Έντυπη Έκδοση

Η φιλοσοφία της θρησκείας στους Χέγκελ και Μαρξ

Οπως όλοι οι μεγάλοι φιλόσοφοι είχαν μια φιλοσοφία της θρησκείας, βλέποντας ουσιαστικά τη θρησκεία ως ένα πολιτικό φαινόμενο, το ίδιο συνέβη και με τον Χέγκελ (1770-1831).

Θα ξεκινήσουμε τη μελέτη μας από το κείμενο Το πνεύμα του Χριστιανισμού και η μοίρα του. Στο κείμενο αυτό, με το να αντιπαραθέτει τη ζωή και το πνεύμα διδασκαλίας του Ιησού με αυτό του Ιουδαϊσμού και της θρησκείας γενικά, ασκεί δριμεία κριτική και στις δύο. Ο Ιησούς, κατά τον Χέγκελ, περιφρονούσε την υποταγή σε κανόνες, σε εντολές. Η αλήθεια δεν ήταν κάτι στο οποίο θα έπρεπε να υπακούμε. Το ακριβώς αντίθετο κάνουν η θρησκεία και ο Ιουδαϊσμός. Ο Ιησούς αντιπαρέβαλε στους κανόνες την αρετή, το αίσθημα αγάπης. Σημασία έχει, κατά τον Χέγκελ, η καλή, αγαθή προαίρεση, όπως και για τον Καντ. Ο Θεός δεν είναι κάτι που μπορεί να διδαχθεί.

Σημασία έχει το τι έχουμε στην καρδιά μας και όχι σε ποιες εντολές υπακούμε. Οι κανόνες, ήθελε να πει ο Χέγκελ, πρέπει να πηγάζουν από εμάς τους ίδιους, να είναι αναπόσπαστο μέρος του πνεύματος, της κουλτούρας της εποχής μας. Πιστεύω ότι θα συμφωνούσε πλήρως με τον Καντ, ότι η θρησκεία μάς οδηγεί στο να χάσουμε την αυτονομία μας. Βεβαίως, οφείλουμε να τονίσουμε ότι ο Χέγκελ δεν απορρίπτει τον Θεό ως έννοια. Το νόημα το οποίο αποδίδει όμως σε αυτήν είναι πολύ διαφορετικό από αυτό το οποίο ξέρουμε. Ποιο είναι ακριβώς αυτό το νόημα στη φιλοσοφία του Χέγκελ δεν είναι σαφές στους μελετητές του. Μάλιστα, αυτοαποκαλείται Λουθηρανός. Λίγες μελέτες έχουν γίνει για τη φιλοσοφία της θρησκείας στον Χέγκελ.

Σε ένα άλλο πολύ γνωστό κείμενό του, Η θετικότητα της χριστιανικής θρησκείας, γίνεται ακόμη πιο σαφής η διατήρηση στη φιλοσοφία του Χέγκελ της εικόνας του Ιησού ως προτύπου αρετής, απορρίπτοντας ταυτόχρονα τη θεϊκή του υπόσταση (όπως ακριβώς συμβαίνει και στον Καντ και στον Τζον Στιούαρτ Μιλ). Η βασική αρχή της διδασκαλίας του Ιησού ήταν η αίσθηση του δικαίου, του καθήκοντος που προέρχεται από την καρδία του. Θεωρεί πως επειδή οι μαθητές του Ιησού δεν ενστερνίστηκαν το πνεύμα του με τις δικές τους προσπάθειες, αλλά εξαιτίας της φιλίας και της εξάρτησης που είχαν από τον ίδιο, δεν προώθησαν την αρετή. Θα πρέπει να έχουμε ένα εσωτερικό κριτήριο αποδοχής των ηθικών κανόνων και να μην τους υπακούμε απλώς και μόνον επειδή ήταν εντολές του Ιησού. Αυτός που αποδέχεται μια φιλοσοφική θεωρία, λέει ο Χέγκελ, υιοθετεί μόνον τις αξίες και τα καθήκοντα με τα οποία έχει συμφωνήσει. Μάλιστα, διατηρεί το δικαίωμα να αλλάξει τη γνώμη του. Αντιθέτως, ο θρησκευόμενος, ο προσηλυτισμένος, έχει μεταφέρει στη χριστιανική κοινότητα την ευθύνη να διατυπώνει την αλήθεια. Υποτάσσει την προσωπική του βούληση σε αυτήν της πλειονότητας. Ο φόβος γεμίζει την καρδιά του. Ο Χέγκελ θεωρεί ότι η ιδέα της τελειότητας, που θέτουν ως στόχο οι χριστιανοί, είναι εξαιρετικά συγκεχυμένη.

Το Κράτος, τονίζει στο κείμενό του ο Χέγκελ, θα πρέπει να επιτρέπει στις διάφορες Εκκλησίες να λειτουργούν, αλλά το ίδιο ως θεσμός δεν θα πρέπει να ασπάζεται καμιά θρησκεία. Η νομοθεσία θα πρέπει να εξασφαλίζει την ανεξιθρησκία, δηλαδή τον πλήρη διαχωρισμό Εκκλησίας και Κράτους. Η θρησκεία και η Εκκλησία θεωρούν ότι τίποτα στον κόσμο δεν είναι πιο εύκολο από το να βρει κάνεις την αλήθεια. Το μόνο που έχει να κάνει είναι να θυμάται την κατήχηση, το δόγμα. Ετσι, η ελεύθερη καλλιέργεια των ικανοτήτων του ατόμου εμποδίζεται. Για τον Χέγκελ, υπάρχουν δύο δρόμοι: ο ένας είναι αυτός της επιστήμης και της τέχνης και ο άλλος, της θρησκείας. Κατά τη θρησκεία, η ηθική δεν βασίζεται στην ελευθερία. Δεν προκύπτει από τη συνείδησή μας. Αντιθέτως, είναι κάτι που μόνο πρέπει να μάθουμε. Ο Χέγκελ πιστεύει πως στη θρησκεία δεν υπάρχει αυτονομία της βούλησης, αφού ο ηθικός νόμος είναι έτοιμα δοσμένος, χωρίς να προκύπτει από τη λογική μας. Γράφει χαρακτηριστικά: «Η θρησκεία είναι μια κενή ψευδαίσθηση, μια απάτη, μια ηλιθιότητα»! Σε αντίθεση με τη θρησκεία, ο Χέγκελ επισημαίνει πως ο Ιησούς είχε μόνο δύο κεντρικά σημεία στη διδασκαλία του: την αγάπη για τον Θεό και για τον γείτονά σου και το να προσπαθείς να μοιάσεις στην αγιότητα του Θεού. Στην προτελευταία παράγραφο του κειμένου επισημαίνει πως: «Από αυτά που είπε ο Ιησούς, δημιούργησαν κανόνες και ηθικές εντολές. Ετσι, η ελεύθερη επιδίωξη να μοιάσουμε με αυτόν, μετατράπηκε σε δουλική υποταγή σε έναν αφέντη, δεσπότη»!

Στον Μαρξ, η κριτική της θρησκείας δεν έχει στόχο να αποδείξει μόνον ότι δεν χρειαζόμαστε τη θρησκεία ή την πίστη στον Ιησού, προκειμένου να ζήσουμε με εντιμότητα, όπως συμβαίνει στους Καντ, Χέγκελ και Τζον Στιούαρτ Μιλ, αλλά να αποδείξει ότι δεν υπάρχει Θεός. Ο Μαρξ δεν είναι μόνον άθρησκος, όπως οι προαναφερθέντες φιλόσοφοι, αλλά επιπρόσθετα με αυτούς και άθεος, αφού, σε αντίθεση με αυτούς, πιστεύει πως μπορούμε να αποδείξουμε τη μη ύπαρξη του Θεού. «Η θρησκεία είναι ο αναστεναγμός του καταπιεσμένου, η καρδιά ενός άκαρδου κόσμου, το πνεύμα ενός κόσμου χωρίς πνεύμα. Η θρησκεία είναι το όπιο του λαού». Κατά τον Μαρξ, μεταφέρουμε στο επέκεινα και στην ιδέα του Θεού όσα δεν μπορούμε να υλοποιήσουμε στην πραγματική μας ζωή. Η θρησκεία, λέει χαρακτηριστικά ο Μαρξ, είναι «το πνευματικό άρωμα ενός αναποδογυρισμένου κόσμου». Σύμφωνα με αυτή τη λογική, στον σοσιαλισμό οι άνθρωποι δεν θα έχουν ανάγκη να πιστεύουν στον Θεό, επειδή θα βιώνουν αυτά που τώρα εναποθέτουν σε μια άλλη ζωή.

Η κατανόηση της κριτικής του Μαρξ στη θρησκεία προϋποθέτει την κατανόηση της αντίληψής του για τον φετιχισμό και της λογικής τού αναποδογυρισμένου κόσμου (topsy-turvy world), κάτι που είναι αδύνατο να γίνει στο πλαίσιο αυτού του άρθρου.1 Παρά το γεγονός ότι η ανάλυση των δύο τελευταίων εννοιών από μέρους του Μαρξ με βρίσκει σύμφωνο, δεν θεωρώ ότι μπορεί να στηρίξει την κριτική του στη θρησκεία. Τα ιστορικά δεδομένα της εποχής του τον διαψεύδουν! Ξέρουμε ότι αυτοί που είχαν την πιο μικρή επαφή με τη θρησκεία στην Αγγλία των μέσων του 19ου αιώνα ήταν οι φτωχοί και εξαθλιωμένοι και την πιο έντονη την είχαν οι πλούσιοι. Συνέβαινε, δηλαδή, το εντελώς αντίθετο από αυτό που έλεγε ο Μαρξ. Δεν σημαίνει λοιπόν ότι όσο περισσότερο βιώνει κανείς την κοινωνική περιθωριοποίηση τόσο πιο απομακρυσμένος θα είναι από τη θρησκεία ή ότι όσο πιο εύπορος είναι τόσο λιγότερο θα έχει ανάγκη να πιστεύει στον Θεό.

Επίσης, η θεωρία του φετιχισμού στον Μαρξ σχετίζεται μόνο με τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και όχι με όλες τις ιστορικά γνωστές κοινωνίες. Η έννοια του Θεού, όμως, υπήρχε από την αρχαιότητα και δεν αναπτύχθηκε μόνο στον καπιταλισμό. Οπότε χρησιμοποιεί μια ανάλυση που προκύπτει, και μπορεί να εφαρμοστεί σε μια συγκεκριμένη περίοδο, για την ανάλυση μιας έννοιας που ξεπερνά τα όρια αυτής της περιόδου. Παρ' όλα αυτά, σε άρθρο του ο Ενγκελς διατηρεί την εικόνα του Ιησού ως προτύπου αρετής και αναγνωρίζει πολλά κοινά σημεία της πρώτης χριστιανικής Εκκλησίας με το σοσιαλιστικό κίνημα. *

1. Για τα θέματα αυτά βλ. τα δύο άρθρα μου: 1) «Το φαινόμενο του Φετιχισμού και η λογική του αντεστραμμένου κόσμου: Μια απάντηση στο κείμενο των είκοσι πανεπιστημιακών», στο http://www.alfavita. gr/artro.php?id=26544 και 2) «Το φαινόμενο του Φετιχισμού και οι Αρχές Οικονομικής Θεωρίας. Φιλοσοφική κριτική στο Σχολικό Εγχειρίδιο της Γ' Τάξης Λυκείου», Αντιτετράδια της Εκπαίδευσης, 96, 2011, στο http:// www.alfavita.gr/artro.php?id=24506.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία
Σχετικά θέματα: Λογοτεχνία
Ποιοι είναι αυτοί;
Η ζωή και το έργο
Σημειώματα εν εξελίξει 3.
Η κόμισσα του Αμάλφι
Ο φωτογράφος του κόσμου
Καθηγητής Παπαδιαμάντης
Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Οι παγίδες της απόκρυψης
Οι χρόνοι του σώματος
Ευριπίδης και διαστροφή
Η θεοποίηση της αλήθειας
Σελίδες βουτηγμένες στην άμμο και τη φαντασία
Πρόταση για κάτι νέο στην εξωτερική πολιτική
Λογοτεχνία
Ποιοι είναι αυτοί;
Η ζωή και το έργο
Σημειώματα εν εξελίξει 3.
Η κόμισσα του Αμάλφι
Η φιλοσοφία της θρησκείας στους Χέγκελ και Μαρξ
Ο φωτογράφος του κόσμου
Καθηγητής Παπαδιαμάντης
Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο
Συνέντευξη:Μορίς Ατιά-Τζελίλ Οκέρ
Δύο συγγραφείς μιλούν για το έργο τους και για το αστυνομικό είδος
Από τις 4:00 στις 6:00
Σαμψών και Δαλιδά, μια επίκαιρη ιστορία
Ενας μυστικός μουσικός ήρωας