απειλεί το ύφος. Ας μην τη συγχέουμε με το βάθος των παρεμβάσεων που μπορεί να χρειάζεται ένα κείμενο προκειμένου «να γίνει ευπρόσωπο». Υπάρχουν και στα πιο αδύναμα κείμενα, εξάλλου, λεπτομέρειες που αξίζει να σωθούν και αδίκως τις αφανίζουν η απειρία και η βιαιότητα.

Ενδέχεται οπωσδήποτε να απαιτείται στην επιμέλεια ενός κειμένου μέχρι και αναδιάταξη του υλικού (μια υποπερίπτωση είναι και το «ξαναγράψιμο»). Τα περιοδικά, οι συμπιληματικοί τόμοι, συγγράμματα εκτεταμένης διαμεσολάβησης και μερικά περισπούδαστα έργα εισαγωγής σε γνωστικά πεδία (εγχειρίδια λ.χ.) είναι από τα απαιτητικότερα έργα του είδους (εγκυκλοπαίδειες και εφημερίδες εγείρουν άλλης τάξεως προβλήματα, παρέχουν ωστόσο και άλλου είδους «άνεση» στην αντιμετώπιση των κειμένων). Τεράστιο πλήθος αποφάσεων λαμβάνεται απ' όποιον επιφορτίζεται με τέτοιας λογής επιμέλειες. Οι αποφάσεις αυτές τροφοδοτούνται ώς έναν βαθμό από την προηγούμενη εμπειρία, αλλά και αναπροσαρμόζονται, βελτιώνονται, επαυξάνονται, επιμερίζονται, με κάθε νέο βιβλίο. Τούτο καθιστά την, εν είδει συμβολαίου, και με κάθε ευκαιρία, γραπτή κωδικοποίησή τους αδιανόητη.

Μοναδικό θεμέλιο της αποτελεσματικότητας, τότε, τίθεται η αγαστή συνεργασία με όλους τους συντελεστές της έκδοσης. Τους συντάκτες του κειμένου προπαντός. Γιατί απέναντι στον άπειρο επιμελητή με τις τάσεις κατάχρησης εξουσίας στέκει ο άπειρος και φαντασμένος συγγραφέας (οι ιδιότητες αυτές εκατέρωθεν πάνε μαζί). Με επιφανείς συγγραφείς, χωρίς εξαίρεση, οι συνεργασίες μου, ακόμα και από τα πρώτα βήματά μου, υπήρξαν πάντοτε άριστες.

3. Από τα μεγαλύτερα προβλήματα με τα οποία αναμετράται στη χώρα μας ο επιμελητής κειμένου είναι η γλώσσα, που η ρευστότητα και οι ποικιλίες της δεν έχουν το ανάλογό τους, σε ευρωπαϊκό τουλάχιστον επίπεδο. Εχει να κάνει με την ηλικία της βέβαια... Με τον αδάμαστο χαρακτήρα της... Εχει να κάνει, όμως, και με την απροθυμία των αρμόδιων για τη ρύθμισή της φορέων να «ανοιχτούν» προς τα ενδεχόμενά της. Το αποτέλεσμα στην επιμέλεια κειμένου είναι να θεωρείται όρος επαρκής η εσωτερική συνέπεια μιας σειράς, ή ενός πολύτομου έργου, ενίοτε κι ενός εκάστου βιβλίου.

Παράλληλα, ένας επιμελητής βόσκεται από την αγωνία μήπως ετοιμάζει βιβλία που, με τις γλωσσικές τους επιλογές, σε λίγα χρόνια θα μοιάζουν απαρχαιωμένα. (Διόλου δεν εννοώ εδώ το τονικό μας σύστημα, που με τις νέες δυνατότητες των ηλεκτρονικών μέσων παραπέμπεται σε άγνωστο μέλλον.) Ετσι, μολονότι αυτή η δουλειά υποχρεώνει σε πειθαρχία με βάση τα πιο έγκυρα από τα ισχύοντα «παραδείγματα», περισσότερο ή λιγότερο σημαντικές αποκλίσεις από την «επίσημη γραμμή» ολοένα και υιοθετούνται από εκδότες και επιμελητές κειμένων. Οσο, όμως, δεν έχει κατασταλάξει η σχετική προτασιολογία, «είναι κι αυτή μια στάσις», αφού κρατάει σε σταθερή επικαιρότητα αιτήματα και απορίες δίχως λύση.

4. Και ποια είναι η χαρά ενός επιμελητή εκδόσεων (κειμένου πρωτίστως) ύστερα από τόσες επιφυλάξεις και συνθηκολογήσεις, σε μια χώρα όπου, αντίθετα με την Αγρια Δύση, το επιτήδευμά του παραμένει άτυπο και ακατοχύρωτο; Το αντικείμενο «βιβλίο» (μέχρι στιγμής). Που ανταμείβει μόνον ως σύνολο. Πρόκειται για φετιχισμό που αντιλαμβάνεται κανείς και δίχως σχέση επαγγελματική μαζί του.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η ηθική του Κακού
Ταύτιση με την Κόρη των Αθηνών
Σπέρματα Δημουλά*
Οιδίπους Τύραννος με κουνημένη γκαρνταρόμπα
Ακραίες μορφές θρησκευτικής πίστης
Στην περιπέτεια ενός αινίγματος
Ψάχνοντας τον πολιτισμό που δεν υπάρχει
Η σχέση άρρενος και θήλειας αρχής
Αισθητική του εφήμερου
Γράμμα από την Κερατέα
«Ο αρχαιολογικός χώρος του Οβριοκάστρου Κερατέας»
Αφανής αναγνώστης
Ενα λανθάνον επιτήδευμα
Από τις 4:00 στις 6:00
Ζητιανεύοντας την επιτυχία στο τραγούδι
Ενας κιθαρίστας που έφερε πολλά είδη μουσικής πιο κοντά
Άλλες ειδήσεις
Σ' έναν δρόμο
«ΧΩΡΙΣ ΔΙΑΒΑΤΗΡΙΟ» στον Πειραιά
Οταν ο ζωγράφος Ρόθκο γίνεται θεατρική πράξη
Περί αβάσταχτης ερημιάς, γραφής και λοιπών αδιεξόδων
Το κύμα
Στον βρόντο
Ο Πειραιάς στην πρώτη γραμμή
Η ζωή και ο θάνατος του Καραβέλα