Έντυπη Έκδοση

Στα καφενεία, στους δρόμους, στις πλατείες, στο ποτάμι

Οι φαλλοί του Τυρνάβου

Ο Τύρναβος είναι ίσως από τους λίγους τόπους -αν το όχι το μόνο μέρος στην Ελλάδα- όπου οι Αποκριές δοκιμάζουν τα όρια του «καθωσπρεπισμού» μας, φωτίζοντας ταυτόχρονα την απόσταση που υπάρχει ανάμεσα στην κοσμολογία του σύγχρονου ανθρώπου και την αντίστοιχη της προβιομηχανικής κοινωνίας.

Στην πρώτη περίπτωση ο άνθρωπος αντιμετωπίζει τη γη ως μέσο πλουτισμού αδιαφορώντας για την «ευεξία» της, ενώ στη δεύτερη ο πολιτισμός οργανώνεται με επίκεντρο τη γη και το ενδιαφέρον για την αναπαραγωγική της ικανότητα.

Η ημέρα του λαϊκού δρώμενου είναι η Καθαρή Δευτέρα. Θέατρο του δρώμενου είναι ο λόφος του Αη Λια από τη μια μεριά και η πόλη του Τυρνάβου από την άλλη. Στον λόφο μαγειρεύουν το μπουρανί, είδος χορτόσουπας. Συνοδεύεται το μαγείρεμα από διάφορα τραγούδια, που αποδίδονται με τον όρο «άσεμνα» ή «βωμολοχικά». Πρόκειται για ταξινόμηση που προέρχεται από τον δικό μας, σύγχρονο πολιτισμό, τον μη αγροτικό, ο οποίος περιθωριοποίησε και ενοχοποίησε τη γονιμοποιητική διαδικασία. Η συνεχιζόμενη χρήση αυτής της λέξης για την ταξινόμησή τους δείχνει την εμμονή να ερμηνεύουμε τα πολιτισμικά και κοινωνικά φαινόμενα με όρους της δικής μας κοσμολογίας, ενώ πιο αποτελεσματικό θα ήταν να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε την οπτική της αγροτικής κοινωνίας. Τα τραγούδια αυτά μπορούν να ταξινομηθούν ως γονιμοποιητικά.

Παλαιότερα, οι τελεστές επέλεγαν τον βασιλιά τους, τον έβαζαν ανάποδα σε γάιδαρο και αφού διασκέδαζαν με χορούς και τραγούδια γονιμοποίησης, έκλειναν την ημέρα ρίχνοντας τον βασιλιά σε μια γούρνα με νερό. Ολα αυτά είναι ένα σύνολο τελετουργικών πράξεων που απαντώνται σε όλα σχεδόν τα αποκριάτικα δρώμενα, όπου κυριαρχεί ο ανάποδος κόσμος. Ανατρέπεται η τάξη - γι' αυτό και ο βασιλιάς ανάποδα. Ο βασιλιάς αναλαμβάνει τον ρόλο του αποδιοπομπαίου αντι-ήρωα, στον οποίο θα φορτωθούν όλα τα αμαρτήματα του περασμένου χρόνου, ώστε να γεννηθεί μια καλύτερη, παραγωγικότερη καλλιεργητική χρονιά. Γι' αυτό και ρίχνεται στο νερό, όπου συναντάται ο θάνατος με τη ζωή. Ο βασιλιάς πνίγεται στο νερό, για να αρχίσει όλη η κοινότητα μια νέα ζωή, αποκαθαρμένη από τις «σκουριές» της περασμένης περιόδου.

Δεν είναι όμως μόνον ο Αη Λιας ο τόπος για το λαϊκό δρώμενο. Είναι και η πόλη του Τυρνάβου: τα καφενεία της, οι δρόμοι, η πλατεία, το ποτάμι. Εκείνο που κυριαρχούσε παντού ήταν ο φαλλός. Για τους ανθρώπους της υπαίθρου, που νιώθουν ως αναπόσπαστο κομμάτι της γης και της φύσης, ο φαλλός είναι το σύμβολο μιας τελετουργίας, όχι μέσο σκανδαλισμού και «ηθικής εκτροπής». Εκείνο που τους ενδιέφερε ήταν τα γεννητούρια του χωραφιού τους· η παραγωγή και η συγκομιδή για να τα βγάλουν πέρα. Η αναπαράσταση της σεξουαλικής πράξης είναι συστατικό στοιχείο στη λειτουργία των περισσότερων δρώμενων αυτής της περιόδου, ιδίως στη Θράκη. Η συμβολική άροση και η σπορά είναι διαδικασίες γονιμοποίησης της γης, που παραπέμπουν στην αρχική κοσμογονία, στη μυθολογία για τον τρόπο που δημιουργήθηκε ο κόσμος, όπως έχει καταγραφεί στους διάφορους λαούς.

Εκείνο που «σοκάρει» τον σύγχρονο άνθρωπο είναι οι φαλλοί. Το θέμα ήρθε στην επιφάνεια, περίπου στα μέσα της περασμένης δεκαετίας, με τη μήνυση κατά της Δόμνας Σαμίου αλλά και με τις διαμαρτυρίες κάποιων κύκλων για τους φαλλούς που εμφανίστηκαν σε τηλεοπτικό ρεπορτάζ από τον Τύρναβο.

Η πόλη, την ημέρα αυτή, προσκυνάει τον φαλλό. Η δύναμη του τηλεοπτικού φακού και της έντυπης ενημέρωσης διέδωσε το δρώμενο σ' όλη την Ελλάδα, με αποτέλεσμα ο Τύρναβος να προκαλέσει το ενδιαφέρον αρκετών εκδρομέων του τριημέρου. Οι επισκέπτες της Καθαράς Δευτέρας μπαίνοντας στο κέντρο της πόλης βρίσκονται σ' ένα υπαίθριο θέατρο, όπου όλα υπηρετούν τον φαλλό αλλά και τις τουριστικές ανάγκες. Οι δρόμοι που οδηγούν στην κεντρική πλατεία είναι κατειλημμένοι από τραπέζια και παρέες. Οποιαδήποτε εικόνα απαραίτητα συνοδεύεται από αντικείμενα που έχουν τη μορφή του φαλλού. Γλειφιτζούρια, πλαστικοί και κεραμικοί φαλλοί, ακόμη και το μαλλί της γριάς. Ολα τα αναμνηστικά αποκτούν τη μορφή του. Ακόμη και τα ψωμιά που φουρνίζει ο φούρνος στην πάνω γωνία της πλατείας έχουν την ίδια μορφή. Προφανώς, οι Τυρναβιώτες έχουν κατανοήσει τη δύναμη του φαλλού ως τουριστικού προϊόντος.

Ωστόσο, η λειτουργία προϋποθέτει την ύπαρξη μιας τελετουργικής παράδοσης στην πόλη, η οποία επιτρέπει να εκδηλωθούν οι νέες τάσεις, που μετασχηματίζουν το υπαίθριο τελετουργικό θέατρο του κέντρου του Τυρνάβου σε δοκιμαστήριο για τη χειραφέτηση της γυναίκας.

Αυτό μπορεί ο επισκέπτης να το δει παντού. Ομως, η σκηνή της συγκεκριμένης αναπαράστασης είναι η κεντρική πλατεία της πόλης, στο κέντρο της οποίας βρίσκεται ο φαλλός-προσκύνημα, που επιβεβαιώνει τόσο τη δημόσια δήλωση της γυναικείας χειραφέτησης όσο και την ένταξη όλων αυτών σε μια αναπτυξιακή πολιτική της πόλης του Τυρνάβου. Στο κέντρο της πλατείας είναι εγκατεστημένος ο τεράστιος φαλλός, που έχει κάθισμα στο πίσω μέρος. Προκαλεί το ενδιαφέρον πολλών νέων γυναικών, που δεν διστάζουν να ανεβούν στο κάθισμα και να φωτογραφηθούν με φίλες αλλά και με τους συντρόφους τους. Είναι αξιοπαρατήρητο πως όταν κάποιος άντρας πηγαίνει στον φαλλό η γυναίκα -ή σύντροφός του- ακολουθεί σχεδόν αμέσως, μια κίνηση - δήλωση συντροφικής αλληλεγγύης που εκφράζεται με επίκεντρο τον φαλλό. Πρόκειται για ένα νέο στοιχείο, άγνωστο στις παλιές τελετουργίες. Ο γυναικείος λόγος -σωματικός και λεκτικός- γινόταν ελευθέριος κατά κανόνα στον ιδιωτικό χώρο. Δίπλα από τον φαλλό βρίσκεται το καζάνι με το μπουρανί, του οποίου την ευθύνη για την παρασκευή αλλά και τη διανομή έχει ο πολιτιστικός σύλλογος. Οι νέοι που πλαισιώνουν το καζάνι προσφέρουν σε γυναίκες που κινούνται στην πλατεία το προνόμιο να αναδεύσουν το μπουρανί. Τότε είναι που εκδηλώνεται μια άλλη τελετουργική πράξη. Οι υπεύθυνοι σηκώνουν από το έδαφος τη γυναίκα, αφού πρώτα της δίνουν να κρατήσει στα χέρια έναν φαλλό. Την ώρα που υποβαστάζεται της ζητιέται να ασπαστεί τον φαλλό. Πρόκειται ίσως για μια τελετουργική πράξη που εμπεριέχει, περισσότερο από κάθε άλλο, την εκούσια και δημόσια υποταγή της γυναίκας στον φαλλό.

Ο Τύρναβος λοιπόν είναι ένα εργαστήρι δρώμενου, όπου ο επισκέπτης μπορεί να παρακολουθήσει μια πανάρχαιη τελετουργία, που υπηρετούσε την ανάγκη του αγρότη να μηδενίσει τον χρόνο ενεργοποιώντας τη γονιμοποιητική διαδικασία της φύσης. Είναι πολύ εύκολο για οποιονδήποτε να είναι αφοριστικός, οχυρωμένος πίσω από τον σύγχρονο «καθωσπρεπισμό». Είναι ακόμη εύκολο να δει, πίσω απ' όλα όσα συνεχίζονται εξελισσόμενα, την τουριστική αγορά ως κινητήρια δύναμη. Υπάρχει αυτή η διάσταση, ασφαλώς. Ομως, η συρροή πολλών ανθρώπων σε δρώμενα αυτού του τύπου μπορεί να αποκαλύπτει και την ανάγκη του σύγχρονου ανθρώπου να συναντηθεί με τελετουργίες που υπόσχονται τη φυγή από τον ορθολογισμό.

* Ο Ευάγγελος Γρ. Αυδίκος είναι καθηγητής Λαογραφίας του Τμήματος Ιστορίας - Αρχαιολογίας - Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Σχετικά θέματα: Αφιέρωμα
Από την Αποκριά στην Καθαρά Δευτέρα
Η λαογραφία της Αποκριάς
Εθιμική Καθαροδευτέρα
Τελετουργίες και δρώμενα στην Θρακική Αποκριά
Μεταμφιέσεις και μεταμορφώσεις
Τα έθιμα της αποκριάς στην Αρτα
Επτανησιακό καρναβάλι
Το σύγχρονο ξανθιώτικο Καρναβάλι
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Ιδανικός Δάσκαλος
Νοσηροί έρωτες
Γεννημένος στο έτος του Ελέφαντα
Παραδόσεις, μύθοι, θρύλοι και τα ηπειρώτικα παραμύθια
Κινηματογράφος
Το 5ο Διεθνές Κινηματογραφικό Φεστιβάλ ποιητικών ταινιών στο Βερολίνο
Η τρίτη ανάγνωση
Χίτσκοκ/Τριφό
Μια επιστολή
Για το Αμφι-Θέατρο του Σπύρου Ευαγγελάτου
Αφιέρωμα
Από την Αποκριά στην Καθαρά Δευτέρα
Η λαογραφία της Αποκριάς
Εθιμική Καθαροδευτέρα
Τελετουργίες και δρώμενα στην Θρακική Αποκριά
Μεταμφιέσεις και μεταμορφώσεις
Οι φαλλοί του Τυρνάβου
Τα έθιμα της αποκριάς στην Αρτα
Επτανησιακό καρναβάλι
Το σύγχρονο ξανθιώτικο Καρναβάλι
Ρεμπέτικο
Ο ιδανικός ερμηνευτής τού Γιουβάν Τσαούς
Από τις 4:00 στις 6:00
Η φωτιά καίει σταθερά στο τραγούδι
Πάντα στη μουσική επικαιρότητα
Άλλες ειδήσεις
Η φανταστική φυγή
Η γοητεία του ηγεμόνα
Prostibulo Poetico
Το εγχείρημα της χειραφέτησης του πνεύματος στον αιώνα του Διαφωτισμού
Συνέχειες και α-συνέχειες, μια αυτοσαρκαζόμενη κοινωνία
Μεταξύ αδιαφορίας και Ιστορίας
Προσευχές ενός κόσμου δικού σου
Περί Ερωτος