Έντυπη Έκδοση

Αισθητική του εφήμερου

Θόδωρος Βαής

Μικρού μήκους. 100 χάι-κου

εκδόσεις Τυπωθήτω - «Λάλον ύδωρ», σ. 134, ευρώ 13,12

Λιτότητα, εικονογραφία και βαθύς στοχασμός είναι τα πιο εμφανή χαρακτηριστικά του χαϊκού. Με τη σταθερή στιχουργική μορφή του, το ιαπωνικό ποιητικό είδος κατέκτησε τη Δύση. Ποιητές του διαμετρήματος του Μπόρχες και του Σεφέρη υπέκυψαν στη γοητεία του. Αν ο ποιητής επιθυμεί να πει πολλά, κρυμμένος πίσω από λίγες λέξεις, δεν έχει παρά να επιλέξει μια ποίηση που περιορίζει τη φιλοδοξία της -όπως μαρτυρεί η ετυμολογία του όρου- σε «ανάλαφρη (χάι) στροφή ποιήματος (κου)», να δεχτεί την πρόκληση να κοιτάξει κατάματα την πεμπτουσία της ποιητικότητας, όπου καμιά λέξη δεν περισσεύει. Σύμφωνα με το Λεξικό νεοελληνικής λογοτεχνίας (εκδόσεις Πατάκη) το χαϊκού «παίρνει τη μορφή μιας εικόνας» και εκφράζει την «παροδικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης».

Στη νέα του ποιητική συλλογή ο Θόδωρος Βαής τονίζει ήδη από τον τίτλο την εικαστική όψη των ποιημάτων του, με τον προσδιορισμό «Μικρού μήκους» να παραπέμπει στην έβδομη τέχνη. Ο ποιητής εξαντλεί όλες τις πιθανότητες του χαϊκού, χρησιμοποιεί όλες τις θεματικές του. Εποχές του έτους, τόπος και τοπίο, άνθρωπος και φύση, λόγος και σιωπή, άρωμα και μελωδία ενώνονται αριστοτεχνικά για να κρατήσουν αμείωτο το ενδιαφέρον μας, καθώς ταξιδεύουμε ανάμεσα σε εκατό ποιήματα «μικρού μήκους» και ατελείωτου βάθους.

Τα χαϊκού είναι, αιώνες τώρα, άτιτλα, αν και έχουν προταθεί παραλλαγές με τίτλο, όπως το «Στον κήπο του μουσείου» του Σεφέρη (Δεκαέξι χαϊκού και άλλες ιστορίες). Οι τίτλοι των «100 χαϊκού» είναι όλοι μονολεκτικοί και δεν ανατρέπουν τη δομή του ιαπωνικού ποιητικού είδους, που αντλεί την ισχύ του από τις δεκαεπτά συλλαβές του. Μοιάζουν με λεζάντες εικόνων, άρα επιβεβαιώνουν την εικαστική φύση του ποιήματος.

Στη γλώσσα των πρώτων χαϊκού, την ιαπωνική, οι εικόνες υποβάλλονται με την ίδια τη γραφή. Στις ευρωπαϊκές γλώσσες ωστόσο τα γλωσσικά σημεία και όχι τα γραφήματα παράγουν εικόνες. Ο έλληνας ποιητής ξεπερνά τη διαφορά των γλωσσών με ευφάνταστες λεκτικές εικόνες, οι οποίες επιπλέον τον οδηγούν στη γνώση των πραγμάτων. Αρκεί να ανοίξει ο γλάρος τα φτερά του για να καταστεί ο χρόνος ορατός. Τότε το φαίνεσθαι ανάγεται σε ζωντανή εικόνα και στη συνέχεια σε Είναι: «Πέταξ' ο γλάρος: / στ' ακίνητα φτερά του / πάγωσ' ο χρόνος» («Γλάρος»). Η λιμπελούλα μεταφέρει το ποιητικό Εγώ, και το όνειρο ενεργοποιείται: «Στις φτερούγες σου / κρατιέμαι, λιμπελούλα, / κι ονειρεύομαι» («Λιμπελούλα»). Ο σύντομος στίχος υπογραμμίζει τον ρυθμό, που με τη σειρά του εκφράζει δισταγμό ή, αντιθέτως, παράγει μια αίσθηση κίνησης. Ο διασκελισμός ανάμεσα στον πρώτο και τον δεύτερο στίχο υποδηλώνει τον κίνδυνο να καταρρεύσει το Εγώ, ενώ στο ποίημα «Αρνί» το ίδιο τέχνασμα θέτει υπό αμφισβήτηση την ειλικρίνειά μας, καθώς σημαντικές λέξεις του πολιτισμού μας, όπως αγάπη, και η πιο μεγάλη γιορτή της Ορθοδοξίας, το Πάσχα, μοιάζουν να έχουν χάσει την ουσία τους. Η αβεβαιότητα που εκφράζει το κενό ανάμεσα στον δεύτερο και τον τρίτο στίχο μάς υποχρεώνει να θυμηθούμε το νόημα των λέξεων: «Πάσχα αγάπης: / στη σούβλα το αρνί, που / αγαπούσαμε».

Μέσα από την ανθρωποποίηση του ζωικού βασιλείου αναδύεται η έννοια της ισότητας· στο ποιητικό όραμα του Θόδωρου Βαή η δημοκρατία κυριαρχεί στην πλάση. Το σύμβολο του Δία γίνεται απολλώνιο και πορεύεται μέσα στις λέξεις: «Ο αητός γράφει / κύκλους, που με μια βουτιά / τους διαγράφει» («Αητός»). Οι λέξεις συγκρούονται, η αντίθεση των δύο ρημάτων οδηγεί στη συνωνυμία. Μέσα σε δεκαεπτά συλλαβές ο αναγνώστης κατορθώνει να επικεντρωθεί στην εικόνα που σβήνεται εύκολα (στη γεωμετρική πτήση του αητού και στην άμεση αναίρεσή της), στο παιχνίδι με τις λέξεις, στη σιωπή της γραφής του ποιητή και κυρίως στα κενά ανάμεσα στις λέξεις που δημιουργούν οι σύντομοι στίχοι.

Με έναν απλό αναγραμματισμό, η Αθήνα περιτυλίγεται με άνθη νεραντζιάς για να μεταδώσει μελωδία και άρωμα: «Το βράδ' η Αθήνα / φοράει το άρωμά της: / άνθη νεραντζιάς» («Αθήνα»). Η λέξη αποκάλυψη ξυπνά την ιερή ιστορία της Πάτμου, ενώ η νηνεμία, το φως και η απαλή κίνηση αγκαλιάζουν τρυφερά το νησί: «Εναστρη Πάτμος: / νυχτερινό σεργιάνι / αποκάλυψης» («Πάτμος»). Αν σε άλλα χαϊκού του ποιητή οι λέξεις χάνουν το νόημά τους, εδώ το ανακτούν θριαμβευτικά. Σε άλλα, πάλι, οι λέξεις διασπώνται, σημαίνουν ξανά, διαφορετικά. Ή, το άρρητο, η ηχηρή απουσία μιας λέξης -στη συγκεκριμένη περίπτωση γλωσσοδέτης- γράφει χαϊκού: «Βουβός ο πόνος: / η γλώσσα των δακρύων / δένεται κόμπος» («Πόνος»). Αθελά μου σχολιάζω: Πάνω σε λέξη / που δεν αναγράφεται / χτίζονται στίχοι.

Στα χαϊκού η απουσία ήχου έχει τη δική της λειτουργία: γεννά εικόνες που σηματοδοτούν το εφήμερο. Στην ποιητική συλλογή του Θόδωρου Βαή όλες οι μορφές σιγής οδηγούν στη μοναχικότητα της γραφής ή εκφράζονται με θόρυβο κρυμμένο μέσα στη σιωπή. Αρώμα, φως, κίνηση, βλέμμα προσδιορίζουν τον μη ήχο ως απουσία ανθρώπινης λαλιάς. Αυτή η μαγική ηρεμία της φύσης οδηγεί σε μια συμπαντική τέχνη: «Τέχνη της σιωπής / μέσ' απ' το κυπαρίσσι: / φωνή του γκιώνη» («Γκιώνης»). Την ίδια τέχνη κατέχει και η βροχή όταν πέφτει απαλά, για να μην ξυπνήσει την ήρεμη λίμνη: «Ηχος της σιωπής / στη λίμνη που κοιμάται: / Δες! Ψιχαλίζει» («Ψιχάλα»). Στην απόλυτη γαλήνη η όραση αντικαθιστά την ακοή, η εικόνα τη μελωδία, σε μια αισθαντική συναισθησία: το ποιητικό Εγώ λέει «Δες!», ενώ μετά τη λέξη ήχος περιμένουμε «Ακου!».

Τα χαϊκού του Θόδωρου Βαή παραπέμπουν σε μια χαμηλόφωνη μελωδία. Ενα αρμονικό τρίπτυχο τα ενώνει: φύση, στιχουργία, ανθρωπιά. Ο στίχος του κυλά, αφουγκράζεται, ανασαίνει. Η εμπεριστατωμένη εισαγωγή του παρέχει πολύτιμες πληροφορίες στον έλληνα αναγνώστη για την ποιητική αξία και τη διαδρομή του χαϊκού. *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Η ηθική του Κακού
Ταύτιση με την Κόρη των Αθηνών
Σπέρματα Δημουλά*
Οιδίπους Τύραννος με κουνημένη γκαρνταρόμπα
Ακραίες μορφές θρησκευτικής πίστης
Στην περιπέτεια ενός αινίγματος
Ψάχνοντας τον πολιτισμό που δεν υπάρχει
Η σχέση άρρενος και θήλειας αρχής
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Η ηθική του Κακού
Ταύτιση με την Κόρη των Αθηνών
Σπέρματα Δημουλά*
Οιδίπους Τύραννος με κουνημένη γκαρνταρόμπα
Ακραίες μορφές θρησκευτικής πίστης
Στην περιπέτεια ενός αινίγματος
Ψάχνοντας τον πολιτισμό που δεν υπάρχει
Η σχέση άρρενος και θήλειας αρχής
Αισθητική του εφήμερου
Γράμμα από την Κερατέα
«Ο αρχαιολογικός χώρος του Οβριοκάστρου Κερατέας»
Αφανής αναγνώστης
Ενα λανθάνον επιτήδευμα
Από τις 4:00 στις 6:00
Ζητιανεύοντας την επιτυχία στο τραγούδι
Ενας κιθαρίστας που έφερε πολλά είδη μουσικής πιο κοντά
Άλλες ειδήσεις
Σ' έναν δρόμο
«ΧΩΡΙΣ ΔΙΑΒΑΤΗΡΙΟ» στον Πειραιά
Οταν ο ζωγράφος Ρόθκο γίνεται θεατρική πράξη
Περί αβάσταχτης ερημιάς, γραφής και λοιπών αδιεξόδων
Το κύμα
Στον βρόντο
Ο Πειραιάς στην πρώτη γραμμή
Η ζωή και ο θάνατος του Καραβέλα