Έντυπη Έκδοση

Δέντρο που φυλλορροεί;

(το κριτικό έργο του Περικλή Σφυρίδη)

Περικλής Σφυρίδης

ΠΑΡΑΦΥΑΔΕΣ ΙΙ - Κείμενα λογοτεχνίας και βιβλιοκρισίες 1999-2008

εισαγωγή-ανθολόγηση-επιμέλεια: Σωτηρία Σταυρακοπούλου

εκδ. Καστανιώτη, σ. 569, 31,25 ευρώ

Ο θεσσαλονικιός πεζογράφος και κριτικός Περικλής Σφυρίδης, ολοκληρώνοντας μια γόνιμη πορεία τριάντα χρόνων στα γράμματα, εκδίδει το βιβλίο ΠΑΡΑΦΥΑΔΕΣ ΙΙ, που περιλαμβάνει κείμενα λογοτεχνίας και βιβλιοκριτικής αναφορικά με το χρονικό διάστημα από το 1999 έως το 2008. Ο παρών τόμος είναι συνέχεια του βιβλίου του ΠΑΡΑΦΥΑΔΕΣ (ο ίδιος θεωρεί και τους δύο τόμους ένα βιβλίο) και αποτελεί μόνο ένα μέρος του συνολικού κριτικού του έργου, αφού προηγήθηκαν άλλα τέσσερα βιβλία λογοτεχνικής κριτικής: Πεζογράφοι της Θεσσαλονίκης 1980-1990 (1992), Χριστιανόπουλος-Καβάφης. Αποκλίσεις σε βίους παράλληλους (1993), Εν Θεσσαλονίκη, 13 σύγχρονοι πεζογράφοι (2001) και Σε πρώτο πρόσωπο. Αυτοσχόλιο πνευματικής πορείας (1999).

Ο τίτλος ΠΑΡΑΦΥΑΔΕΣ από τον πρώτο ήδη τόμο οφείλεται στην άποψη του Σφυρίδη για το κριτικό του έργο, που το θεωρεί να φύτρωσε ως παραφυάδα στον κορμό του κατεξοχήν έργου του, που είναι το πεζογραφικό. Παραπέμπει όμως και στον τίτλο του λογοτεχνικού περιοδικού Παραφυάδα, το οποίο παλιότερα επιμελούνταν, και αφορούσε ανέκδοτα διηγήματα θεσσαλονικιών πεζογράφων.

Ο Σφυρίδης, θητεύοντας ως συνεργάτης στη Διαγώνιο του Ντίνου Χριστιανόπουλου, αφομοίωσε σε σημαντικό βαθμό τις αρχές, τα αισθητικά κριτήρια και τον προσανατολισμό του περιοδικού, που άφησαν εποχή στα θεσσαλονικιώτικα (και όχι μόνο) γράμματα. Παράλληλα η φιλία του και η συνεργασία του με τον Χριστιανόπουλο άφησε ανεξίτηλα σημάδια στο πεζογραφικό και κριτικό έργο του. Ξεκινώντας την ενασχόλησή του με τα γράμματα στην ώριμη ηλικία των 46 ετών, είχε κατασταλαγμένες περί λογοτεχνίας απόψεις. Οι απόψεις του αυτές μετουσιώθηκαν σε έργο με τα λογοτεχνικά και τα τεχνοκριτικά κείμενά του, αλλά και τις βιβλιοκρισίες του. Η πρώτη του κριτική αφορούσε το βιβλίο του Αλέκου Δαμιανίδη Τα μάτια του σμηνία και δημοσιεύτηκε στο τρίτο τεύχος της Διαγωνίου του 1979.

Οπως επισημαίνει στην εισαγωγή του βιβλίου η Σωτηρία Σταυρακοπούλου, που επιφορτίστηκε με την επιμέλεια και την ανθολόγηση κειμένων, βιβλιοκρισιών και γραμμάτων αντίστοιχα: «[τον Σφυρίδη] τον ενδιαφέρει περισσότερο η συναισθηματική ένταση την οποία εισπράττει από το βιβλίο που διαβάζει και λιγότερο η πνευματική εργασία της λεγόμενης "δημιουργικής φαντασίας". Γι' αυτό και η κριτική του είναι κυρίως διαισθητικά εμπειρική και λιγότερο "εγκεφαλική" εργασία, που βασίζει την κατάστασή της σε ξένα κυρίως αναγνώσματα». Ο ίδιος ο Σφυρίδης αυτοπροσδιορίζεται περισσότερο ως επαρκής αναγνώστης, που νιώθει την εσωτερική ανάγκη να μιλήσει για βιβλία που πιστεύει πως αξίζουν τον κόπο να γίνουν ευρύτερα γνωστά, παρά ως κριτικός. Σε άλλο πάλι σημείο της εισαγωγής της, η Σταυρακοπούλου μάς αποκαλύπτει τα τρία κριτήρια που, κατά τον Σφυρίδη, πρέπει να ισχύουν για να είναι άξιο λόγου ένα λογοτεχνικό βιβλίο: 1) Η αισθητική αξία του και η συγγραφική του αρτιότητα 2) η αναγνωσιμότητά του και 3) η αναπαράσταση της πραγματικότητας, εφόσον πρόκειται για ρεαλιστική αφήγηση. Και τι τον ενοχλεί ιδιαιτέρως στα βιβλία; Η διανοητική σύλληψη, οι φιλοσοφικές εμμονές, ο διδακτισμός, το «κουλτουριάρικο» λεξιλόγιο, η επεξήγηση της συμπεριφοράς των ηρώων ενός βιβλίου από τον ίδιο τον συγγραφέα, οι ψεύτικοι και όχι πειστικοί διάλογοι, η έλλειψη (όχι πάντα) βιωματικού έρματος.

Το βιβλίο ΠΑΡΑΦΥΑΔΕΣ ΙΙ έχει την παρακάτω διάρθρωση. Αρχικά η εκτενής (76 ολόκληρες πυκνογραμμένες σελίδες) εισαγωγή-παρουσίαση του συνολικού κριτικού έργου του Περικλή Σφυρίδη από την επίκουρο καθηγήτρια της Νεοελληνικής Φιλολογίας του ΑΠΘ και πεζογράφο Σωτηρία Σταυρακοπούλου, η οποία επιμελήθηκε όλο τον τόμο. Ακολουθούν δεκατρία κείμενα λογοτεχνίας του Σφυρίδη, στα οποία φωτίζονται σημαντικές μορφές της λογοτεχνίας μας, όπως ο Γιώργος Θ. Βαφόπουλος, ο Μανόλης Αναγνωστάκης, ο Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου, ο Γιώργος Ιωάννου και ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, αλλά το συνολικό βάρος πέφτει πάντα στη συμβολή του περιοδικού Διαγώνιος στην πνευματική ζωή της Θεσσαλονίκης. Επονται είκοσι έξι βιβλιοκρισίες. Εδώ το ενδιαφέρον του Σφυρίδη επικεντρώνεται σε βιβλία σύγχρονων ποιητών και πεζογράφων, κυρίως Θεσσαλονικιών ή Βορειοελλαδιτών, δίνοντας ιδιαίτερο βάρος στους νέους λογοτέχνες. Αναφέρω ενδεικτικά μερικά ονόματα με τα οποία ασχολήθηκε ο Σφυρίδης: Βασίλης Τσιαμπούσης, Δημήτρης Μίγγας, Νίκος Δαβέττας, Δήμητρα Μήττα, Ηλίας Λ. Παπαμόσχος, Σωτήρης Δημητρίου, Παναγιώτης Μουλλάς και αρκετοί ακόμα. Τέλος, δέκα επιστολές του Σφυρίδη προς καταξιωμένους και νεότερους πεζογράφους, στις οποίες κυρίως αναφέρει τις ενστάσεις του για τα περισσότερα από αυτά τα βιβλία (η ιδέα και η ανθολόγηση οφείλεται στη Σταυρακοπούλου, που πολύ εύστοχα διείδε πως μέσα από αυτές τις επιστολές διακρίνει κανείς όλο το απόσταγμα της σκέψης και των αντιλήψεων του κριτικού Σφυρίδη· εξίσου εύστοχα χαρακτήρισε η ίδια αυτές τις επιστολές «μικρής έκτασης κριτικά δοκίμια») ολοκληρώνουν το πόνημα του θεσσαλονικιού κριτικού και πεζογράφου.

Παραφυάδες, λοιπόν, το κριτικό έργο του Περικλή Σφυρίδη ή δέντρο που φυλλορροεί; Κι εντέλει κατώτερο ή όχι από το αντίστοιχο πεζογραφικό του; Αν και τα παραπάνω ερωτήματα παραμένουν ερεθιστικά, δυσκολεύομαι να πάρω θέση, αφού εκτιμώ εξίσου τόσο την πεζογραφική πένα του όσο και την κριτική ματιά του. Υποψιάζομαι πάντως πως το κριτικό έργο του είναι περισσότερο σημαντικό από ό,τι ο ίδιος διατείνεται. Θα εκφράσω όμως κάποιες σκέψεις μου που έχουν να κάνουν με τη συνολική προσφορά του πεζογράφου και κριτικού στην πολυετή ενασχόλησή του με τα γράμματα. Ο Σφυρίδης υπήρξε και εξακολουθεί να είναι, αν μη τι άλλο, υπόδειγμα μεθοδικότητας και εργατικότητας με ό,τι κι αν ασχολήθηκε. Βοήθησε και στήριξε πολλούς νέους λογοτέχνες, στους οποίους διέκρινε ταλέντο, να βγουν πατώντας γερά στο λογοτεχνικό σανίδι. Αρκετοί τού το αναγνωρίζουν, άλλοι το αποσιωπούν. Κάποιοι ίσως και να νιώθουν άβολα με τις περί λογοτεχνίας απόψεις του και τη μαχητικότητά του στο να τις διαφυλάττει ακέραιες. Μερικοί νέοι δημιουργοί, που λοξοκοιτάζουν στις εκδόσεις τους την εμπορική επιτυχία παραμελώντας τη λογοτεχνικότητα των κειμένων τους, ίσως σκοντάψουν στο αιχμηρό του βλέμμα. Πιθανόν να ακούσουν σκληρά λόγια από το στόμα του. Αυστηρός ο Σφυρίδης, απόλυτος και παρορμητικός, τσινάει συχνά στα νέα λογοτεχνικά ρεύματα επειδή δεν τον πείθουν. Κανείς όμως δεν μπορεί να τον κατηγορήσει για εμπάθεια και ανειλικρίνεια. Εντιμα, ντόμπρα και ξεκάθαρα λέει τα πράγματα με το όνομά τους, τουλάχιστον όπως ο ίδιος τα αντιλαμβάνεται. Δεν χαϊδεύει αυτιά, δεν χαρίζεται σε κανέναν, όσο ψηλά κι αν βρίσκεται. Λέει με τα κριτικά του κείμενα (αλλά και με το συνολικό του έργο): Κύριοι, αυτός είμαι, αυτά τα στάνταρ θέτω, εκεί ψηλά βάζω τον πήχη, όποιος έχει τα κότσια κι όποιος συμφωνεί μαζί μου ας ακολουθήσει. Οσο για το προσωπικό του μότο αναφορικά με τη λογοτεχνία, πιστεύω πως δύσκολο να βρεθεί, έστω και ένας, που θα διαφωνήσει μαζί του: «Ο γνήσιος λογοτέχνης δεν στοχεύει στη νόηση αλλά στην καρδιά μας».

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Ο εφιαλτικός κανόνας
Πολιτικές του ηθικού
Η μαγεία του μικρού
Οι συνταγματάρχες, η περιπέτεια της γνώσης και ο Θεός
«Ναυτικά μακό και Corydrane Καλλιγραφίες»
Ηθικολόγος της αρμονίας
Μυθιστορηματική αξιοποίηση μιας παρωχημένης εποχής
Ποίηση πεζών κι αποκομμάτων
Τα άνθη της πτώσης
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ο εφιαλτικός κανόνας
Πολιτικές του ηθικού
Η μαγεία του μικρού
Οι συνταγματάρχες, η περιπέτεια της γνώσης και ο Θεός
«Ναυτικά μακό και Corydrane Καλλιγραφίες»
Δέντρο που φυλλορροεί;
Ηθικολόγος της αρμονίας
Μυθιστορηματική αξιοποίηση μιας παρωχημένης εποχής
Ποίηση πεζών κι αποκομμάτων
Τα άνθη της πτώσης
Πρόσωπα
ΖΥΡΑΝΝΑ των παθών και των θρύλων
Η Ανοιξη του Μίλαν Κούντερα
Η χειμερία νάρκη των φυλάκων στη σίκαλη
Ο ιδρυτής της εφημερίδας «Frankfurter Zeitung»
Από τις 4:00 στις 6:00
Τρώγοντας έρχονται οι εμπνεύσεις
Πάντα πιστός φίλος των μπλουζ