Έντυπη Έκδοση

Η μαγεία του μικρού

Θανάσης  Βαλτινός

Κρασί και νύμφες Μικρά κείμενα επί παντός

εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σ. 335, 18 ευρώ

Ενα βιβλίο με ελκυστικό, αλλά ασαφή τίτλο και, επιπλέον, χωρίς μερικές αράδες στο οπισθόφυλλο που να προϊδεάζουν για το περιεχόμενό του, πιστεύουμε πως αδικεί εαυτό. Πόσω μάλλον, όταν ο τίτλος δημιουργεί την παραπλανητική εντύπωση ότι πρόκειται για ανάλαφρο μυθιστόρημα, γραμμένο, το πιθανότερο, από έναν φιλογύνη. Ή, σωστότερα, γραμμένο από έναν διανοούμενο φιλογύνη, αν δοθεί προσοχή στην υμνητική αναφορά στον μονήρη βίο, που παρατίθεται στο οπισθόφυλλο. Κινδυνεύει, μάλιστα, να επισύρει την μήνιν «του μεγάλου κοινού» των μπεστ σέλερ, που θα ανακαλύψει πως, ναι μεν ο συγγραφέας έχει επικούρειες τάσεις, αντί, όμως, να ακολουθήσει τον βιωματικό του οίστρο και να στρώσει μια πλατιά αφήγηση, αποσύρεται στον διανοητικό ασκητισμό του. Γιατί έτσι νομίζουμε ότι θα εκληφθεί αυτή η συγκεντρωτική παρουσίαση των ποικίλων παρεμβάσεων στο πολιτιστικό και πολιτικό γίγνεσθαι της χώρας, που έκανε ο Θανάσης Βαλτινός, κυρίως κατά την τελευταία εικοσαετία. Υπάρχει, βεβαίως, ο υπότιτλος, ο οποίος κυριολεκτεί, χωρίς, όμως, και να διαφωτίζει. Αντιθέτως, πολύ φοβόμαστε ότι λειτουργεί αρνητικά, καθώς δίνει έμφαση στην έκταση και στη θεματική διασπορά των κειμένων. Εδώ, το επίθετο «μικρά» δεν ελκύει ούτε στην εντελέστερη έκφανση ενός μικρού κειμένου, που είναι το διήγημα. Οσο για τον προσδιορισμό «επί παντός», οδηγεί συνειρμικά στο κακόσημο «επί παντός επιστητού».

Δεδομένου ότι μία από τις ουκ ολίγες αρετές, που ο συγγραφέας ομολογεί στις γυναίκες, είναι η νοικοκυροσύνη τους, και αφού ο καλός Θεός μάς ενέταξε σε αυτήν τη συνομοταξία, ας νοικοκυρέψουμε κάπως την εικόνα του βιβλίου. Και αυτό, όχι προς όφελος του συγγραφέα, ο οποίος, έτσι κι αλλιώς, δεν περιμένει προκοπή από «την κριτική σημειωματογραφία», όπως αποκαλεί συλλήβδην σε ένα από τα ιοβόλα «μικρά» του τον γηγενή κριτικό λόγο, αλλά για να επιπλεύσει καλύτερα ένα ενδιαφέρον βιβλίο στην εκδοτική πλημμυρίδα. Παρουσιάζει ενδιαφέρον τόσο για «το μεγάλο κοινό», που, με λίγη υπομονή, θα εντοπίσει πλείστα όσα τερπνά «μικρά», όσο και για τον επαρκή αναγνώστη, όπως ο συγγραφέας αποκαλεί τους λιγοστούς απαιτητικούς, που θα εκπλαγεί ευχάριστα από τα αφηγηματικά «διαμαντάκια». Μπορεί αυτά να μη φτάνουν τα 326, αριθμό στον οποίο ανέβασε το πλήθος τους ενθουσιώδης βιβλιοπαρουσιάστρια, υπάρχουν, όμως, αρκετά, διάσπαρτα σε όλο το βιβλίο, μάλλον ως μαργαρίτες εντός ενός τύποις δοκιμιακού κελύφους.

Πρόκειται, εντέλει, για 95 κείμενα. Υποψιαζόμαστε ότι δεν πρέπει να είναι άπαντα τα ευρισκόμενα. Μάλλον συνιστούν μια εκτεταμένη επιλογή απ' όσα δημοσίευσε ο Βαλτινός μέσα σε τρεισήμισι δεκαετίες. Το πρώτο φέρει ημερομηνία δημοσίευσης 14 Μαρτίου 1972 και το πιο πρόσφατο, 8 Σεπτεμβρίου 2008. Τις δύο πρώτες δεκαετίες δημοσίευε με μικρότερη συχνότητα. Ισως, όμως, και η επιλογή σε αυτή την πρώιμη περίοδο να στάθηκε αυστηρότερη. Παρόμοια φιλολογικά διλήμματα θα τα λύσει η βιβλιογραφία Βαλτινού. Αναλυτικά: πέντε «μικρά» είναι δημοσιευμένα μέσα στη δεκαετία του '70 και έξι στη δεκαετία του '80. Στα πρώτα, υπάρχουν τρεις αυτοβιογραφικού τύπου αφηγήσεις, σωστά «διαμαντάκια»: Το ένα αναφέρεται στη γνωριμία του Βαλτινού με τον Αντρέα Κορδοπάτη και το πώς γράφτηκε το συναξάρι του. Το άλλο, στο πώς μια ομάδα ανήσυχων Τριπολιτών έστησαν, αρχές του 1965, τον Φιλοτεχνικό Ομιλο της πόλης, και με ποια οράματα τον ξαναέστησαν, μετά τη διάλυσή του επί Επταετίας. Στο δε τρίτο, ο Βαλτινός καταθέτει το πώς, χάρη στη στρατιωτική του θητεία ως έφεδρου αξιωματικού, έπαιξε τον έφιππο υπαστυνόμο στις «Μέρες του '36» του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Στα έξι επόμενα ξεχωρίζει μια ραδιοφωνική ομιλία, ακόμη ένα «διαμαντάκι», που τοποθετείται ως πρώτο κείμενο στη συναγωγή. Είναι μια ελεύθερη περιδιάβαση από τις νεραντζιές της Δεξαμενής Κολωνακίου στο δημοτικό τραγούδι και τον έρωτα.

Τον κυρίως κορμό του βιβλίου τον απαρτίζουν τα 55 «μικρά» της δεκαετίας του '90 και τα 25 της περιόδου 2000-2008. Απομένουν τέσσερα, που ο συγγραφέας έχει λησμονήσει πότε και πού τα δημοσίευσε. Το ίδιο συμβαίνει και με δύο άλλα, που θυμάται μεν το πότε αλλά τού διαφεύγει το έντυπο. Τώρα, ως προς τον χαρακτηρισμό «μικρό», η έκταση των κειμένων κυμαίνεται από 130 λέξεις μέχρι και 10 σελίδες. Το μικρότερο είναι ένα δημοσίευμα τού 1992, στο ευρείας κυκλοφορίας περιοδικό «ΕΝΑ», σχετικά με την ονομασία των Σκοπίων, που, σήμερα, δείχνει προφητικό, όπως και άλλες πολιτικές απόψεις του. Ενώ το μεγαλύτερο είναι μια ανακοίνωση σε συμπόσιο του 1995 για τη σχέση «ιστορικής πραγματικότητας και νεοελληνικής πεζογραφίας», στη δεκαετία 1945-1955. Αυτό το κείμενο, μαζί με έναν αριθμό άλλων «μικρών» από τα εκτενέστερα, θα εβρισκε τη θέση του σε ένα βιβλίο του Βαλτινού γύρω από το τρίπτυχο γλώσσα-πεζογραφία-Ιστορία ή, στον βαθμό που η γλώσσα ενσωματώνεται στην κατά Βαλτινό νοούμενη πεζογραφία, το δίπτυχο πεζογραφία-Ιστορία. Βιβλίο αναμενόμενο, δεδομένου ότι ο Βαλτινός καθόρισε, εν πολλοίς, στα καθ' ημάς, τη σύγχρονη μορφή που πήρε η εμπλοκή των δύο σκελών, και σήμερα είναι αυτός που κυρίως επηρεάζει τους νεότερους.

Η γκάμα των εντύπων, στα οποία δημοσιεύονται τα «μικρά», είναι μεγάλη. Μετρούμε: επτά εφημερίδες, 16 περιοδικά όλων των ειδών, μεταξύ των οποίων κι ένα γερμανικό ταξιδιωτικό, στο οποίο δημοσιεύεται μια ιδιότυπη ξενάγηση στην Πελοπόννησο με ομφαλό την Αρκαδία, που μόνον ο οίστρος ενός ταλαντούχου γηγενούς μπορεί να συλλάβει. Ακόμη, συνεργασίες σε βιβλία, πρόλογοι σε θεατρικά προγράμματα, ζωγραφικά και φωτογραφικά λευκώματα. Τέλος, με τη μορφή προφορικού λόγου, εκπομπές στο ραδιόφωνο και στην τηλεόραση, ομιλίες και ανακοινώσεις σε συνέδρια. Αυτή η ποικιλία καθορίζει το ευρύ θεματικό φάσμα των κειμένων, χωρίς, όμως, να υπάρχει πάντοτε ειδολογική αντιστοιχία. Οντας πεζογράφος ο Βαλτινός και όχι δοκιμιογράφος, η εστίαση των κειμένων του είναι συχνά απρόβλεπτη. Λ.χ., στον πρόλογο φωτογραφικού λευκώματος μπορεί να κρύβεται ένα καθαρόαιμο ταξιδιωτικό. Στο τέλος του βιβλίου παρατίθεται κατάλογος «πρώτων δημοσιεύσεων». Εκεί, θα ήταν βοηθητικό, όταν το κείμενο συνιστά μέρος αφιερώματος, να προσδιορίζεται το θέμα. Λ.χ., το «Κρασί και νύμφες», δηλαδή το ομότιτλο του βιβλίου, είναι συνεργασία σε αφιέρωμα, «Ταξίδια στην Ελλάδα».

Μετρ ο Βαλτινός στην αισθητική τού κολάζ ετερόκλιτων αφηγήσεων, κατά την παράταξη των κειμένων φαίνεται ότι αδιαφορεί για θεματικές ενότητες. Ούτε καν έναν οδηγό επιλεκτικής ανάγνωσης, από αυτούς που συναντούμε σε πολυσέλιδες συναγωγές, ενίοτε και σε μυθιστορήματα, δεν προβλέπει για «το μεγάλο κοινό», που αρέσκεται στις ιστορίες. Δηλαδή, ομάδες «μικρών», που θα μπορούσαν να συσσωματωθούν και να διαβαστούν σαν ένα ενιαίο και γλαφυρό ανάγνωσμα. Ωστόσο, το βιβλίο κρύβει πολλές τέτοιες ιστορίες. Μία από αυτές θα μπορούσε να τιτλοφορηθεί, «οι λογοτεχνικές μου φιλίες», όπου η ματιά του συγγραφέα αποκαλύπτει άγνωστες πλευρές των αναφερόμενων προσώπων. Μια άλλη θα μπορούσε να δανειστεί τον τίτλο «πατριδογνωσία» από τον γαλλικό Οδηγό των Αθηνών, που έγραψαν ο μυθιστοριογράφος Ολιβιέ Ρολέν, ο πολυγράφος Εμμανουέλ Αντελύ και ο Βαλτινός. Αυτή η ομάδα θα αποτελούνταν από τα έξι κεφάλαια του Οδηγού, που αναδημοσιεύονται στο βιβλίο, μαζί με άλλα αθηναϊκά, αρκαδικά και νησιωτικά «μικρά». Οταν η σχέση του συγγραφέα έχει χαρακτήρα πάθους, όπως στην περίπτωση της Αθήνας, το «μικρό» αποκτά την τελειότητα διηγήματος. Τέλος, καμιά δεκαριά «μικρά» συνιστούν καλή μαγιά για μια βιογραφία Βαλτινού. Θα τον συμβουλεύαμε να τη γράψει ο ίδιος. Γιατί το δέλεαρ είναι μεγάλο και ουδείς μπορεί να προβλέψει τι θα πάθουν αυτά τα βιωματικά σπαράγματα στα χέρια όσων μαθήτευσαν και ξετρίφτηκαν συγγραφικά στα θρανία του.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ο εφιαλτικός κανόνας
Πολιτικές του ηθικού
Οι συνταγματάρχες, η περιπέτεια της γνώσης και ο Θεός
«Ναυτικά μακό και Corydrane Καλλιγραφίες»
Δέντρο που φυλλορροεί;
Ηθικολόγος της αρμονίας
Μυθιστορηματική αξιοποίηση μιας παρωχημένης εποχής
Ποίηση πεζών κι αποκομμάτων
Τα άνθη της πτώσης
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ο εφιαλτικός κανόνας
Πολιτικές του ηθικού
Η μαγεία του μικρού
Οι συνταγματάρχες, η περιπέτεια της γνώσης και ο Θεός
«Ναυτικά μακό και Corydrane Καλλιγραφίες»
Δέντρο που φυλλορροεί;
Ηθικολόγος της αρμονίας
Μυθιστορηματική αξιοποίηση μιας παρωχημένης εποχής
Ποίηση πεζών κι αποκομμάτων
Τα άνθη της πτώσης
Πρόσωπα
ΖΥΡΑΝΝΑ των παθών και των θρύλων
Η Ανοιξη του Μίλαν Κούντερα
Η χειμερία νάρκη των φυλάκων στη σίκαλη
Ο ιδρυτής της εφημερίδας «Frankfurter Zeitung»
Από τις 4:00 στις 6:00
Τρώγοντας έρχονται οι εμπνεύσεις
Πάντα πιστός φίλος των μπλουζ