Έντυπη Έκδοση

Λεπτομέρειες και τάσεις του διαγωνισμού θεάτρου

Κυριακή Πετράκου -  Διονύσης Ν. Μουσμούτης

Ο Σταθάτειος Δραματικός Διαγωνισμός της Εταιρείας Ελλήνων Θεατρικών Συγγραφέων

«Παράβασις - Μελετήματα 6»

Επιστημονικό Δελτίο Τμήματος Θεατρικών Σπουδών Πανεπιστημίου Αθηνών

εκδόσεις Ergo, Αθήνα, 2008

Στον πρόλογο του ανά χείρας βιβλίου, τον οποίο συνυπογράφουν, όπως και το σύνολο της έκδοσης, η Κυριακή Πετράκου και ο Διονύσης Μουσμούτης, γίνεται σαφές γιατί ο θεσμός των δραματικών διαγωνισμών και συνακόλουθα η κοινοποίηση όλων των σχετικών στοιχείων παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ιστορία του θεάτρου (όπως αντίστοιχα παρουσιάζει ενδιαφέρον οτιδήποτε σχετικό με Πρακτικά Διαγωνισμών σε οποιονδήποτε χώρο της Τέχνης). Ο εν λόγω θεσμός, λοιπόν, «αναδεικνύει με πολλές λεπτομέρειες τις τάσεις και τις αξίες» που επικρατούν σε κάθε εποχή, για τις οποίες λαμβάνονται, βεβαίως, υπόψη και οι αντιδράσεις των μη βραβευθέντων συγγραφέων, οι ενστάσεις τους στον Τύπο, οι λίβελοι, ακόμη και οι δημόσιες απειλές (τελικά, τίποτε δεν υπάρχει που να μην έχει επαναληφθεί, και μάλιστα πολλάκις, στο παρελθόν). Οι κρίσεις, μάλιστα, της εκάστοτε επιτροπής, «όταν ξεπερνούν τα όρια της τυπικής διεκπεραίωσης, συνιστούν ορισμένως μικρά δοκίμια, που αναδεικνύουν το πνεύμα, τα ήθη και γενικότερα τις αντιλήψεις της εποχής». Πληροφορούμαστε πάντως ότι στον ογκώδη φάκελο του Αρχείου τού Σταθάτειου Διαγωνισμού δεν εμπεριέχονται τα ίδια «τα θεατρικά έργα, ούτε τα αναλυτικά στοιχεία των συγγραφέων, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατή η ταυτοποίηση παρά μόνον ορισμένων, ένα πρόβλημα που αφορά όλους τους διαγωνισμούς που ερευνήθηκαν από καταβολής». Οπότε, στη διάθεση της Κυριακής Πετράκου και του Διονύση Μουσμούτη ήταν (και τώρα, είναι σε μεγάλο ποσοστό και στη δική μας) μόνον οι κρίσεις των έργων και, οπωσδήποτε, ό,τι άλλο πλαισιώνει τη σύντομη ιστορία αυτού του Δραματικού Διαγωνισμού.

Ως προς το προρρηθέν πλαίσιο, λοιπόν, η αρχή γίνεται, όπως είναι αναμενόμενο, με τους πολλούς και ποικίλους Διαγωνισμούς που προηγήθηκαν, ανάμεσα στους οποίους ξεχωρίζουν αρχικά οι ποιητικο-δραματικοί Ράλλειος και Βουτσιναίος, με τα εγγενή προβλήματα της γλώσσας, αφ' ενός, και της αισθητικής «τοποθέτησης» (ρομαντισμός ή κλασικισμός), αφ' ετέρου, καθώς και της έλλειψης ουσιαστικών θεατρικών κριτηρίων, και ακολουθούν οι ακραιφνώς δραματικοί (αλλά όχι και εντελώς απαλλαγμένοι από τα προαναφερθέντα εδώ προβλήματα των προηγουμένων) Λασσάνειος, Παντελίδειος και Αβερώφειος. Ο τελευταίος, που διεξήχθη 8 φορές, ανά δύο χρόνια, από το 1910 έως το 1925, αποτελεί την εξαίρεση: έχει περάσει η εποχή που το θέατρο θεωρούνταν υποδεέστερο καλλιτεχνικό είδος, καθώς και η εποχή κατά την οποία το Πανεπιστήμιο Αθηνών προσπαθούσε να ελέγξει και να κατευθύνει την πνευματική ζωή του τόπου. Προκειμένου για τον Αβερώφειο Διαγωνισμό, ο οποίος και υπήρξε πράγματι σκαπανέας σε ορισμένα ζητήματα, τα έργα έπρεπε να παιχτούν και η κρίση γινόταν κατόπιν της παραστάσεως. Το κομμάτι αυτό του κειμένου (το μοναδικό αλλά σοβαρό μειονέκτημα της παρούσης έκδοσης είναι η απουσία οργάνωσης του τόσο χρήσιμου υλικού, καθώς δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου ούτε εσωτερικοί οδηγητικοί τίτλοι ούτε χωρισμός σε ενότητες, ενώ υπάρχουν, τουλάχιστον, ευτυχώς, Ευρετήρια προσώπων και έργων), που προηγείται του βασικού ερευνητικού αντικειμένου, κλείνει με κάποιες πολύ ενδιαφέρουσες φιλολογικές και κυρίως κοινωνιολογικές παρατηρήσεις για την πορεία του ελληνικού θεάτρου από τα μέσα του 19ου έως τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

Φτάνουμε έτσι στην 3η Ιουνίου 1930 και στην επιστολή την οποία ο κοσμικός Αντώνιος Σταθάτος (η σύζυγός του Ελένη Σταθάτου είναι εκείνη που δώρισε το σύνολο των προσωπικών της συλλογών στο Μουσείο Μπενάκη και την κατοικία της επί της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας στο ελληνικό Δημόσιο) έστειλε στον Μιλτιάδη Λιδωρίκη, πρόεδρο της Εταιρείας Ελλήνων Θεατρικών Συγγραφέων (παρεμπιπτόντως να αναφέρουμε ότι οι Πετράκου - Μουσμούτης επισημαίνουν στον Πρόλογό τους την πλήρη αδιαφορία την οποία επέδειξε η εν λόγω Εταιρεία για την έρευνά τους). Με την επιστολή αυτή ο Σταθάτος δήλωνε την απόφασή του για την κατά διετίαν προκήρυξιν Διαγωνισμού με τρία χρηματικά βραβεία, με σκοπό την ενίσχυση της ελληνικής θεατρικής παραγωγής, και όριζε τις απαραίτητες προϋποθέσεις. Ο Λιδωρίκης, ο οποίος ετύγχανε και στενός φίλος του Σταθάτου, απάντησε, βεβαίως, άμεσα και οπωσδήποτε θετικά. Μόλις δύο μέρες μετά η προκήρυξη δημοσιευόταν στον Τύπο, ενώ τη 16η Ιουλίου ο Λιδωρίκης ανακοίνωνε με επιστολή του στους Γρηγόριο Ξενόπουλο και Τίμο Μωραϊτίνη την εκλογή τους ως μελών της Κριτικής Επιτροπής.

Στη συνέχεια, παρουσιάζονται στο βιβλίο, κατά λέξη, αποσπασματικά ή περιληπτικά, οι χειρόγραφες αναλυτικές κρίσεις των μελών τής Επιτροπής (θα έπρεπε, ωστόσο, να έχει γίνει ήδη σαφές στο κείμενο ότι ο Διαγωνισμός διεξήχθη μόνο μία φορά και άρα δεν υπάρχει κάτι άλλο πέραν των όσων παρατίθενται εδώ) για τα 90 έργα που υποβλήθηκαν από τις 13.6.1930 μέχρι τις 19.10.1930, ενώ τα υπάρχοντα στοιχεία για τους συγγραφείς τους (τα έργα υποβάλλονταν κρυψωνύμως, με τα στοιχεία τού διαγωνιζομένου σε ξεχωριστό φάκελο, αν και μερικές φορές η επιτροπή γνώριζε το όνομα του συγγραφέως) και την παραστασιογραφία κάποιων από αυτά δίνονται προς το τέλος του συνολικού κειμένου. Πάντως, δεν έχουν βρεθεί οι κρίσεις για όλα τα έργα, ενώ, συχνά, την εκτενέστερη κρίση την αναλαμβάνει ένας από τους τρεις κριτές - οι τελευταίοι δεν διστάζουν, μάλιστα, να σατιρίσουν ή έστω να αστειευτούν (το χιούμορ δεν λείπει ούτε από τους Πετράκου- Μουσμούτη) και, φυσικά, να διαφωνήσουν. Ο Ξενόπουλος, βέβαια, βρίσκει την ευκαιρία να μιλήσει εκτενώς και θεωρητικά σχετικά με το θέατρο εν γένει, αλλά και να ξεδιπλώσει την ευρυμάθειά του, ενώ αντιθέτως ο Μωραϊτίνης ήταν εκείνος που έκανε τη λιγότερη δουλειά. Ακολουθεί στο βιβλίο η τελική Εισηγητική Εκθεση της 6ης Μαρτίου 1931, αναγνωθείσα τότε από τον Μιλτιάδη Λιδωρίκη και χαρακτηριζόμενη επίσης από χιουμοριστική διάθεση αλλά και από σοβαρές προθέσεις. Σε αυτήν τα έργα χωρίζονταν σε πέντε κατηγορίες: α) αποκλεισθέντα, β) απορριφθέντα, γ) άξια προσοχής, δ) με σχετικές αρετές, ε) διαφιλονικήσαντα τα τρία βραβεία (η «βραχεία λίστα», θα λέγαμε σήμερα) - στις τρεις τελευταίες κατηγορίες η Εκθεση στέκεται, όπως είναι αναμενόμενο, περισσότερο και, κυρίως, βέβαια, στην πέμπτη.

Της Εκθεσης έπεται στο βιβλίο μία συμπληρωματική απόφαση της Επιτροπής για ένα από τα έργα της «βραχείας λίστας» και, στη συνέχεια, η παρουσίαση από τους δύο σχολιαστές (Κυριακή Πετράκου και Διονύση Μουσμούτη) της επίσημης Ανακοίνωσης των αποτελεσμάτων, στις 8 Μαρτίου 1931, στο θέατρο «Κεντρικόν» (κατά την οποία, μάλιστα, κρίθηκε σκόπιμο να υπάρξει αστυνομική προστασία!) και των αντεγκλήσεων (αλλά και των επιβραβεύσεων) που προηγήθηκαν αυτής ή την ακολούθησαν (υπήρξαν έως και χειροδικίες!). Εδώ εξηγούνται στον αναγνώστη και κάποιες απορίες που του είχαν δημιουργηθεί κατά την ανάγνωση των κρίσεων (επί παραδείγματι, αν αποκλείστηκαν ή όχι οι συγγραφείς εκείνοι που παρέβησαν την ανωνυμία), ενώ φωτίζεται εμμέσως και η λειτουργία του νεοπαγούς τότε Εθνικού Θεάτρου. Στις τελευταίες αυτές σελίδες του κειμένου πρωταγωνιστούν και, κατά μία έννοια, συναρπάζουν τον αναγνώστη, ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, η Γαλάτεια Καζαντζάκη, ο Φώτος Πολίτης, ο Αγγελος Σημηριώτης. Για το έργο, δε, της Γαλάτειας Καζαντζάκη Ενώ το πλοίον ταξιδεύει (μοναδικό εξπρεσιονιστικό δράμα του Μεσοπολέμου στην Ελλάδα), το οποίο συμμετείχε στον Διαγωνισμό αλλά δεν βραβεύτηκε (υπήρξε, όμως, το πρώτο νεοελληνικό έργο, και το μόνο επιλεγέν από τα του Σταθάτειου Διαγωνισμού, που ανέβασε το Εθνικό Θέατρο, την 1η Νοεμβρίου 1932), παρατίθεται αναλυτικά ένα μεγάλο μέρος τής παραστασιακής κριτικής, ενώ παράλληλα ζητείται και η αποκατάσταση της παραγνωρισμένης συγγραφέως. Στο Επιλογικό κομμάτι, τέλος, αποτιμάται ο Διαγωνισμός, ελέγχεται το έργο των κριτών αλλά και διατυπώνεται το αφοπλιστικό ερώτημα: «Πού όμως βρίσκονται όλα αυτά τα έργα;». Είθε να απαντηθεί από τους επερχόμενους ερευνητές.

Η ωφέλεια από την παρούσα έκδοση, τόσο για την ιστορία του θεάτρου γενικά όσο και για την ιστορία της θεατρικής κριτικής ειδικότερα, είναι αδιαμφισβήτητη, όπως αδιαμφισβήτητος είναι και ο μόχθος των δύο μελετητών του Αρχείου και υπευθύνων τού ανά χείρας βιβλίου. Οσο για τους τρεις νικητές των βραβείων τού Σταθάτειου Διαγωνισμού ...θα χρειαστεί να διαβάσετε το βιβλίο για να τους μάθετε, τόσο αυτούς όσο και τα έργα τους και τις κρίσεις που τα συνόδευσαν. Κάθε Διαγωνισμός πρέπει να διατηρεί, όσο γίνεται, την αγωνία.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Μεταξύ παρόντος και παρελθόντος
Για τους φιλαναγνώστες ιστορικών βιβλίων
Στα ερμητικά μονοπάτια
Οβίδιος: Ενας ποιητής του ...καιρού μας
Οι ιάπωνες καμικάζι
Ενα κορίτσι και ο κόσμος
Βιβλία για τον κινηματογράφο
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Προδημοσίευση
Φωτιές και στάχτες
Εγώ, η αδελφή μου και η μαμά, ένα
Κριτική βιβλίου
Μεταξύ παρόντος και παρελθόντος
Για τους φιλαναγνώστες ιστορικών βιβλίων
Στα ερμητικά μονοπάτια
Οβίδιος: Ενας ποιητής του ...καιρού μας
Οι ιάπωνες καμικάζι
Ενα κορίτσι και ο κόσμος
Λεπτομέρειες και τάσεις του διαγωνισμού θεάτρου
Βιβλία για τον κινηματογράφο
Συνέντευξη: Αλαίν ντε Μποττόν
Φιλοσοφώντας στα καθημερινά προβλήματα του ανθρώπου
Βερολίνο
9 Νοεμβρίου 1989-2009 - 20 χρόνια από την πτώση του Τείχους
Από τις 4:00 στις 6:00
Τραγούδια για υπαρκτά πρόσωπα
Ο Jimi Hendrix της ακουστικής κιθάρας
Θέατρο
Μαγειρικοί μονόλογοι
Άλλες ειδήσεις
Κι αυτό θα περάσει
Η ύπαρξη μόνη...