Έντυπη Έκδοση

Η έκλαμψη του Ρήγα Φεραίου

Κόψε το ρόδο πριν μαραθεί

Γιώργος Καραμπελιάς

Η ανολοκλήρωτη επανάσταση του Ρήγα Βελεστινλή

Εναλλακτικές Εκδόσεις, σ. 269, ευρώ 20

Ο συγγραφέας Γιώργος Καραμπελιάς δηλώνει τις προθέσεις του στον πρόλογο του βιβλίου. Βασικό του μέλημα είναι η πλήρης ιστορική αποκατάσταση της αδίκως λοιδορημένης προσωπικότητας του Ρήγα Φεραίου. Ο πρόδρομος της ελληνικής Επανάστασης του 1821 ως βασικός εμψυχωτής και δημιουργός ενός τεράστιου έργου και μιας ρηξικέλευθης επανάστασης, υπήρξε ένας πολύ σημαντικός καταλύτης της ηθικής μεταρσίωσης των Ελλήνων και της εθνικής παλιγγενεσίας. Μαζί με τους ιστορικά παραγκωνισμένους συντρόφους του είχαν δημιουργήσει το εφαλτήριο μόρφωμα που φιλοξένησε τις ιδέες, για να κορώσουν τις καρδιές των ηρώων του 1821. Οι σύντροφοί του ήταν νέοι ως επί το πλείστον και πέθαναν με τον δάσκαλο τους διά στραγγαλισμού. Η ζωή τους επισκιάστηκε από την ευφυή παρουσία του Ρήγα. Η ιστορία μόλις στις μέρες μας αρχίζει να φωτίζει τις δράσεις τους. Αναξοιοποίητα ντοκουμέντα μελετήθηκαν και φωτίστηκαν οι σκοπίμως παραμελημένες ζωές των Ελλήνων της Βιέννης. Πολλοί απ' αυτούς ανήκαν στον κύκλο του Φεραίου.

Ο Ρήγας Φεραίος γεννήθηκε το 1757 στο Βελεστίνο της Θεσσαλίας. Πριν καταλήξει στη Βιέννη της Αυστρίας, έζησε στην Κωνσταντινούπολη και το Βουκουρέστι. Η βασική του απασχόληση στη Βιέννη, τον τελευταίο σταθμό της ζωής του, ήταν η έκδοση βιβλιών δικών του και ξενόγλωσσων βιβλίων μεταφρασμένων στα ελληνικά. Τα βιβλία αυτά εμφορούνταν από το πνεύμα της παρακίνησης στον λαϊκό ξεσηκωμό των Ελλήνων ενάντια στον τουρκικό ζυγό. Τις γνώσεις και τη λογιοσύνη επιδαψίλευσαν στον Ρήγα οι δάσκαλοί του, Φαναριώτες και Ελληνες, στις αυλές των βοεβόδων της Μολδαβίας και της Βλαχίας. Πολλές μεταφράσεις τις αναλαμβάνει ο ίδιος. Κάποιες άλλες γίνονται από συντρόφους του. Ο Γιώργος Καραμπελιάς σημειώνει ως σημαντικότερο εκδοτικό γεγονός της επανάστασης του Ρήγα την έκδοση δύο φορές την εβδομάδα της «εφημερίδος» που τυπωνόταν στη Βιέννη, στο τυπογραφείο των αδερφών Πούλιων, σε πνευματική συνεργασία και μαζί τους. Η «εφημερίς» ήταν ο επίσημος διακινητής των ιδεών του Ρήγα προς τον ελληνικό υπόδουλο λαό.

Το 1751 γράφτηκε από τον Θεόκλητο Πολυειδή το χρησμολογικό κείμενο που έμεινε γνωστό με τον τίτλο «χρησμοί του Αγαθάγγελου». Ο Αγαθάγγελος προέβλεπε την απελευθέρωση του ελληνικού λαού με τη βοήθεια κάποιου «ξανθού γένους». Το βιβλίο τυπώθηκε στη Βιέννη το 1790 από τον κύκλο του Ρήγα. Αδόκητα και συνάμα κατά τα ειόθωτα, στις μέρες μας γίνεται μια προσπάθεια αποσιώπησης της έκδοσης αυτής από τον Ρήγα Φεραίο. Οι αυτόκλητοι διανοούμενοί μας, επιδεικνύοντας περισσό μίσος, προσπαθούν να θάψουν το γεγονός αυτό μέσα στις προσταγές των κρατικών χορηγών τους. Μία άνευ όρων συμμόρφωση και εγκληματική σιωπή. Οι αγώνες του Ρήγα πρέπει να κοινοποιηθούν σε όλους τους Ελληνες. Είναι πολύ σημαντικότεροι από το φιλολογικό του έργο. Η προσπάθεια του θαψίματος της πολυσχιδούς αυτής προσωπικότητας γίνεται για να μη φανεί ότι ο Ρήγας Φεραίος ετοίμαζε μια επανάσταση τριάντα χρόνια πριν από το Εικοσιένα. Ο Ρήγας ήταν ένας διανοούμενος, που κοίταζε συγχρόνως σε Ανατολή και Δύση, με ιδεολογική του πυξίδα πάντοτε το πατριωτικό του φρόνημα. Οι κατηγορίες ότι ήταν δυτικόφιλος και άθεος είναι ανυπόστατα ψεύδη. Ο Γιώργος Καραμπελιάς γράφει σχετικά: «Ο Βρανούσης, ο σημαντικότερος και συστηματικότερος μελετητής του έργου τού Ρήγα, υπογραμμίζει: τρεις κυρίως πηγές αρδεύουν το έδαφος όπου εβλάστησε ο ευγενικός αυτός βλαστός της Ρωμιοσύνης: η βυζαντινή παράδοση, η κλασική δόξα των προγόνων και οι νεωτεριστικές ιδέες της επαναστατικής Γαλλίας».

Ο Ρήγας Φεραίος στο βιβλίο παρουσιάζεται σε κάποια κεφάλαια παράλληλα με τον Αδαμάντιο Κοραή και τις δράσεις του (Κοραή). Η στάση τους απέναντι στους Ρώσους και τους Γάλλους έχει πολλά κοινά ή και διαφορές, που αναπτύσσονται στον ίδιο άξονα της αναζήτησης συμμάχων. Και οι δύο αυτοί αγωνιστές θρέφουν επαναστατικές ελπίδες πάνω στην ασυνέχεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Είναι και οι δυο τους ευεπίφοροι για την εξέλιξη των ιδεών τους. Πολλοί τούρκοι αξιωματούχοι δυσανασχετούν στο τυραννικό καθεστώς των τούρκων εξουσιαστών. Η αυτοκρατορία διαλύεται από εσωτερικούς τριγμούς και φθορά. Η Επανάσταση του 1821 θα αδράξει την ευκαιρία της κακής σχέσης του Αλή πασά με την Πύλη. Τα κοινά αυτά συμπεράσματα του Ρήγα και του Κοραή για την παρατηρούμενη αστάθεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν εξίσου ευσταθή.

Η πολιτική τής «εφημερίδος» αρχικά ήταν αντιγαλλική. Μετά την άφιξη των Γάλλων στα Επτάνησα, η πολιτική αλλάζει σε σφόδρα φιλογαλλική. Για τους λόγιους αγωνιστές ο Γιώργος Καραμπελιάς σημειώνει ότι «αναζητούσαν απεγνωσμένα συμμαχίες ικανές να συνδράμουν την απελευθέρωση του γένους». Ο Ρήγας Φεραίος απογοητεύτηκε τελικά από την προσωπική του αναζήτηση. Οι αλεπάλληλες ματαιωμένες υποσχέσεις των Γάλλων και των Ρώσων αποδυνάμωσαν τη σκέψη του για μια επανάσταση συμμάχων και έδωσαν δύναμη στο όραμα μιας καθαρά ελληνικής επανάστασης.

Ο Ρήγας Φεραίος εμπνέεται από την αρχαιοελληνική παράδοση. Οι πολιτικές θέσεις των βιβλίων του και μεταφράσεών του είναι βαφτισμένες στα νάματα της αρχαίας ελληνικής σοφίας. Δεν εμπνέεται από τον βυζαντινό δεσποτισμό, γι' αυτό και στο πεδίο των ελευθεριών και των δικαιωμάτων άντλησε τις αρχές του από την ελληνική αρχαιότητα και τη σύγχρονή του πραγματικότητα της Δύσης. Για το ουμανιστικό του όραμα, που προόριζε να πραγματώσει με την επανάσταση του στην Ελλάδα, χρησιμοποιεί από το Βυζάντιο εκείνες τις πολιτισμικές συνιστώσες που είχαν αναπτυχθεί τελειότερα στους αιώνες ιστορίας του Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η αρχαιοελληνική ονοματολογία ήταν στοιχείο του νεοελληνικού διαχωρισμού και έδειχνε ακριβώς τον συγκερασμό της βυζαντινής παράδοσης με τη σοφία των αρχαίων Ελλήνων. Ο Αλή πασάς, έχοντας αντιληφθεί το φαινόμενο Ελληνόπουλα να βαφτίζονται με αρχαία ελληνικά ονόματα, θεώρησε την τάση σημάδι και προανάκρουσμα ενός ξεσηκωμού.

Η γλώσσα του Ρήγα Φεραίου στα διάφορα έργα του είναι ένα ποτάμι που συνδέει την αρχαία ελληνική με τη δημοτική γλώσσα. Το ποτάμι περνάει απ' όλες τις διαδοχικές εκπτώσεις της γλώσσας μέχρι και τη δημοτική.

Ο Γιώργος Καραμπελιάς σε αυτό το βιβλίο μάς δίνει μία μικρή βιογραφική περιγραφή των περισσότερων πολιτικών συντρόφων τού Ρήγα. Αναφέρεται και στον τρόπο θανάτωσής τους. Ολοι τους ήταν λόγιοι που ασχολούνταν με τη συγγραφή και τη μετάφραση στα ελληνικά ξενόγλωσσων βιβλίων. Τόσο τα δικά τους βιβλία όσο κι εκείνα των ξένων έπρεπε να συνεισφέρουν στην τόνωση του αγωνιστικού φρονήματος των Ελλήνων. Από τους συντρόφους του Ρήγα κάποιοι θανατώθηκαν μαζί με τον εμψυχωτή και δάσκαλό τους. Κάποιοι άλλοι γλίτωσαν λόγω των υψηλών γνωριμιών τους και της εκτίμησης που έχαιραν από ευρωπαίους φιλέλληνες.

Η ελληνική ιντελιγκέντσια της εποχής τού Ρήγα δεν ήταν ικανή να δημιουργήσει δεσμούς με τις λαϊκές κοινότητες των υπόδουλων. Συνήθως τα λαϊκά στρώματα απομένουν ξένα προς τη διανόηση και τις ρηξικέλευθες και επαναστατικές ιδέες της δεύτερης. Από την άλλη μεριά, η διανόηση είναι ξεκομμένη από τα λαϊκά στρώματα, μην μπορώντας να προσεγγίσει την ανοιχτόκαρδη αφοπλιστική φύση των ανθρώπων της καθημερινότητας. Πέρα απ' αυτή τη σημαντική δυσκολία της ματαλαμπάδευσης των ιδεών από τις πηγές προς τους δέκτες, ο Ρήγας είχε να αντιμετωπίσει όσο ζούσε και άλλες μεγαλύτερες δυσκολίες. Δεν υπήρξε κατά τη διάρκεια της πολύπαθης ζωής του η από κοινού αναγνώριση της ηρωικής του δράσης. Ο Ρήγας δέχτηκε πολλές επιθέσεις όσο ζούσε από ανθρώπους που δεν πίστευαν στην αξία του οράματός του. Ο φυσικός και μαρτυρικός του θάνατος είναι εκείνος που θα τον καθιερώσει στη λαϊκή συνείδηση ως άγιο και πρόδρομο του εθνοσωτήριου ξεσηκωμού τού 1821. Ο Αθανάσιος Πάριος καταγγέλλει τον Ρήγα για τη διαφαινόμενη αθεΐα του. Ο ίδιος προχωρεί ακόμη περισσότερο σε προκλητικές πράξεις προς το έργο του Ρήγα Φεραίου. Συμφωνεί στο κάψιμο αντίτυπων του έργου τού μεγάλου οραματιστή. Ο Γουντχάουζ και ο Περδικάρης γράφουν για έναν Ρήγα που ακόμη και οι εκδοτικές του πράξεις ενέχουν το στοιχείο της ματαιόδοξης υστεροβουλίας ενός επιχειρηματία. Ο Ρήγας ήταν υπέρ της επανάστασης των Ελλήνων. Ο Περδικάρης είχε αναπτύξει τη θέση της συνέχισης της ελληνικής υποτέλειας στον τουρκικό ζυγό, εισηγούμενος τη διεύρυνση της ελληνικής αυτονομίας μέσα στον ζόφο της τουρκικής παράνοιας.

Η πολιτική δράση τού Ρήγα Φεραίου ήταν εξαιρετικά σύντομη. Το 1798 τον εκτέλεσαν διά στραγγαλισμού μαζί με τους συντρόφους του. Στη συνείδηση των επαναστατών ήταν ένας μάρτυρας και ένας πρόδρομος της δημιουργίας του νέου ελληνικού κράτους. Ο «Θούριος» ήταν στα χείλη όλων των Ελλήνων. Μετέπειτα στην εποχή του Μεσοπολέμου οι ιδέες του διαμόρφωσαν την ιμπεριαλιστική ιδέα της μεγάλης Ελλάδας των Βαλκανίων. Η αποδόμηση της ιστορικής αξίας του περάσματός του από τη ζωή ξεκίνησε από τα μειράκια της Μεταπολίτευσης, κατά τα ειόθωτα. Πρόκειται για τους ίδιους ανθρώπους που μούδιασαν τους Ελληνες και τους οδήγησαν στη λησμοσύνη των ηρωικών τους προγόνων.

Ο Ρήγας Φεραίος ήταν μια έκλαμψη στην ελληνική Ιστορία. Στο στέρεο ιδεολογικό του κρηπίδωμα θα στηριχτεί η μετεξέλιξη του οράματός του στον σχηματισμό της Φιλικής Εταιρείας. Τα πρώτα Συντάγματα της Επανάστασης απηχούν τις ιδέες του και είναι τα άσματά του που τραγουδούσαν οι ήρωες του '21. Ηχεί επίκαιρο το απόσπασμα από τον Θούριο: Ως πότε παλικάρια θα ζούμε στα στενά/ μονάχοι σαν λιοντάρια, στες ράχες τα βουνά;/κάλλιο είναι μιας ώρας ελεύθερης ζωής,/παρά σαράντα χρόνια στη χούντα της βουλής.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Σκληρός σε μυθιστορηματική εκδοχή
Το φάντασμα της ελευθερίας
Αγαπημένοι τόποι και τοπία
Σεργιάνι προς την ελευθερία
Ψυχή τριμμένη από τους δίσκους των φωνογράφων
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Από τις 4:00 στις 6:00
Ενα σπίτι στον μουσικό κόσμο
Συνέχισε μετά τους Dead Can Dance
Κριτική βιβλίου
Σκληρός σε μυθιστορηματική εκδοχή
Το φάντασμα της ελευθερίας
Αγαπημένοι τόποι και τοπία
Σεργιάνι προς την ελευθερία
Κόψε το ρόδο πριν μαραθεί
Ψυχή τριμμένη από τους δίσκους των φωνογράφων
Λογοτεχνία
«Η Ελλάδα έχει λαλιά που όμορφα θα ταξιδέψει» Γιώργος Σαραντάρης
Ψυχές, γνώσεις, πέτρινοι αετοί
Η ελληνική τέχνη σε δέκα αιρετικούς τόμους
Μιχάλης Μαδένης Η μακαριότητα της αισθηματοποιημένης ύλης
Δράκουλας
Ηλιος
Συνέντευξη: Γιώργος Ιωάννου
Ο Γιώργος Ιωάννου για το Τρίτο στεφάνι του Κώστα Ταχτσή
Συνέντευξη: Στυλιανός Αλεξίου
Από το Ηράκλειο της Κρήτης, σήμερα, διδάσκει