Έντυπη Έκδοση

Μια ένοχη ουδετερότητα

«Οι Γερμανοί άρχισαν ήδη από τη δεκαετία του '60 να αντιμετωπίζουν τον ναζισμό με την ίδια αδιαλλαξία όπως και το σύνολο των Ευρωπαίων», εξηγεί ο Γκέρχαρντ Μποτς, καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στη Βιέννη και διευθυντής του Ερευνητικού Ινστιτούτου Κοινωνικής Ιστορίας «Λούτβιχ Μπόλτσμαν»(1). «Οι Αυστριακοί μετά βίας μπαίνουν σε αυτή τη διαδικασία, και πάλι, όχι όλοι!»

Πώς διαμορφώθηκε αυτή η διαφοροποίηση;

Η απάντηση έγκειται σε δύο ξεχωριστές χρονικές περιόδους. Πρέπει να εξετάσουμε τι συνέβη πριν από το 1945 και μετά το τέλος του πολέμου.

Ο Γκέρχαρντ Μποτς και οι συνάδελφοί του απέδειξαν ότι πριν και κατά τη διάρκεια της εξουσίας του Γ' Ράιχ, «ο αντισημιτισμός ήταν πιο έντονος στην Αυστρία από ό,τι στη Γερμανία»(2).

Τρομακτικές σκηνές εκτυλίχθηκαν το Μάρτιο και τον Απρίλιο του 1938 κατά την προσάρτηση της Αυστρίας στο Ράιχ (Anschluss), όπως όταν το ξέφρενο πλήθος ανάγκαζε πολλούς εβραίους να πέφτουν στα γόνατα για να καθαρίζουν τους δρόμους της Βιέννης με οδοντόβουρτσα... Λίγους μήνες αργότερα, αυστριακοί υπάλληλοι έθεσαν σε λειτουργία έναν ιδιαίτερα συμπαγή γραφειοκρατικό μηχανισμό που επέτρεπε την απαλλοτρίωση των διαμερισμάτων και των καταστημάτων που ανήκαν σε εβραίους. Ενθουσιασμένος, ο Χέρμαν Γκέρινγκ εισήγαγε το σύστημα στη Γερμανία, όπου και το εφάρμοσε.

Η λίστα των συνενόχων

Κατά τη διάρκεια του πογκρόμ εναντίον των Εβραίων, τον Νοέμβριο του 1938 -τη «Νύχτα των Κρυστάλλων»- ορισμένες αναφορές της Γκεστάπο περιέγραφαν πολύ χειρότερες αγριότητες εκ μέρους των Αυστριακών παρά των Γερμανών.

Τέλος, σύμφωνα πάντα με τον Μποτς, «οι Αυστριακοί είχαν υπερβολικά μεγάλη παρουσία στις θέσεις-κλειδιά του μηχανισμού εξόντωσης»: ο Αντολφ Αϊχμαν (ο οποίος έφτασε στην Αυστρία σε ηλικία 8 ετών), ο Αλόις Μπρούνερ, ο Ερνστ Καλτενμπρούνερ (διάδοχος του Χάινριχ Χίμλερ στην ηγεσία της Γκεστάπο), ο Οντίλο Γκλομπόκνικ (υπεύθυνος, μαζί με μια ολόκληρη ομάδα Αυστριακών για την «Aktion Reinhard» [επιχείρηση Ράινχαρντ], κατά τη διάρκεια της οποίας εξοντώθηκαν περισσότεροι από δύο εκατομμύρια Εβραίοι και Τσιγγάνοι), ο Φραντς Στανγκλ (διοικητής των στρατοπέδων εξόντωσης του Σόριμπορ και της Τρεμπλίνκα) κ.ά.

Μετά τον πόλεμο, η νέα ηγεσία της Αυστρίας επέβαλε μια ανάγνωση της ιστορίας τα αποτελέσματα της οποίας είναι ορατά ακόμα και σήμερα. Η Αυστρία δεν είχε συνεργαστεί με τον ναζισμό, αντίθετα έγινε, εξαιτίας του Anschluss, το πρώτο του θύμα! Η παραποίηση, παρά τη μονομέρειά της, έγινε αποδεκτή τόσο από τους συμμάχους στη Δύση όσο και από την ΕΣΣΔ, με αντάλλαγμα την υπόσχεση της Αυστρίας ότι δεν θα μετακινούνταν ούτε προς το ένα ούτε προς το άλλο στρατόπεδο(3).

Αλλη μία διαφορά με τη Γερμανία είναι η αποκαθήλωση του ναζισμού. Στην εν λόγω χώρα, η αποκαθήλωση πραγματοποιήθηκε από τους συμμάχους, ενώ στους Αυστριακούς παραχωρήθηκε το δικαίωμα να «αποποιηθούν μόνοι τους το ναζισμό». Η καταστολή, ιδιαίτερα σκληρή κατά τον πρώτο χρόνο (43 θανατικές καταδίκες και 30 εκτελέσεις, απώλεια εργασίας και πολιτικών δικαιωμάτων), ξέσπασε πολύ γρήγορα, για να εξαφανιστεί μετά το 1948.

Εκείνη τη χρονιά, τα 600.000 πρώην μέλη του ναζιστικού κόμματος της Αυστρίας επανέκτησαν τα πολιτικά τους δικαιώματα. Πλησίαζαν νέες εκλογές και η ηγεσία του Σοσιαλιστικού Κόμματος της Αυστρίας (SPO), όπως και οι χριστιανοδημοκράτες του Αυστριακού Λαϊκού Κόμματος (OVP), επιδόθηκαν σε μια εμετική άγρα ψήφων από τις τάξεις των πρώην ναζιστών. Δημιουργήθηκε ένα νέο κόμμα, η Ενωση των Ανεξάρτητων (VdU), με αποστολή να κερδίσει τις ψήφους αυτές(4). Το καθένα από τα τρία κόμματα έλαβε το ένα τρίτο των εξακοσίων χιλιάδων ψήφων.

Το ψέμα που βόλευε όλους

Η θέση ότι η Αυστρία υπήρξε το πρώτο θύμα του Χίτλερ (Opferthese) επιβλήθηκε στο σύνολο της κοινωνίας. Επί δεκαετίες, τα σχολικά βιβλία, σε ό,τι αφορά την περίοδο 1938 - 1945, έκαναν λόγο μόνο για τον πόλεμο στην Ευρώπη, ενώ η μοναδική αναφορά στην Αυστρία εστίαζε στις λίγες απόπειρες αντίστασης, στην πλειονότητά τους μεμονωμένες. Η υπόθεση του Κουρτ Βάλτχαϊμ, ο οποίος εξελέγη πρόεδρος της Δημοκρατίας το 1986, θα μπορούσε να διαλύσει το προστατευτικό κέλυφος.

Τίποτα, ωστόσο, δεν έγινε: Οι Αυστριακοί συσπειρώθηκαν γύρω από τον πρώην αξιωματικό της Βέρμαχτ, ο οποίος κατηγορήθηκε για συμμετοχή στον εκτοπισμό των εβραίων στα Βαλκάνια. «Εκανα απλώς το καθήκον μου!», δήλωσε εκείνος. Ο Βαλτχάιμ πέθανε μέσα στη διεθνή αδιαφορία, στις 14 Ιουνίου του 2007, ενώ στην πατρίδα του κηδεύτηκε με τιμές αρχηγού κράτους.

Χάρη, κυρίως, στην πρωτοποριακή δουλειά της Ερικα Βάιντσιρλ και του Γκέρχαρντ Μποτς, τα χνάρια των οποίων σήμερα ακολουθούν ο Μπέρτραντ Περτς και ο Ολιβιέ Ράτκολμπ, τα σχολικά βιβλία άρχισαν πριν από δέκα μόλις χρόνια να περιγράφουν την ευρεία συμμετοχή της Αυστρίας στο ναζιστικό καθεστώς. Αλλά οι πρόσφατες δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι ο δρόμος είναι ακόμα μακρύς.

Το 2008, στην ερώτηση αν «η Αυστρία έπρεπε να προβεί σε ένοπλη αντίσταση κατά του Anschluss», μόνο οι μισοί των ερωτηθέντων απάντησαν θετικά (53% έναντι 41% που απάντησαν «όχι»). Το 2005, στην ερώτηση σχετικά με το αν «ο εθνικοσοσιαλισμός στην Αυστρία αποτελεί ένα κεφάλαιο με θετικές και αρνητικές πλευρές», το 44% απάντησε «ναι» έναντι του 20% μόνο που θεωρούσε ότι εκείνη η περίοδος ήταν αποκλειστικά αρνητική(5).

Οι τόποι μνήμης στην Αυστρία προσφέρουν άφθονα παραδείγματα της ανοχής απέναντι στο ναζιστικό παρελθόν. Στη Βιέννη, για παράδειγμα, τμήμα του Ρινγκ, της περιώνυμης λεωφόρου που περιβάλλει το ιστορικό κέντρο, εξακολουθεί να φέρει το όνομα του Καρλ Λούγκερ, δημάρχου της πόλης από το 1897 ώς το 1910, αλλά πάνω από όλα ιδρυτή του Χριστιανοκοινωνικού Κόμματος, του πρώτου ακραιφνώς αντισημιτικού κόμματος στην Ευρώπη, που αποτέλεσε βασικό σημείο ιδεολογικής αναφοράς για τον νεαρό Αδόλφο Χίτλερ. Προς τιμήν του έχουν εγερθεί αγάλματα και μια εκκλησία φέρει το όνομά του, χωρίς να ενοχλείται κανείς.

Στο Κλάγκενφουρτ, στην Ντόμπλατς, το μοναδικό μνημείο για τα θύματα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου καταδικάζει τα έκτροπα των σλοβένων αντιναζιστών παρτιζάνων. Στο φέουδο του Γκέοργκ Χάιντερ, η λέξη «αντιστασιακός» από μόνη της συνιστά βρισιά.

(1) Ο Γκέρχαρντ Μποτς είναι κατά κύριο λόγο ο συγγραφέας του σημαντικού έργου «Nationalsozialismus in Wien» (1978), το οποίο κυκλοφορεί και σε μια ιδιαίτερα εμπλουτισμένη επανέκδοση (Mandelbaum Verlag, Βιέννη, 2008).

(2) Το 1938, ζούσαν στην Αυστρία 200.000 εβραίοι (επί συνόλου έξι εκατομμυρίων κατοίκων, ήτοι το 3% του πληθυσμού), οι περισσότεροι στη Βιέννη. Το 1933, η Γερμανία αριθμούσε 523.000 εβραίους (1% του πληθυσμού).

(3) Η θέση περί θυματοποίησης (Opferthese) κάνει κιόλας την εμφάνισή της από τον Νοέμβριο του 1943, στη διακήρυξη της Μόσχας. Ο στρατηγικός στόχος της ήταν να οδηγήσει στη γέννηση ενός αντιστασιακού κινήματος στο εσωτερικό της χώρας, πάνω-κάτω στα πρότυπα της Γαλλίας. Η εν λόγω στρατηγική αποδείχθηκε ελάχιστα αποτελεσματική.

(4) Αυτή η ένωση των ανεξάρτητων (Verband der Unabhanigen, VdU) μετεξελίχθηκε το 1956 σε «Αυστριακό Κόμμα της Ελευθερίας» (FPO), το οποίο αργότερα πέρασε στην ηγεσία του Γκέοργκ Χάιντερ.

(5) Silvia Tribusch και Peter Ulram, «Das osterreiche Geschichtsbewusstsein und seine Geschichte», στο Franz Schausberger (υπό τη διεύθυνσή του) «Geschichte und Identitat», Bohlau, Βιέννη, 2008.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Διεθνή
Με λέξεις-κλειδιά
Αυστρία
Σχετικά θέματα: Le Monde diplomatique
Πικρός απολογισμός της εποχής Χάιντερ!
Άλλα θέματα στην κατηγορία Διεθνή της έντυπης έκδοσης
ΗΠΑ
Τελείωσαν πλέον τα αστεία
Στα όρια της πράσινης γραμμής
Ονδούρα
Παρωδία, αλλά με βία
«Στο δρόμο είμαστε ασφαλείς»
Συσπείρωση για την επιστροφή Σελάγια
Η Μπανανία που ζητά αξιοπρέπεια
Αζερμπαϊτζάν
Νέα σύνορα σε τιμή φυσικού αερίου
Αρθρο του Ignacio Ramonet
Σχεδόν μια κοινή γρίπη
Ειδήσεις σε 1 Λεπτό
Η Σάρα πάει για πρόεδρος
Le Monde diplomatique
Πικρός απολογισμός της εποχής Χάιντερ!
Μια ένοχη ουδετερότητα
Ιράκ
Οι στρατιώτες φεύγουν, επιχειρηματίες έρχονται
Ιταλία
Πάρτι στα ερείπια