Έντυπη Έκδοση

Οι συνταγματάρχες, η περιπέτεια της γνώσης και ο Θεός

Από τα μαύρα χρόνια της δικτατορίας των συνταγματαρχών, όταν η Ελλάδα είναι έτοιμη να καταρρεύσει ξανά και ξανά, ακόμη και μετά την οριστική απομάκρυνση της χούντας, σε μια περιπλάνηση στη γνώση, όπως και στη συνύπαρξη δύο ριζικά διαφορετικών παραδόσεων και πολιτισμών. Και από εκεί σε μια φιλοσοφική σύγκρουση, η οποία έχει πάρει τεράστιες διαστάσεις στις μέρες μας: ο κόσμος είναι προϊόν της βούλησης του Θεού ή της εξέλιξης των ειδών;

***Μάνθος Σκαργιώτης

Ενα κλειδί, τρεις πόρτες

εκδόσεις Μεταίχμιο, σ. 312, 16 ευρώ

Χωρίς να είναι επιβλητική σε όγκο, όπως εύλογα ίσως θα περίμενε κανείς, η πεζογραφική παραγωγή της Μεταπολίτευσης με θέμα τα έργα και τις ημέρες της χούντας των συνταγματαρχών έχει να επιδείξει μιαν αρκετά εκτεταμένη γκάμα, με ποικίλες διαβαθμίσεις και αναλογίες: από τις συμβολικές και αλληγορικές απεικονίσεις των παλαιοτέρων, που γεννιούνται μέσα στη δικτατορία και συνεχίζονται και επί δημοκρατίας (Μάριος Χάκκας, Κωστούλα Μητροπούλου, Γιώργος Χειμωνάς, Πέτρος Αμπατζόγλου, Θανάσης Βαλτινός, Χριστόφορος Μηλιώνης) μέχρι τη ρεαλιστική μυθοπλασία ή τις προσωπικές αναφορές και ενθυμήσεις παλαιοτέρων και νεοτέρων, που ξεκίνησαν να παράγονται στις αρχές της τελευταίας εικοσαετίας του 20ού αιώνα και δεν έχουν πάψει να εμφανίζονται μέχρι τις μέρες μας (Ελλη Αλεξίου, Βασίλης Βασιλικός, Μαργαρίτα Λυμπεράκη, Λιλή Ζωγράφου, Γιώργος Ιωάννου, Νίκος Κάσδαγλης, Αλέξανδρος Κοτζιάς, Μάρω Δούκα, Νίκος Χουλιαράς, Ρέα Γαλανάκη, Ευγενία Φακίνου, Δημήτρης Νόλλας, Περικλής Σφυρίδης, Δημήτρης Πετσετίδης, Διονύσης Χαριτόπουλος). Στις επόμενες γενιές τα πράγματα μοιάζει να παίρνουν μια μάλλον διαφορετική τροπή και η επτάχρονη τυραννία τείνει πλέον να μετατραπεί σε σκηνικό προβολής καυτών ζητημάτων του παρόντος, όπως συμβαίνει πάντα όταν η πολιτική εμπειρία μεταλλάσσεται σε ιστορικό υλικό (Απόστολος Δοξιάδης, Τάκης Θεοδωρόπουλος), ενώ στους νέους συγγραφείς η όψη την οποία αποκτά το απριλιανό καθεστώς είναι η όψη μιας φανταστικής πολιτείας ή ενός ονειρικού τοπίου διαφυγής (Κωνσταντίνος Τζαμιώτης, Αύγουστος Κορτώ).

Γεννημένος το 1952, ο Μάνθος Σκαργιώτης ανήκει στις ενδιάμεσες γενιές και το μυθιστόρημά του Ενα κλειδί, τρεις πόρτες οδεύει προς τα σκοτεινά χρόνια της χούντας για να ανακινήσει ένα μεγάλο κομμάτι της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας, αποκαλύπτοντας τα ανεπούλωτα τραύματά της και τις αφανείς πλην βαθιές συνέπειές τους στην καθημερινή ζωή. Η δράση στο Ενα κλειδί, τρεις πόρτες κινείται σταθερά από το παρόν προς το παρελθόν και τανάπαλιν, δείχνοντας με ποιον τρόπο ό,τι συνέβη κάποτε κατά παράβαση πάσης ηθικής και τάξεως δεν μπορεί παρά να έχει παραλυτικές (αν όχι κι εξοντωτικές) συνέπειες στις τωρινές καταστάσεις των πρωταγωνιστών. Ο Σκαργιώτης χωράει την ανέλιξη της πλοκής του στον αφηγηματικό χρόνο μίας και μοναδικής νύχτας και δίνει ζωηρή ανάσα στα πρόσωπά του, που εμπλέκονται στη δύστηνη μοίρα τους φέροντας στο ακέραιο την ευθύνη για την επιλογή και την τέλεση των πράξεών τους.

***Πασχάλης Λαμπαρδής

Ο ταξιδευτής του Βοσπόρου

μυθιστόρημα

εκδόσεις Πατάκη, σ. 358, 15,30 ευρώ

Η ανανέωση του ιστορικού μυθιστορήματος στην Ελλάδα, από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 και μετά, σήμανε μια καθ' όλα βαρύνουσα μεταβολή στο κέντρο εστίασης των συγγραφέων. Από τον εθνικό προσανατολισμό και την υπεράσπιση των πατριωτικών ιδεωδών, μέσα από την επίκληση μιας αρραγούς ενότητας και συνέχειας, που ξεκινούν από τον Σπυρίδωνα Ζαμπέλιο και τον Στέφανο Ξένο και φτάνουν μέχρι τον Αγγελο Τερζάκη, οι πεζογράφοι του τελευταίου τέταρτου του 20ού αιώνα μετακινήθηκαν βαθμιαία προς ό,τι θα ήταν αδιανόητο για τους προκατόχους τους: προς την αλήθεια του ξένου, του αλλόφυλου και του άλλου, προς τη μεριά μιας παράδοσης κι ενός πολιτισμού που δεν έχουν την παραμικρή σχέση με τις γηγενείς αξίες και πεποιθήσεις. Βεβαίως, ο ξένος, ο αλλόφυλος και ο άλλος δεν έλειψαν ποτέ στην πραγματικότητα από τις σελίδες και της παλαιότερης ελληνικής πεζογραφίας, με τη διαφορά ότι εκεί αποτέλεσαν πάντα αντικείμενο απόρριψης και στιγματισμού, ακόμη και χλευασμού ή διαπόμπευσης.

Οπως και να έχει, οι νεότεροι πεζογράφοι γράφουν σε μιαν εντελώς διαφορετική εποχή, που έχει με τον έναν ή τον άλλο τρόπο σημαδευτεί από την πολυπολιτισμικότητα. Η πολυπολιτισμικότητα σφραγίζει και το μυθιστόρημα του Πασχάλη Λαμπαρδή Ο ταξιδευτής του Βοσπόρου, που έχει ως κεντρικό του ήρωα τον Αγγελο Κομνηνό, ο οποίος γεννιέται στην Κωνσταντινούπολη το 1923 και εξελίσσεται, κατά την εκδίπλωση της αφηγηματικής δράσης, σε σπουδαίο μάρτυρα των χρόνων του. Εκείνο το οποίο πρωτίστως χαρακτηρίζει τον Αγγελο Κομνηνό είναι η δίψα για περιπλάνηση και περιπέτεια, που αποκαλύπτει και το πραγματικό του πάθος, το οποίο δεν είναι άλλο από το πάθος για τη συσσώρευση ζωικής εμπειρίας και, πρωτίστως, για την απόκτηση γνώσης: γνώση η οποία θα τον βοηθήσει να ρίξει ένα φως σφαιρικής κατανόησης στο περιβάλλον του και στον κόσμο, καθώς και σε όλα όσα ζουν τριγύρω του σε ρυθμό συνεχούς και αναπότρεπτης μεταβολής. Την ιστορία του Αγγελου Κομνηνού μαθαίνουμε από έναν άλλον εραστή της γνώσης και της αλήθειας, τον Ομέρ Ντενίς, ο οποίος ξέρει καλύτερα από τον οποιονδήποτε τις ψυχικές και τις διανοητικές ανάγκες του έλληνα αδελφού του. Στην αφήγηση του Ντενίς θα συναιρεθούν οι φωνές και οι οπτικές δύο πολιτισμών και δύο παραδόσεων που έμειναν επί αιώνες πεισματικά διαχωρισμένες, κρύβοντας τη δυναμική και την ορμή της εσώτερης διαπλοκής και επικοινωνίας τους.

***Jacques Arnould

Θεός εναντίον Δαρβίνου

μτφρ.: Αιμίλιος Βαλασιάδης

εκδόσεις Πόλις, σ. 350, 16,20 ευρώ

Η διαμάχη ανάμεσα στους οπαδούς της θεωρίας του Δαρβίνου για την εξέλιξη και στους επονομαζόμενους δημιουργιστές (όσοι ομνύουν πίστη σε μια νοήμονα αρχή, από τη βούληση της οποίας έχει προκύψει ο κόσμος) είναι παλαιά (πρόκειται, επί της ουσίας, για τη σύγκρουση ανάμεσα στον Θεό και στην αθεΐα), αλλά τα τελευταία χρόνια έχει πάρει καινούριες διαστάσεις - ιδίως μετά την απαγόρευση της διδασκαλίας της δαρβίνειας αρχής σε πολλές Πολιτείες των ΗΠΑ και την ανάδειξη σχετικού αιτήματος ακόμη και σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες.

Ο J. Arnould, που έχει γεννηθεί το 1961 και είναι γεωπόνος και διδάκτωρ Ιστορίας των Επιστημών και της Θεολογίας, καθώς και ερευνητής στο Εθνικό Κέντρο Διαστημικών Ερευνών της Γαλλίας (CNES), χωρίς να στερείται την ιδιότητα του δομινικανού μοναχού, αρνείται να αποδεχτεί τους δημιουργιστές, αλλά αποφεύγει να συνταχθεί και με τους οπαδούς του Δαρβίνου. Κι αυτό, όχι γιατί τοποθετείται υπέρ μιας ειρηνικής διευθέτησης των διαφορών ανάμεσα στις δύο παρατάξεις, αλλά επειδή είναι βαθιά πεπεισμένος πως σε αμφότερα τα στρατόπεδα έχουν επικρατήσει οι φανατικοί - με άλλα λόγια, οι άκριτοι υπερασπιστές τόσο της θρησκευτικής όσο και της επιστημονικής θεολογίας, που υπό αυτή την έννοια ουδόλως διαφέρουν μεταξύ τους, έχοντας καταφέρει να συσκοτίσουν εξίσου τα πράγματα. Ο Arnould διακρίνει ξεκάθαρα τις αδυναμίες των δημιουργιστών (τα δυαδικά τους σχήματα, το πνεύμα προσηλυτισμού, την ακαμψία της σκέψης, την απροθυμία συνεννόησης), αλλά δεν μπορεί να μην ανατρέξει και στις ολοφάνερες αδυναμίες των επιστημόνων, που εξακολουθούν να έχουν μιαν εντελώς ασαφή ιδέα για τις απαρχές του ανθρώπου. Ο homo sapiens, καταλήγει σε μια πολύ ωραία διατύπωση, «δεν θα σταματήσει ποτέ να αναρωτιέται ποιος είναι, ούτε από πού προέρχεται» και «η αρχή του θα του διαφεύγει πάντα, χαμένη στη νύχτα του χρόνου». Σε ένα τέτοιο αγνωστικιστικό πλαίσιο δεν έχει, βέβαια, θέση κανείς πιστός -της θρησκείας ή της επιστήμης. Και σε αυτό ακριβώς το σημείο έρχεται να μας κερδίσει ο συγγραφέας με την απερίφραστη ανεξιθρησκία του.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ο εφιαλτικός κανόνας
Πολιτικές του ηθικού
Η μαγεία του μικρού
«Ναυτικά μακό και Corydrane Καλλιγραφίες»
Δέντρο που φυλλορροεί;
Ηθικολόγος της αρμονίας
Μυθιστορηματική αξιοποίηση μιας παρωχημένης εποχής
Ποίηση πεζών κι αποκομμάτων
Τα άνθη της πτώσης
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ο εφιαλτικός κανόνας
Πολιτικές του ηθικού
Η μαγεία του μικρού
Οι συνταγματάρχες, η περιπέτεια της γνώσης και ο Θεός
«Ναυτικά μακό και Corydrane Καλλιγραφίες»
Δέντρο που φυλλορροεί;
Ηθικολόγος της αρμονίας
Μυθιστορηματική αξιοποίηση μιας παρωχημένης εποχής
Ποίηση πεζών κι αποκομμάτων
Τα άνθη της πτώσης
Πρόσωπα
ΖΥΡΑΝΝΑ των παθών και των θρύλων
Η Ανοιξη του Μίλαν Κούντερα
Η χειμερία νάρκη των φυλάκων στη σίκαλη
Ο ιδρυτής της εφημερίδας «Frankfurter Zeitung»
Από τις 4:00 στις 6:00
Τρώγοντας έρχονται οι εμπνεύσεις
Πάντα πιστός φίλος των μπλουζ