Έντυπη Έκδοση

Το εξωπραγματικό στη γραφή του Μαργαρίτη Σαμαρά

Μαργαρίτης Σαμαράς

Η επέλαση των γυρίνων

εκδόσεις Σοκόλη-Κουλεδάκης, σ. 112, ευρώ 9,50

Σ' ένα εξωπραγματικό, αμιγώς καλλιτεχνικό, σύμπαν μάς μεταφέρει η απολαυστική νουβέλα του Μαργαρίτη Σαμαρά, με τον αινιγματώδη τίτλο Η επέλαση των γυρίνων. Με πηγαίο χιούμορ, ο συγγραφέας κατασκευάζει έναν κόσμο, όπου κυριαρχεί η τέχνη της μεταμόρφωσης. Περιεχόμενο, γλώσσα και φόρμα συνθέτουν μια πρωτόγνωρη εικόνα, όπου άνθρωποι, ζώα, αντικείμενα, αλλά και γαστρονομικοί προβληματισμοί γίνονται παίγνια μιας ευφυούς αφήγησης. Αξονας του βιβλίου, η ανοίκεια σύνθεση γραφειοκρατίας και προσωπικών συναισθημάτων. Ο πρωταγωνιστής Ρούπερτ Μπλου Φανκ ξεφεύγει από τον λαβύρινθο της γραφειοκρατίας, περνά σε μια παράλληλη πλάση και μεταλλάσσεται σε ον «άλλοτε κωμικά ρομαντικό και άλλοτε παράδοξα παράλογο» (οπισθόφυλλο).

Η κρυφή γοητεία του βιβλίου έγκειται στις αισθητικές επιλογές τού συγγραφέα. Η παιγνιώδης διάθεση είναι διάχυτη. Αν και ο «παράφρων συγγραφέας», πρόσωπο της αφήγησης, δηλώνει: «Υποσχεθήκαμε στον εκδότη μας, έτι σε αναζήτηση, να παρουσιάσουμε ένα έργο που θα καταπιάνεται με τα προβλήματα της σύγχρονης κοινωνίας, όπως η γραφειοκρατία, η έλλειψη προσωπικής επαφής ανάμεσα στους ανθρώπους και η χαμηλή ποιότητα υπηρεσιών στα συνοικιακά οινομαγειρεία», δεν διστάζει, λίγο παρακάτω, να ακυρώσει την υπόσχεση, με την «ειλικρινή» εξομολόγηση: «Φυσικά, ποτέ δεν μας ενδιέφεραν τα κοινωνικά προβλήματα, κατά βάθος πάντα ονειρευόμασταν να δημιουργήσουμε ένα φωτορομάντζο με αναρίθμητα κλισέ, με ανούσια δομή και με πρωταγωνιστές εξωγήινα βατράχια». Και πράγματι ακολουθεί φωτορομάντζο. Ο Σαμαράς κλείνει το μάτι στον αναγνώστη, καλώντας τον σε μια διαφορετική λειτουργία της ανάγνωσης. Το νόημα διαρκώς υπονομεύεται και ο αναγνώστης μάταια ψάχνει τον μίτο της αφήγησης, αφού τα πάντα είναι ρευστά - το συγγραφικό Εγώ, ο μύθος, η επιστημονική τεκμηρίωση, ο διάλογος με τον αναγνώστη.

Προλεγόμενα, πέντε πράξεις, «επίλογος στα παρασκήνια» -με τίτλους παράξενους, συχνά εύγλωττα παραποιημένους- αποκαλύπτουν την ειδολογική συνθετότητα του αφηγήματος. Εδώ η θεατρική δομή συναντά την αφήγηση, η αφήγηση το δοκίμιο και τον προσωπικό, δήθεν επιστημονικό, προβληματισμό. Το επικό Εγώ, χλευάζοντας τον πλανήτη μας, δεν παραλείπει τον αυτοσαρκασμό σε θέματα συγγραφικής αυθεντίας. Η εξέλιξη του ανθρώπινου είδους, που καθορίζει τον θεματικό πυρήνα του κειμένου, μορφοποιείται στην ανάμειξη των λογοτεχνικών ειδών. Σ' ένα τέτοιο συνονθύλευμα, τρανό γλωσσικό παράδειγμα αναδεικνύονται τα επίθετα, που έχουν χάσει τη συνήθη χρήση τους, όπως «άγευστες νουθεσίες και άοσμα γνωμικά». Η τυπογραφική διαφορετικότητα διακρίνει τρεις γραφές που αντιστοιχούν σε τρία επίπεδα λόγου: ο χαλαρός μύθος που αφορά τη ζωή και τις γραφειοκρατικές περιπέτειες του κεντρικού ήρωα, ο κατ' επίφασιν σοβαρός επιστημονικός λόγος και η «αποκάλυψη» των προθέσεων του αφηγητή. Μυθοπλασία, θεωρητικός λόγος και συγγραφικός προβληματισμός εναλλάσσονται στον άξονα της κωμικότητας και με εμφανή την προσχηματική σοβαρότητα καθοδηγούν τον αναγνώστη σε μια απολαυστική ανάγνωση.

Τα ξενικής έμπνευσης ονόματα των προσώπων, απομακρύνοντας τα τεκταινόμενα από τον ελλαδικό χώρο, ενισχύουν την εξωπραγματική ατμόσφαιρα, ενώ κρύβουν περίτεχνα μια ενδιαφέρουσα διακειμενικότητα. Το σιδηρούν παραπέτασμα καταρρέει, ο προφανώς αγγλόφωνος Ρούπερτ, ερωτεύεται τη σλαβόφωνη Τζούλια Παβλόφ, ενώ τα ονόματα δευτερευόντων προσώπων παραπέμπουν στην επιστήμη και στην τέχνη ή ακόμη στη ρωμαϊκή εποχή, για να δηλώσουν τη χρονική οπισθοχώρηση, σ' ένα πλαίσιο παγκοσμιοποίησης, με βάση την εξέλιξη του ανθρώπινου γένους, τη θεωρία της μετενσάρκωσης και τη δαρβινική θεωρία ή τη διαστρέβλωσή της.

Ο συγγραφέας δημιουργεί έναν δικό του γλωσσικό κώδικα, σ' ένα πνεύμα χλευασμού των πάντων, και συνάμα της δικής του γραφής. Ο λόγος καταστρέφεται για να πει την άρνηση του νοήματος. Και πώς να πεις το μη νόημα, παρά αμφισβητώντας τη δύναμη του ίδιου του λόγου; Και όλα αυτά, μέσα σε μια γλώσσα περίτεχνη, πλούσια, ρυθμική, με ροή που παρασύρει σε δαιδάλους, που ξέρει να εναλλάσσει γλωσσικά επίπεδα, να δημιουργεί «εικονικές» εντάσεις -με μακροσκελείς προτάσεις που καλύπτουν ολόκληρη παράγραφο-, να παίζει και να εμπαίζει, για να παραπλανεί και να περιπλανά τον αναγνώστη στην αναζήτηση του νοήματος, που διαρκώς αναβάλλεται. Ο Σαμαράς δεν κρύβει ότι παίζει: παίζει με τα νοήματα, με τις λέξεις, με τον αναγνώστη, ενώ η φανερή σχέση με τα κόμικς επιβεβαιώνεται με την παρουσία των «σπλινγκ».

Εντούτοις, με επίφαση την κωμικότητα εκφράζεται η τραγική θέση του ανθρώπου, η αδυναμία επικοινωνίας, αλλά και η ανεπάρκεια του ίδιου του ανθρώπινου γένους. Στην προσπάθεια να απαντηθούν τα από αιώνων φιλοσοφικά ερωτήματα: «Πού πάμε; Υπάρχει ζωή μετά τον θάνατο;», προστίθεται το «βαρυσήμαντο» ερώτημα «Τα ορντέβρ λαχανικών είναι νοστιμότερα με λεμόνι ή με μπαλσάμικο;», παρεμποδίζοντας τη σοβαρή αντιμετώπισή τους και επισημαίνοντας την a priori κατάρρευση της επιχειρηματολογίας, με το χιούμορ να εξισορροπεί την τραγικότητα, σαν ένα καθαρτικό βάλσαμο για τον αναγνώστη.

Η κορυφαία στιγμή του αφηγήματος βρίσκεται, πιστεύω, στην Τρίτη Πράξη, όπου αναπτύσσεται το μέγα θέμα της Δημιουργίας: «Εκείνη την εποχή, ο εκπρόσωπος του Θεού στο διαστελλόμενο Σύμπαν, αν και δεν υπήρχε ούτε Σύμπαν ούτε κάποια διαστολή εκεί ή πουθενά αλλού, ονομαζόταν Τζέρεμυ Λίνγκερ... Ολα κυλούσαν ήρεμα και βαρετά... Μέχρι τη Μεγάλη Εκρηξη, η οποία αποδείχτηκε μοιραία για τον Τζέρεμυ Λίνγκερ, καθώς δεν πρόλαβε να απομακρυνθεί από το σημείο της δημιουργίας του κόσμου και σκοτώθηκε». Με τον θάνατο του θεϊκού αντιπροσώπου, θεμελιώνεται το παράλογο της ανθρώπινης ύπαρξης, ο παραλογισμός της ζωής και του θανάτου, που συνιστά το επίκεντρο αυτού του «διασκεδαστικού» αφηγήματος, είδος εναλλακτικής γραφής με αιχμές στην επικαιρότητα (όπως: παχυλοί φάκελοι). Στις τελευταίες σελίδες ο συγγραφέας δεν παραλείπει να ευχαριστήσει τους θαρραλέους αναγνώστες του, συνεπής στην αυτοσαρκαστική του διάθεση: «ευχαριστούμε όλους εκείνους οι οποίοι, για να οδηγηθούν στην ανάγνωση της παρούσης σελίδας είχαν το θάρρος να διαβάσουν όλες τις προηγούμενες, αλλά παράλληλα προβληματιζόμαστε για την ολίσθηση του ανθρώπινου είδους».

Αναρωτιέμαι ακόμη μήπως το βιβλίο του Μαργαρίτη Σαμαρά, από μια διαφορετική θεώρηση, αποτελεί μετωνυμία του λογοτεχνικού λόγου σήμερα, που μας αφηγείται, στην πιο σύνθετη μορφή του, μια καταστροφή που έχει επέλθει από τη δημιουργία του κόσμου και επιδεινώθηκε στην πορεία του εκπολιτισμού τού ανθρώπου. Μήπως αυτή η «τερατωδία», μέσα από τη σάτιρα, τον σαρκασμό και τον αυτοσαρκασμό αναπαριστά τον παραλογισμό που βιώνει η ανθρώπινη ύπαρξη σε σχέση με το Σύμπαν και την κοινωνία; Μήπως τελικά, στο πνεύμα της απόλυτης ελευθερίας, Η επέλαση των γυρίνων αναζητεί μια γραφή ενάντια στη λογοτεχνία, σαν μια έκφραση διαμαρτυρίας για την παρακμιακή πραγματικότητα που ζούμε, αλλά μαζί και μια κραυγή αγωνίας για τον άνθρωπο, κρυμμένη περίτεχνα πίσω από ένα απατηλά χαρούμενο ύφος; *

* Καθηγήτρια Θεατρολογίας στο ΑΠΘ.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Βιβλίο
Με λέξεις-κλειδιά
Κριτική βιβλίου
Σχετικά θέματα: Κριτική βιβλίου
Υπό κοινό πρίσμα
Αγάπης πάλη
Η γραφή του ποιητή Τσαρλς Σίμικ
Το πεδίο της ανωμαλίας
Βιβλιοθήκη μυστηρίου
Τρεις τρόποι για το κοπιαστικό κυνήγι της αλήθειας
Καρποφορία και όρια της καντιανής ηθικής
Από την ιστορική παθολογία της ελληνικής κοινωνίας στη βία του καπιταλισμού
Η συνεχής αποκάλυψη του Κώστα Μουρσελά
Άλλα θέματα στην κατηγορία Βιβλίο της έντυπης έκδοσης
Κριτική βιβλίου
Υπό κοινό πρίσμα
Αγάπης πάλη
Η γραφή του ποιητή Τσαρλς Σίμικ
Το πεδίο της ανωμαλίας
Το εξωπραγματικό στη γραφή του Μαργαρίτη Σαμαρά
Βιβλιοθήκη μυστηρίου
Τρεις τρόποι για το κοπιαστικό κυνήγι της αλήθειας
Καρποφορία και όρια της καντιανής ηθικής
Από την ιστορική παθολογία της ελληνικής κοινωνίας στη βία του καπιταλισμού
Η συνεχής αποκάλυψη του Κώστα Μουρσελά
Η τρίτη ανάγνωση
Καπνοτόπια
Γιώργος Δαρδανός
Θαυμαστά βιβλία και οι πρώτοι Κύκλοι επιμόρφωσης (εκδόσεις Gutenberg, Τυπωθήτω)
Διήγημα
Το σπίτι της κυρίας Προυστ
Μουσική
Εν τη ρίμα του λόγου / Ρεμπέτικο
Από τις 4:00 στις 6:00
Τραγούδια με ψυχή...
Από τις γυναίκες που ξεχώρισαν στο ροκ
Άλλες ειδήσεις
Πολεμώντας με τα φαντάσματα της δικτατορίας
Με την ψευδαίσθηση της πολλαπλής χρήσης
«ΠΑΡΑ ΠΡΟΣΤΑΤΑΣ ΝΑ 'ΧΩΜΕΝ»