Έντυπη Έκδοση

Κοινωνικές δυναμικές

Η θεοποίηση της αλήθειας

Χρήστος Μασσαλάς

Ο άνθρωπος εναντίον του ανθρώπου... η δύναμη της βλακείας και του κωμικού, η αερολογία και οι μικροπωλητές της αλήθειας...

εκδόσεις Gutenberg

Ο καθηγητής Χρήστος Μασσαλάς επιχειρεί σ' ένα σύντομο πόνημα (108 σελ.) μια εύστοχη βιβλιογραφική περιήγηση στον κόσμο της βλακείας, στη διαστρέβλωση της αλήθειας (-μικροπωλητές της αλήθειας), στην αερολογία και στο κωμικό. Τρεις μορφές επικοινωνιακής κοινωνικής παθογένειας -τα τρία πρώτα- και εργαλείο δημιουργίας περιβάλλοντος «διαλόγου και επικοινωνίας [που] συμβάλλει στην επίλυση προβλημάτων που απαιτούν ανθρώπινη προσέγγιση», το τελευταίο. Ο συγγραφέας στο ευφάνταστο λεκτικό σχήμα που χρησιμοποιεί στον τίτλο του βιβλίου του «Ο άνθρωπος εναντίον του ανθρώπου...», έρχεται να προσφέρει και τον καταλύτη της αντίθεσης, που δεν είναι άλλο από το στοιχείο του κωμικού, το χιούμορ.

Το πόνημα του Χ.Μ. αποτελείται από τέσσερα βασικά μέρη, αυτά ακριβώς που σημειώνονται και στον υπότιτλό του. Επίσης, περιλαμβάνει έναν πολύ σύντομο και μεστό πρόλογο από τον συγγραφέα και μια εισαγωγή υπογεγραμμένη από τον καθηγητή Γιάννη Τσεκούρα.

Ο Χ.Μ., παρά το γεγονός ότι στον πρόλογο του βιβλίου του ξεκαθαρίζει ότι πηγή έμπνευσής του δεν αποτέλεσε ο κύκλος του ή εν πάση περιπτώσει ο κύκλος των συνεργατών του (σ. 12), είμαι βέβαιος ότι δεν θα είναι λίγες οι φορές που βρέθηκε αντιμέτωπος -ίσως και αποσβολωμένος- με τη βλακεία. Με μια εμπειρία 38 ετών στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση, μεγάλος μέρος της οποίας σε πρυτανικές και υψηλές διοικητικές και πολιτικές θέσεις, δεν μπορεί παρά να εξεπλάγη πολλές φορές, όταν προσπαθούσε να εξηγήσει αυτά που σκέφτονταν και έπρατταν κάποιοι από τους ανθρώπους με τους οποίους συναλλασσόταν. «Εξάλλου η βλακεία εκδηλώνεται σε κάθε άνθρωπο, σε κάθε εποχή...». «Η βλακεία είναι... ένα χωρίς διάκριση "προνόμιο" οποιασδήποτε ανθρώπινης ομάδας», ακόμα και των ακαδημαϊκών, όπως ρητά δηλώνει ο Elton Carter: «Ιδιαίτερα επικίνδυνες είναι σήμερα εκείνες οι βλακείες που τρέφουν τη βλακεία, όπως η ακαδημαϊκή βλακεία...».

«Συχνά αποδίδουμε κάποιες ενέργειες, στάσεις ή ακόμα και κρίσιμες αποφάσεις σε εκούσια δυστροπία, σε ασύστολο εγωισμό, σε μεγαλομανία κ.λπ. Αλλά η μελέτη της ιστορίας της ανθρωπότητας και οι παρατηρήσεις της καθημερινότητας δείχνουν ότι πολλά από αυτά που συμβαίνουν γύρω μας και που επηρέασαν ή επηρεάζουν τη ζωή μας οφείλονται σε απλή, καθαρή βλακεία». Και ενώ ψάχνουμε να βρούμε περίπλοκες σκέψεις και στρατηγικές διαδρομές που οδήγησαν σε πράξεις ή παραλείψεις βασιζόμενοι σε λογικές συνάψεις και ευφυείς στρατηγικές, με έκπληξη ανακαλύπτουμε -εάν καταφέρουμε να το ανακαλύψουμε τελικά- ότι τίποτα απ' όλα αυτά δεν ισχύουν, απλώς γιατί πρόκειται για μία ή πολλαπλές βλακείες, απαυγάσματα ανύπαρκτης λογικής. Εξάλλου «η βλακεία είναι ένα ανεξάρτητο χαρακτηριστικό με μια δική του λογική». «Ποτέ μην αποδίδουμε στη μοχθηρία αυτό που εύκολα μπορεί να εξηγηθεί από τη βλακεία». Πολύ εύστοχα ο αμερικανός συγγραφέας Robert Heinlein έθεσε το ζήτημα: «Ποτέ μην υποτιμάς τη δύναμη της ανθρώπινης βλακείας». Και όντως η πορεία των πραγμάτων δείχνει καθημερινά ότι αυτό που εύκολα και υποτιμητικά ονομάζουμε βλακεία, δεν είναι τίποτε άλλο από αποτέλεσμα σύνθετης σκέψης, ενώ αυτό που μοιάζει με απαύγασμα σύνθετης λογικής, δεν είναι παρά απλή και αγνή βλακεία.

Πότε ο άνθρωπος στέκεται ενάντια στον άνθρωπο; Μα, νομίζω, σχεδόν πάντα. Είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος είναι ον κοινωνικό, με μεγαλύτερο εχθρό τη μοναξιά, αλλά και τον ίδιο του τον εαυτό καθώς και τον συν-κοινωνό του, τον ίδιο τον άνθρωπο που αγωνιωδώς ψάχνει να βρει για να συν-ζήσει. Και όταν τον βρει, αρχίζει η μάχη της επικυριαρχίας, μιας επικυριαρχίας που στρέφεται ενάντια στον εαυτό του, στον άλλο και στο περιβάλλον του, φυσικό και τεχνητό. «Επειδή ακριβώς ο άνθρωπος είναι γεμάτος από έπαρση (σ.σ. έπαρση που απορρέει από την υπεροχή της λογικής), συνιστά απειλή για τον εαυτό του και το είδος του». Και το σημαντικότερο όπλο για τον άνθρωπο δεν είναι άλλο παρά η δύναμη της λογικής του και ο κάθε άνθρωπος στη μάχη της επικυριαρχίας αυτήν έχει να αντιμετωπίσει, εκτός και αν... Εκτός και αν βρει απέναντί του τη δύναμη της βλακείας, αυτήν την απροσδόκητη και ανεξέλεγκτη δύναμη που ούτε μπορεί να προβλεφθεί ούτε μπορεί να μετρηθεί, αλλά και ούτε μπορεί εύκολα να αντιμετωπιστεί. Πολύ εύστοχα λοιπόν ο Χ.Μ. γράφει για τη «δύναμη της βλακείας» και όχι απλώς για τη βλακεία, αφού η βλακεία είναι κάτι φυσιολογικό, υπάρχει γύρω μας. Η δύναμή της όμως είναι υπερφυσική και ανυπολόγιστη.

Ο άνθρωπος μοιάζει να είναι καταδικασμένος να προσπαθεί πάντα να ανακαλύψει την αλήθεια. Δεν θα συζητήσουμε εδώ το ποια αλήθεια ψάχνει να βρει, αλλά νομίζω ότι αρκεί να σημειώσουμε ότι ακόμα και η αλήθεια ήταν και θα είναι μια κοινωνική κατασκευή, ένα κοινωνικό δημιούργημα που εμπνέεται από τη δύναμη της «παντοδύναμης» ανθρώπινης λογικής. Η θεοποίηση της αλήθειας κατέστησε την ίδια την αλήθεια φίλτρο κοινωνικής υπεροχής και εργαλείο επικυριαρχίας. Οι νομείς της αλήθειας την περιφέρουν παντού και την επιδεικνύουν, αλλά, φευ, τι συμβαίνει όταν τη διαστρεβλώνουν και τη μεταπουλούν; «Οφείλουμε να προσεγγίζουμε με προσεκτικά βήματα την αλήθεια... Οφείλουμε να προστατεύουμε τον πολίτη... από τους μικροπωλητές της κατασκευασμένης αλήθειας...». Η αλήθεια, η κατοχή της, η νομή της, η διαστρέβλωσή της και η πώλησή της ούτως ή άλλως αποτελεί μια κοινωνική δυναμική και έχει και αυτή τις παθογένειές της.

Κοντά, πολύ κοντά, στη διαστρέβλωση της αλήθειας είναι η αερολογία. Οταν αερολογείς δεν λες ψέματα, απλώς δεν λες την αλήθεια. Αλλά τι συμβαίνει όταν λες την αλήθεια και δεν τη λες; Δεν τη διαστρεβλώνεις; «Το ψέμα είναι μια πράξη πολύ εστιασμένη, που απαιτεί μια κάποια δεξιοτεχνία... Προκειμένου να επινοήσει ένα αποτελεσματικό ψέμα, πρέπει να σχεδιάσει υπό την καθοδήγηση αυτής της αλήθειας», (σ.σ. της δικής του αλήθειας). Ο αερολόγος «έχει πολύ μεγαλύτερη ελευθερία... Ο στόχος του είναι να ξεγλιστρήσει με τα λόγια. Δεν ενδιαφέρεται για το αν τα πράγματα που λέει περιγράφουν την πραγματικότητα. Τα διαλέγει ή τα επινοεί μόνο και μόνο για να εξυπηρετήσει τον σκοπό του. Ο αερολόγος δεν απορρίπτει την εξουσία της αλήθειας, απλώς δεν της δίνει καμιά προσοχή...». Πολύ εύστοχα παρατηρεί ο Χ.Μ. ότι: «Η αερολογία κυριαρχεί εκεί όπου η γνώση δεν επαρκεί, η έκφραση γνώμης θεωρείται επιβεβλημένη, ο αποπροσανατολισμός εξυπηρετεί, η πραγματικότητα δεν είναι στόχος και η ευθύνη περιορίζεται στο να δημιουργηθεί σύγχυση...».

«Οι άνθρωποι στη διαδικασία αλληλεπίδρασής τους πρέπει να δίνουν ιδιαίτερη προσοχή στη μετακίνηση των ορίων και στη διαχείριση της διαφωνίας με τη συνδρομή του κωμικού στοιχείου». Το κωμικό στοιχείο -το χιούμορ- μοιάζει να είναι ο καταλύτης των επικοινωνιακών εντάσεων και των στρεβλών επικοινωνιακών πρακτικών. Το χιούμορ έχει τη μοναδική δυνατότητα να λειαίνει την επικοινωνιακή οξύτητα και να χαλαρώνει την ένταση. Εχει τη δυνατότητα «να υποδηλώνει... βαθιά ανθρώπινη συμπάθεια», και να δημιουργεί «το κατάλληλο περιβάλλον, ώστε να μπορούν να ειπωθούν με κομψό τρόπο αλήθειες, χωρίς να πικραίνουν και να εξοντώνουν». Το χιούμορ είναι ο μέγας αντίπαλος, ο εξολοθρευτής της βλακείας, της αερολογίας και της παραποίησης της αλήθειας.

Η βλακεία, η αερολογία και η διαστρέβλωση της αλήθειας ως κοινωνικά φαινόμενα, αλλά και ως απλές ασυστηματοποίητες εκδηλώσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς, δεν έχουν τύχει συστηματικής επιστημονικής έρευνας -προφανώς και επεξεργασίας. Ισως γιατί απαιτούν θαρραλέα προσέγγιση, ίσως γιατί δύσκολα μπορούν να μετρηθούν, ίσως γιατί «ζουν» ανάμεσά μας, μοιάζουν να αποτελούν έννοιες και πρακτικές που αγκυλώνουν τόσο το κοινωνικό περιβάλλον όσο και προσωπικά αυτούς που τις αντιμετωπίζουν. Ενας έμπειρος άνθρωπος και πανεπιστημιακός, όπως ο Χ.Μ., μπόρεσε να τις αντιμετωπίσει, να μας μιλήσει γι' αυτές, να μας κάνει να τις σκεφτούμε σοβαρά, να γελάσουμε, και να μας κάνει να προβληματιστούμε απανθίζοντας τη βιβλιογραφία και προσφέροντας τα δικά του επεξηγηματικά εργαλεία. Τέλος, μας έδειξε και το φάρμακο, το ίαμα που θα καταφέρει να μας απελευθερώσει από τα δεινά που προξενούν, το κωμικό στοιχείο, το χιούμορ. *

* Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Οι παγίδες της απόκρυψης
Οι χρόνοι του σώματος
Ευριπίδης και διαστροφή
Σελίδες βουτηγμένες στην άμμο και τη φαντασία
Πρόταση για κάτι νέο στην εξωτερική πολιτική
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Οι παγίδες της απόκρυψης
Οι χρόνοι του σώματος
Ευριπίδης και διαστροφή
Η θεοποίηση της αλήθειας
Σελίδες βουτηγμένες στην άμμο και τη φαντασία
Πρόταση για κάτι νέο στην εξωτερική πολιτική
Λογοτεχνία
Ποιοι είναι αυτοί;
Η ζωή και το έργο
Σημειώματα εν εξελίξει 3.
Η κόμισσα του Αμάλφι
Η φιλοσοφία της θρησκείας στους Χέγκελ και Μαρξ
Ο φωτογράφος του κόσμου
Καθηγητής Παπαδιαμάντης
Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο
Συνέντευξη:Μορίς Ατιά-Τζελίλ Οκέρ
Δύο συγγραφείς μιλούν για το έργο τους και για το αστυνομικό είδος
Από τις 4:00 στις 6:00
Σαμψών και Δαλιδά, μια επίκαιρη ιστορία
Ενας μυστικός μουσικός ήρωας